Khoảng trống tầng & tương lai của không gian công cộng trong những khu ở HDB (Singapore)

Hình ảnh các block căn hộ nhà ở xã hội nằm xen kẽ trong mảng cây xanh rộng lớn khi nhìn từ trên cao là một trong các hình ảnh đại diện cho đất nước Singapore Xanh. Nhà ở xã hội của Singapore (còn gọi là nhà HDB) rất phổ biến (HDB là viết tắt của Housing Development Board một cơ quan quản lý và phát triển nhà ở xã hội của chính phủ).  Rất nhiều block để trống tầng 1, người ta có thể đi bộ rất dài thẳng qua nhiều block nhà và thảm cỏ xanh ngát mắt. Cùng với sự phát triển qua các thời kì của nhà ở xã hội, không gian trống tầng này cũng thay đổi. Trong bài viết này, cùng với KTS Koh Wei Kiang  – cũng là nhà qui hoạch tại Singapore, tác giả đề cập và mong muốn có một cái nhìn nhiều chiều hơn về không gian mang nhiều tính xã hội này…

Quá trình biến đổi của khoảng trống tầng trong các khu ở HDB

Khoảng trống tầng  không phổ biến ở các khu ở HDB cho đến những năm 70. Trong những căn hộ được xây dựng vào những năm 60, tầng một (trệt) được sử dụng cho các căn hộ ở, hoặc cửa hàng. Bắt đầu từ đầu thập niên 70, các căn hộ tại tầng 1 thường được nâng cao hơn (gần 1m) so với mặt đất để cải thiện tính riêng tư, tránh tầm nhìn trực tiếp của mọi người, cũng là để ngăn chặn bụi bẩn và rác cuốn vào chỗ ở. Tuy nhiên, khi HDB bắt đầu chuyển đổi từ việc xây dựng “căn hộ khẩn cấp” (chủ yếu là căn hộ 1-2 phòng), thành dạng căn hộ 3-4 phòng, họ bắt đầu lấy ra các căn hộ tại tầng 1, tạo thành sàn “trống tầng”.

Lý do để tạo khoảng trống tầng có tính thực tế cũng như tính xã hội của nó. Khoảng trống tầng 1 cho phép người dân xã hội hóa các khoảng trống tầng, đồng thời tạo lối đi được che chắn cho người dân đi lại trong khu dân cư. Ý tưởng này có thể đã được nảy sinh sau khi những quan sát các căn hộ HDB thời kỳ đầu. Người ta thấy người dân có xu hướng đứng xung quanh hành lang thang máy hoặc hành lang tầng trệt để trò chuyện, trẻ em thì có xu hướng chơi và chạy dọc theo các hành lang. Các sàn trống này cũng được sử dụng cho các mục đích khác, đó là một không gian tuyệt vời cho các sự kiện. Người dân có thể tận dụng các không gian để tổ chức các đám cưới, cũng như đám tang.

 Trong những năm 80, các trung tâm công cộng (community centres) và hội đồng nhân dân (residents committee) bắt đầu được bố trí tại các khoảng trống tầng của HDB. Các sàn trống tầng được coi như không gian mở rộng của các cơ sở này, giúp quản lý các không gian trống tầng và ngăn chặn việc sử dụng không đúng qui định không gian này. Một công năng khác được thêm vào khoảng trống tầng là nhà trẻ. Những nhà trẻ thường chiếm đến ½ diện tích tầng 1 của một block HDB. Đến cuối những năm 80, có thêm nhiều công năng công cộng được thêm vào không gian trống tầng do định hướng phân tán các không gian phục cụ công cộng. Có thể kể ra như đồn công an khu vực (Neighbourhood Police Posts), các phòng khám đa khoa (Clinics), các doanh nghiệp xã hội (Social enterprises) hay trung tâm hoạt động của người cao tuổi (Elderly Activity Centres)…

