Xu thế kết hợp tiêu chuẩn thiết kế, thiết kế điển hình và xây dựng thực nghiệm: “Kiềng ba chân” để phát triển nhà ở xã hội tại Việt Nam

Sau nhiều thập kỷ bãi bỏ chế độ bao cấp về nhà ở, lại đứng trước bối cảnh quá trình đô thị hóa đang diễn ra hết sức nhanh và rộng – Việt Nam đã xuất hiện một loại hình nhà ở mới – Nhà ở xã hội (NOXH), là một biến thể mới của loại hình nhà ở tập thể trước đây, vốn ưu việt và thành công nhất định, được quy hoạch theo các đơn vị ở dạng tiểu khu nhà ở.

Nhà ở xã hội Viglacera

Chủ đề NOXH trong nhiều năm qua, đã được nhiều chủ thể trong xã hội nghiên cứu, tìm ra và đề xuất các chiến lược, giải pháp, cơ chế chính sách… nhằm tiến tới ổn định, phát triển một cách khoa học và vững chắc. Tuy nhiên, thực tế lại chưa nhiều thành công, nhất là khi mặc dù đối tượng rất đặc biệt, chi phối không ít đến cả hình thái và cấu trúc đô thị, nông thôn và đặc biệt liên quan đến an sinh xã hội, có liên quan mật thiết đến nơi định cư của số đông lực lượng lao động trong xã hội. Bởi lẽ, đến nay, về mặt pháp lý – Việt Nam vẫn chưa có Tiêu chuẩn thiết kế cho loại hình nhà ở này.

Vấn đề đặt ra cho loại hình nhà ở này là: Xây dựng với số lượng lớn, cho nhiều đối tượng hưởng thụ khác nhau – Rất cần nghiên cứu tổng hợp các vấn đề có liên quan, từ Tiêu chuẩn thiết kế, đến các Thiết kế mẫu điển hình và hơn cả là cần Xây dựng thực nghiệm để tổng kết đánh giá trước khi nhân rộng đại trà. Đây là xu hướng vừa kết hợp giữa nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ, vừa huy động có tính tổng lực kết hợp sức mạnh của các tổ chức, doanh nghiệp trong lĩnh vực xây dựng – Tạo nền móng vững chắc cho hiện đại và công nghiệp hóa ngành Xây dựng Việt Nam nói chung và lĩnh vực nhà ở nói riêng.

Sự tương tác và mối quan hệ giữa Tiêu chuẩn thiết kế, Thiết kế điển hình và Xây dựng thực nghiệm trong lĩnh vực Xây dựng nói chung và Nhà ở xã hội nói riêng

Theo Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia (TCVN và QCVN), định kỳ thường sau 3 – 5 năm, các TCVN hoặc Tiêu chuẩn cơ sở (TCCS), hoặc các hệ thống định mức kinh tế kỹ thuật, quy trình, quy phạm… cần phải được rà soát, soát xét lại nhằm kịp thời điều chỉnh, bổ sung, tiếp thu từ các thành quả của văn minh, tiến bộ của khoa học công nghệ (KHCN); những yêu cầu, đòi hỏi nảy sinh từ thực tiễn; đồng thời loại bỏ những yếu tố bất hợp lý (Bởi lẽ bản chất của mọi quá trình sản xuất hàng hóa, quá trình phát triển đều nằm trong Quy luật tiến hóa. Ví như: Học là quá trình suốt đời, Thiết kế là một quá trình tiến hóa, Tài nguyên thì luôn có giới hạn). Thông qua các phát minh, sáng chế về công nghệ, vật liệu xây dựng (VLXD), kỹ thuật xây dựng…Đòi hỏi phải soát xét, thậm chí phải biên soạn mới lại các hệ thống QCVN, TCVN, TCCS… Bởi ngoài phát triển, vận động tuần tự còn có những bước nhảy vọt của cách mạng khoa học kỹ thuật (KHKT), thậm chí là đại cách mạng KHKT (Ví dụ xuất hiện các công nghệ và vật liệu mới như cửa nhựa, công nghệ tiết kiệm điện Inverter, đèn Led tiết kiệm điện, điều hòa trung tâm, pin mặt trời, thép cường độ cao, cấu kiện dự ứng lực trước, bê tông thương phẩm, công nghệ in 3D, công nghệ tự động hóa…) .