Sự xuất hiện của các khoảng trống tầng và tầm quan trọng trong việc cung cấp không gian cho các mục đích xã hội là một quá trình cải tiến dần dần hơn là một chủ ý rõ rệt. Nó là một phần của quá trình để nhà ở xã hội đảm bảo được sự phù hợp với nhu cầu thay đổi kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, khi người dân trở nên giàu có hơn, nền kinh tế đang phát triển trong những năm 90, người ta thiếu quan tâm tới các khu ở, thậm chí cả với các block căn hộ của mình nơi họ đang  sống. Các khoảng trống tầng đã nhanh chóng mất đi ý nghĩa xã hội của chúng và trở nên trống trải, trừ sự xuất hiện của các cơ sở xã hội. Tại cùng thời điểm đó, HDB bắt đầu thực hiện một dự án lớn nhằm làm mới lại các tòa nhà cũ. Căn hộ được xây dựng vào đầu những năm 70 đang nhanh chóng trở nên không phù hợp khi các hộ gia đình cần không gian hơn, hệ thống ống vệ sinh và nhà vệ sinh cần được cải thiện. Một số căn hộ cũng cần cải tạo kết cấu, sửa chữa chống thấm và thay thế các hạng mục điện, đường dây, các biện pháp an toàn cháy nổ,… Một việc đạt 2 mục đích, HDB đã kết hợp nâng cấp cảnh quan, sân chơi và nhiều cách nhằm tạo sức sống mới cho các khoảng trống tầng với mục đích khuyến khích mọi người sử dụng nhiều hơn.

Quãng thời gian 30 năm của công tác xã hội cũng tạo ra một vấn đề: Người dân không thường xuyên quan tâm đóng góp ý kiến hay tham gia. Những khu vực ngồi hay góc học tập được trau chuốt thường quá rộng, đó là những hạng mục được đưa vào danh sách cần nâng cấp, mà kết quả là chúng không được sử dụng hết. Điều đáng tiếc là thiết kế của các không gian này cũng chủ ý không khuyến khích trẻ em chơi bóng đá và các môn thể thao ồn ào trong khoảng trống tầng một, làm cho những không gian này thậm chí còn ít được sử dụng hơn. Thêm vào đó, cũng có ảnh hưởng của thái độ NIMBY (Not In My Back Yard – Đừng bố trí những gì không được mong muốn gần tôi). Sự phàn nàn của cư dân cũng làm giảm đi những cơ sở tiện ích HDB có thể đề xuất trong các sàn trống tầng 1. Vấn đề còn đi xa hơn, khi mà kinh tế khá giả hơn người dân ít tổ chức đám cưới hay đám ma ngay tại không gian trống tầng mà thay vào đó chọn khách sạn hoặc nhà tang lễ.

Vào cuối những năm 90, HDB đã ngừng xây dựng các cửa hàng thương mại nhỏ ở tầng 1 các nhà ở xã hội. Trước đó, cứ khoảng 10-12 block là có một dãy các cửa hàng nhỏ. Các cơ sở thương mại bắt đầu được tập trung trong các trung tâm của khu ở, dưới hình thức các khu thương mại nhỏ và không sử dụng điều hòa. Điều này làm cho các sàn trống tầng tại các block nhà ở xã hội càng thêm trống, vắng vẻ người sử dụng. Sàn trống tầng thực sự trở thành “TRỐNG”. Đến cuối những năm 90, HDB bắt đầu thực hiện lại thiết kế có các căn hộ ở dưới ngay tầng một nhưng chỉ tại một số block được lựa chọn. Đây là nỗ lực để mang lại sự sống động cho các khoảng trống tầng đồng thời tăng mật độ xây dựng và hệ số xây dựng của dự án. Người ta tạo ra các không gian công cộng có mái (precinct pavilions) cho mỗi khu vực từ 6-10 block nhà để phục vụ cho người dân, họ được đăng ký sử dụng cho mục đích cưới hỏi hay tổ chức ma chay.

Tương lai của khoảng trống tầng trong các khu nhà HDB

Qua thời gian, các khu nhà ở xã hội của thế kỷ 21 đã trở thành phức hợp: Các HDB biến đổi thành các bãi đậu xe nhiều tầng với mái xanh. Sự kết nối giữa các khối nhà ở và các bãi đậu xe nhiều tầng tạo ra các “tầng mềm” có khi đến 3 tầng trống. Mặt bằng các căn hộ thay đổi, kéo theo kích thước, hình dạng, khối tích của các khoảng trống tầng cũng bị thay đổi. Thiết kế của các căn hộ mới đã chú trọng vào việc tạo ra các sảnh thang máy đẹp và thân thiện hơn; các mặt bằng căn hộ được thiết kế thêm tính riêng tư, vì vậy các không gian trống tầng như là “ngoài rìa” và thậm chí không còn được cân nhắc đến nhiều nữa. Mái xanh và các không gian công cộng có mái che của khu trở thành các không gian xã hội mới khi mà các khối nhà ở xã hội được thiết kế giống như các condominium  (chung cư cao cấp tách biệt) để phù hợp với nhu cầu của người dân.

Có giải pháp nào cho khoảng trống sàn? Làm thế nào có thể đảm bảo rằng các không gian trống tầng trong căn hộ cũ hơn có thể được sử dụng tốt, đảm nhận vai trò mới và khuyến khích người dân đến với nhau? Và làm thế nào chúng ta có thể giới thiệu những thiết kế mới trong các khu căn hộ mới để đưa trở lại không gian xã hội?

HDB đang bắt tay xây dựng những ý tưởng mới, tạo ra các không gian sinh hoạt đô thị và kết nối xã hội. Mục đích là xây dựng các không gian có khu vực nghỉ ngơi, có điểm nhìn đẹp và cảnh quan môi trường tốt để lôi kéo mọi người đi ra khỏi căn hộ của họ và sử dụng chúng như không gian sống mở rộng của họ, giống như sàn sky-decks trên cao trong nhà chung cư cao cấp, bằng cách đó có nhiều người gặp nhau và tương tác.

Hiện nay có một số nhóm kinh tế-xã hội kêu gọi mở rộng các hoạt động trong các khoảng trống tầng. Các gợi ý được đề xuất như: Để người dân mở các kinh doanh nhỏ, giải khát, quầy bán hàng trong các khoảng trống tầng ở một số khối nhà ở được lựa chọn.

Câu hỏi đặt ra là, làm như thế đã đủ chưa? Nếu mục tiêu duy nhất là để tìm chức năng sử dụng cáck hoảng trống tầng, thì tiếc rằng những việc làm đó sẽ vẫn là vô ích. Khoảng trống tầng đã từng phù hợp với nhu cầu thực tế của cộng đồng xã hội. Nhưng khi nhu cầu thay đổi thì việc thiết kế và sử dụng các khoảng trống tầng cũng cần thay đổi theo với sự tham gia của toàn bộ hệ thống xã hội và cộng đồng. Sigapore là một xã hội trẻ và dám hành động là tinh thần để tạo ra những tiến bộ mới.

Thay lời kết

Việc xây dựng và phát triển nhà ở xã hội của chính phủ Singapore đã đạt được nhiều thành công mà các nước cần học hỏi. Tạo ra các không gian sống tốt có sức hút cho người dân trong các khu nhà ở xã hội một cách lâu dài cũng là một khía cạnh trong phát triển kiến trúc bền vững và cần được thực hiện với tầm nhìn và tâm huyết của các chính phủ và các nhà đầu tư.

Wei Kiang cho biết: “Từng nghiên cứu và thảo luận về vấn đề nâng cấp HDB cũ trong năm luận án cuối cùng của mình tại đại học quốc gia Singapore (NUS), tôi rất vui vì HDB cũng đang nghiên cứu các dự án để cho phép người dân tham gia và chủ động trong việc thiết kế và thực hiện nâng cấp các công trình xung quanh khu ở của chính họ. Sẽ cần thời gian để xem hiệu quả thực sự, nhưng chắc chắn đây là một cải tiến lớn so với cách tiếp cận từ trên xuống trong bối cảnh chính trị – xã hội của chúng tôi”.

KTS. Koh Wei Kiang – KTS. Đoàn Dzũng

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04 – 2017)