Sự phát triển của KHCN chi phối đến xây dựng hệ thống QCVN, TCVN

Trong lĩnh vực xây dựng, để tổ chức xây dựng và biên soạn Tiêu chuẩn thiết kế (TCTK-Design Standards) đối với những thể loại công trình kiến trúc có số lượng lớn, điển hình hóa về cấu trúc căn hộ cũng như trang thiết bị nội thất như NOXH, thường có sự phối kết hợp với Thiết kế điển hình (TKĐH-Typical Designs) và Xây dựng thực nghiệm (XDTN-Costruction of Expriment) theo kiểu “kiềng ba chân” (Hình 2). Bởi lẽ, nếu xét dưới góc độ yếu tố hàng hóa, thiết kế và xây dựng chẳng những theo chất lượng mà cần cả số lượng. Khi hàng hóa đã có thương hiệu, chiếm thị phần lớn và nhu cầu đòi hỏi với số lượng lớn… để tiết kiệm mọi chi phí nhằm hạ giá thành sản phẩm, cần phải có nghiên cứu từ thiết kế đến chế tạo. Trong thực tế, chúng ta đã có nhiều thể loại công trình, hoặc cấu kiện xây dựng có dây chuyền công nghệ chế tác, hoặc dây chuyền sử dụng đơn giản, quy mô được định hình hóa, tính lặp đi lặp lại phổ biến, được xây dựng hoặc chế tạo hàng loạt, có nhu cầu thiết kế mẫu hay còn gọi là TKĐH để sử dụng đưa vào xây dựng đại trà như panel, cột điện và ống cống ly tâm, dầm cầu dự ứng lực, lan can ghi sắt đường bộ, các loại biển báo… phục vụ tiện ích đô thị; trường học các cấp, trung tâm y tế, trung tâm thể thao, ký túc xá sinh viên, nhà ở công nhân, nhà ở công vụ…). Tuy nhiên, trước khi có thể nhân rộng sản phẩm, cần thông qua kiểm nghiệm đánh giá, trước khi sản xuất đại trà – Đó chính là XDTN. Mối liên kết giữa TCTK, TKĐH và XDTN luôn là sự kiểm chứng có tính phi thực nghiệm, tạo điều kiện trong quá trình quay lại soát xét hoặc xây dựng mới lại các TCTK theo định kỳ.

Mô hình “kiềng 3 chân” giữa TCTK – TKĐH và XDTN

Thiết kế điển hình và Xây dựng thực nghiệm Nhà ở xã hội – Tiền đề cho sự nghiệp hiện đại và công nghiệp hóa Ngành Xây dựng nhà ở tại Việt Nam

Trong các loại hình căn hộ thuộc nhà ở chung cư nói chung và NOXH nói riêng, có loại căn hộ dạng Studio – Đó là căn hộ có cấu trúc không gian gồm 1 phòng ngủ, các bộ phận còn lại như sinh hoạt, bếp và ăn…đều ở cùng trong không gian đó và ngăn cách (mềm) bằng các trang thiết bị nội thất thông minh (sử dụng đa chức năng). Với các căn hộ thuộc NOXH, do phải đáp ứng với giá thành chi phí đầu tư ít nhất, nhằm thỏa mãn yếu tố rẻ, đáp ứng khả năng kinh tế và chi trả của người mua, người thuê mua (mua trả góp) hoặc thuê – Nên diện tích các căn hộ ở dạng tối thiểu hóa nhất. Nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu linh hoạt hóa không gian nhất, để có thể đáp ứng nhiều công năng sử dụng trong cùng không gian, thông qua ít vách ngăn cứng, phân chia không gian bằng các đồ nội thất thông minh đa chức năng, sử dụng theo khung giờ mong muốn trong ngày, giống như căn hộ studio.

Nội thất các căn hộ NOXH được sử dụng trang thiết bị và nội thất thông minh

Để thỏa mãn những yêu cầu đó trong cấu trúc không gian căn hộ NOXH, cần điều tra, khảo sát, đánh giá…công trình hoặc cấu kiện, trang thiết bị nội thất cần xây dựng TKĐH về dây chuyền công nghệ và dây chuyền công năng sử dụng, trình độ và công nghệ kỹ thuật xây dựng. Dự báo những khả năng vận dụng, áp dụng trong điều kiện Việt Nam.

Song song với đó, cần thiết lập các phần nghiên cứu cơ bản về dây chuyền công nghệ và dây chuyền hoạt động, khả năng tổ hợp theo hướng tập trung, phân tán, hoặc kết hợp. Đưa ra được các yêu cầu cơ bản về thống nhất hóa và điều hợp module kích thước căn hộ đi cùng trang thiết bị nội thất, có liên quan trực tiếp đến nhân trắc học theo phương pháp công thái học Ergonomic với 3 đối tượng chi phối chính, gồm: Con người, đối tượng kỹ thuật, môi trường sinh hoạt….

Phương pháp nghiên cứu cơ bản cho nội thất căn hộ NOXH theo công thái học Ergonomic

Cũng không nên quan ngại nếu sử dụng thiết kế mẫu hay Cũng không nên quan ngại nếu sử dụng thiết kế mẫu hay TKĐH sẽ làm đơn điệu các kiểu dáng kiến trúc. Điển hình ở đây là điển hình hóa về mặt cơ cấu không gian kiến trúc trong từng căn hộ ở như 1 phòng ngủ, 2 phòng ngủ, 3 phòng ngủ…với diện tích tối thiểu hóa nhất, nhưng lại phải có khả năng linh hoạt hóa không gian cao nhất…Còn việc tổ hợp không gian, cấu trúc của cả tòa nhà, đơn nguyên, nhóm nhà, khu nhà… sẽ là muôn hình thức tổ chức, sắp xếp theo ý tưởng thiết kế về quy hoạch và kiến trúc của các KTS. Nhất là khi NOXH được thiết kế theo công nghệ module hóa và được xây dựng lắp ghép tấm lớn 2D, 3D hoặc nguyên cả căn hộ .

NOXH được thiết kế và xây dựng theo công nghệ modun hóa và lắp ghép tấm lớn 2D, 3D và nguyên căn hộ studio

Sau khi lựa chọn được các mẫu TKĐH cho nhiều loại hình NOXH với quy mô về số lượng căn hộ và số tầng cao khác nhau, kiểu và cấu trúc căn hộ ở khác nhau…rất cần triển khai XDTN nhằm đánh giá ưu nhược điểm, trước khi xây dựng nhân rộng. Để từ đó, có thể quay lại điều chỉnh, bổ sung những khiếm khuyết của TCTK và mẫu TKĐH. Đặc biệt, mặc dù đối tượng, phân khúc NOXH là một loại hình đặc biệt trong loại hình nhà ở nói riêng, nhưng chúng chiếm số lượng rất lớn trong cấu trúc và hình thái đô thị, nông thôn – Do đó, cần ứng xử một cách khoa học, bình đẳng như các loại hình công trình kiến trúc khác. Càng không nên thiển cận cho rằng thiết kế đơn giản nhất, trang bị công nghệ và vật liệu rẻ tiền nhất, tuổi thọ ngắn nhất…

Khi TKĐH và XDTN cùng song hành triển khai, cần lựa chọn các giải pháp từ thiết kế đến xây dựng sao cho hợp lý nhất, tiết kiệm nhất, hiệu quả nhất trong đầu tư xây dựng, bao gồm: Nhân lực lao động, Thiết bị máy móc, Công nghệ và kỹ thuật, Sản xuất và cung ứng VLXD. Khi đó, trong quá trình triển khai xây dựng NOXH đại trà, sẽ có điều kiện xác lập hình thành mô hình từ Chuyên môn hóa đến Hợp tác hóa (Công ty) và đến Hiệp tác hóa (Tổng công ty) và cuối cùng là Liên hợp hóa (Tập đoàn). Theo đó, các doanh nghiệp có quy mô phân tán nhỏ lẻ, sẽ có xu thế sáp nhập, hợp nhất để tạo quy mô trở thành doanh nghiệp lớn hơn xét về lượng (Tập trung hóa). Các doanh nghiệp có những mối liên hệ tất yếu về kinh tế, kỹ thuật, quy trình công nghệ, nguồn nguyên nhiên liệu tự nhiên, nhân tạo, thậm chí là phế thải…sẽ có xu thế Liên hiệp hóa lại với nhau để trở thành doanh nghiệp lớn hơn xét về chất. Khi Tập trung hóa và Liên hiệp hóa kết hợp lại với nhau, các doanh nghiệp có thể sản xuất ra cùng một loại sản phẩm phức tạp, cần có quan hệ kế tiếp và hỗ trợ nhau. Đây chính là xu hướng công nghiệp hóa ngành Xây dựng với sự phát triển cao, có tính tập trung của công nghệ, nguồn nhân lực, nguồn vốn, năng lực quản lý và điều hành…Có thể tạo ra đa dạng sản phẩm NOXH, đồng thời có thể sử dụng phế liệu, phế thải của nhau .

Mô hình liên kết từ Chuyên môn hóa đến Hợp tác hóa, Hiệp tác hóa và Liên hiệp hóa các doanh nghiệp trong phát triển và xây dựng NOXH

Và sau cùng, sản phẩm xây dựng NOXH được hình thành và trở thành hàng hóa trên cơ sở kết hợp của cặp chuỗi kép giữa TCTK, TKĐH và XDTN, được chứa đựng nhiều hàm lượng khoa học, từ công nghệ đến kỹ thuật, từ đơn lẻ đến sản xuất hàng loạt, thỏa mãn nhu cầu sử dụng và trên hết phải đạt được hiệu quả kinh tế – xã hội. Số lượng hàng hóa ngày càng tăng sẽ tạo công ăn việc làm cho nguồn lực lao động, trực tiếp làm thay đổi cả về lượng và chất theo hướng hiện đại, công nghiệp, tiên tiến… của ngành Xây dựng Việt Nam nói chung và lĩnh vực NOXH nói riêng. Và như vậy, hệ quả tất yếu là thị trường, phân khúc NOXH ngày càng phát triển, có điều kiện quay lại để hỗ trợ, thúc đẩy cho mọi hoạt động của KHCN tham gia vào quá trình soát xét, xây dựng, biên soạn…hệ thống từ QCVN, TCVN, TKĐH… theo hình thức Khoa học kéo và Thị trường đẩy. Đặc biệt, các doanh nghiệp, tập đoàn lớn có điều kiện tự xây dựng Tiêu chuẩn cơ sở về NOXH cho chính mình .

Mô hình “kiềng 3 chân”: TCTK -TKĐH – XDTN trong phát triển và xây dựng NOXH theo hình thức Khoa học kéo và Thị trường đẩy

Cũng cần lưu ý, không phải xây dựng NOXH chỉ thuần túy giao cho tất cả các tổ chức, doanh nghiệp…vừa manh mún, vừa không thực sự tạo sự bứt phá cho các doanh nghiệp mạnh, chú trọng nhiều đến đầu tư về công nghệ kỹ thuật. Vấn đề ở chỗ, chính trong quá trình triển khai này, sẽ lựa chọn được những tổ chức, doanh nghiệp, tập đoàn…thực sự có khả năng đi đầu trong lĩnh vực phát triển NOXH, thông qua các sức mạnh về công nghệ kỹ thuật, tiềm lực vốn đầu tư…

Để đáp ứng phát triển NOXH với số lượng lớn, đòi hỏi tốc độ thi công xây dựng nhanh, giá thành rẻ và hợp lý…Rất cần một cuộc cách mạng hóa trong lĩnh vực xây dựng – Đó chính là sự kết hợp nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ giữa TCTK, TKĐH và XDTN để đón nhận các công nghệ kỹ thuật mới, vật liệu xây dựng mới; đặc biệt là các công nghệ tự động hóa, công nghệ điều hợp module gắn với lắp ghép tấm lớn 2D, 3D, nguyên căn hộ studio NOXH tại Việt Nam muốn phát triển một cách vững chắc, ngoài các cơ chế chính sách đồng bộ cho phát triển, rất cần đi theo hướng này – Mô hình này cũng chính là góp phần vào quá trình hiện đại và công nghiệp hóa ngành Xây dựng Việt Nam nói chung và cho lĩnh vực nhà ở và NOXH nói riêng.

TS.KTS. Nguyễn Tất Thắng
Nghiên cứu viên Cao cấp – Viện Kiến trúc Quốc gia – Bộ Xây dựng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 1-2024)


Tài liệu tham khảo:
1. Nguyễn Tất Thắng – Chủ nhiệm đề tài khoa học trọng điểm cấp Bộ: “Nghiên cứu thiết kế nhà ở đô thị và nông thôn phù hợp các vùng miền toàn quốc”. Hoàn thành năm 2019.
2. Nguyễn Tất thắng “Nhà ở xã hội Việt nam – Những nghịch lý, thách thức và cơ hội”- Tạp chí Xây dựng – Bộ Xây dựng. Số 05/2021
3. Nguyễn Tất Thắng “Xây dựng lại chung cư cũ trong nội đô Hà nội bằng các cơ chế, chính sách và giải pháp quy hoạch kiến trúc thích hợp”- Tạp chí Xây dựng – Bộ Xây dựng. Số 08/2021
4. Nguyễn Tất Thắng “Nhà ở cho công nhân tại các khu công nghiệp của Việt Nam – Cần gắn với xu hướng phát triển đô thị công nghiệp”- Tạp chí Xây dựng – Bộ Xây dựng. Số 01/2022
5. Nguyễn Tất Thắng “Xây dựng Quy chuẩn kỹ thuật địa phương về Quy hoạch và Kiến trúc – Sự cần thiết để phù hợp bản sắc văn hóa giữa các vùng miền của Việt Nam”. Kỷ yếu hội thảo khoa học “Vai trò kiến trúc trong phát triển bền vững VĂN HÓA – KINH TẾ – XÃ HỘI” do Hội KTS Việt Nam tổ chức tháng 04/2023 tại Hà Nội.