Thăng trầm phố cổ

1. Với người Việt mình thì khu phố cổ là “Hồn cốt” của thành phố ngàn năm tuổi này. Chả thế mà hầu như ai đó có dịp về qua Hà Nội, ít nhất một lần ghé thăm khu phố cổ, để mà xem, để mà đắm mình vào nhịp sống hối hả, tấp nập bán mua suốt ngày đêm ở nơi đây. Còn với du khách nước ngoài thì kiến trúc và cuộc sống của khu phố cổ có sức quyến rũ đặc biệt. Nhiều khách du lịch, nhất là những người trẻ, rất thích thuê khách sạn mini trong phố cổ để thuận tiện cho việc thăm thú, khám phá khu 36 phố phường.
Hình ảnh phố cổ Hà Nội Xưa
Trải qua bao thời gian thăng trầm cùng lịch sử, những con phố chạy dọc ngang, những ngôi nhà lô xô, mái ngói thâm nâu, tường vôi mốc thếch loang lổ rêu phong đã in dấu, hằn sâu trong ký ức của biết bao thế hệ người Hà Nội. Có nơi nào như nơi đây, nơi những đường phố nhỏ có cái tên bắt đầu từ chữ Hàng, gợi cho ta nhớ về những phường nghề xa xưa của ông cha thời dựng nước. Đó là những Hàng Khay, Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Gai, Hàng Bông, Hàng Bạc, Hàng Đường, Hàng Bồ, Hàng Buồm, Hàng Mã, Hàng Mắm…, rồi Thuốc Bắc, Lãn Ông, Cầu Gỗ, Đồng Xuân, Cửa Đông… Thủa ấy, vào cuối thế kỷ thứ X, dân làng nghề tứ xứ kéo nhau đổ về ngoại thành Thăng Long sinh cơ lập nghiệp, quây quần bán mua bên bờ sông Nhị. Dần dần tạo thành phường, thành hội. Câu ca “Buôn có bạn, bán có phường” cũng là vì thế. Như phố Hàng Đào chuyên bán tơ lụa, vải vóc. Phố Hàng Bạc chuyên về nghề đúc bạc, chế tác kim hoàn. Hay phố Hàng Chĩnh chuyên mua bán đồ sành sứ của làng Phù Lãng, Thổ Hà… Cho đến những năm 1875, khi người Pháp tiến hành công cuộc đô thị hóa lần thứ nhất ở Hà Nội, thì khu 36 phố phường được xây dựng lại với hệ thống đường phố rộng rãi theo hình ô bàn cờ, trải nhựa, có vỉa hè, hai bên xây nhà phố một, hai tầng mái lợp ngói. Nhà có đặc trưng là mặt tiền hẹp, chỉ rộng hơn 3m nhưng chạy sâu vào bên trong như một cái ống dài ba, bốn chục mét, nhiều nhà dài cả trăm mét, nhưng được ngăn chia thành nhiều lớp bởi các khoảng sân trong, là nơi nghỉ ngơi thư giãn, trồng cây cảnh, đón ánh sáng, gió, khí trời, và đấy cũng là nét độc đáo của kiến trúc nhà ống. Nhà phố thường dùng tầng một để mở cửa hàng, nơi buôn bán trao đổi. Bên trong và tầng hai dùng để ở, làm kho chứa hàng hóa. Do nơi đây buôn bán thuận lợi, giao thương dễ dàng vì cạnh sông Hồng nên rất nhiều người Hoa và cả người Ấn cũng tìm đến để làm ăn sinh sống. Phố Hàng Buồm đông người Hoa nhất. Ở đây có cả Hội quán Triều Châu, Phúc Kiến. Người trong phố cổ sống với nhau hòa thuận, coi trọng nếp nhà, tình người, lễ nghĩa, tuy làm ăn buôn bán nhưng rất đàng hoàng và luôn giữ chữ tín. Chính những đức tính đó đã tạo nên văn hóa thanh lịch của người Tràng An.
2. Cho tới những năm 70 của thế kỷ trước, khu phố cổ Hà Nội hầu như vẫn còn nguyên vẹn. Những ngôi nhà lô xô mái ngói thâm nâu, nhô ra thụt vào với mái hiên thấp lè tè là đề tài lãng mạn để họa sỹ tài danh họ Bùi sáng tạo nên những tuyệt tác mang tên “phố Phái”. Khi đó tầu điện chạy suốt từ dưới chợ Mơ lên Bờ Hồ rồi qua Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường, chợ Đồng Xuân, Quán Thánh, Thụy Khê cho đến tận Bưởi. Người từ ngoại ô vào, hay ở các phố trung tâm lên khu phố cổ hầu hết đều đi tầu điện. Chỉ với 5 xu, là đi thoải mái. Thời ấy, người Hà Nội còn thưa vắng, không đông đúc, nhộn nhạo như bây giờ. Giao thông trong thành phố cũng thưa thớt, chủ yếu là xe đạp, xe buýt và đặc biệt là tầu điện. Chao ôi! Còn gì thú vị bằng được ngồi trên chiếc ghế băng bằng gỗ trong toa tầu điện nghe tiếng chuông “leng keng…leng keng” mỗi khi tầu đến chỗ tránh, đông người… để mà ngắm nhìn phố phường qua ô cửa sổ. Bây giờ, đường tầu điện đã bóc đi, các đầu tầu nghe nói cũng đã bị bán cho nước ngoài theo giá sắt vụn. Thật tiếc!
Tàu điện Hà Nội
Khi cả nước đổi mới, bước vào nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, Hà Nội vươn mình lột xác với tốc độ đô thị hóa nhanh. Những ngôi nhà cũ kỹ được phá đi để thay thế vào đó là các công trình mới có kiến trúc hiện đại to lớn, cao tầng. Cả thành phố như một đại công trường. Bộ mặt kiến trúc Hà Nội không ngừng thay đổi. Nhiều tuyến phố, khu đô thị mới được xây dựng. Nhiều đại lộ rộng hàng vài chục mét, đêm đêm sáng trưng đèn cao áp. Xe cộ nhiều vô kể, nhất là xe máy, ô tô. Khu phố cổ cũng dần thay đổi! Đã thấy xuất hiện ngày càng nhiều nhà cao 4-5 tầng loang loáng cửa gương. Các khách sạn mini mặt tiền chưa đầy 4 mét mà ngất ngưởng đến 8-9 tầng, kiến trúc không giống ai, mọc lên trong các con phố và cả trong ngõ hẹp của khu phố cổ. Hàng hóa giờ rất  phong phú, nhiều chủng loại, nhưng chủ yếu là hàng Trung Quốc. Ngày đêm tấp nập kẻ bán người mua. Kinh tế thị trường ào ào như một cơn lốc. Khu phố cổ giờ dầy đặc người đến trú ngụ sinh sống. Người ta đã thống kê, tính đến năm 2009, mật độ dân phố cổ đã lên tới hơn 82 ngàn người/km2. Dù phải sống đông đúc, chật chội với hạ tầng kỹ thuật rất cũ kỹ, sập sệ, vệ sinh môi trường thấp kém… nhưng người khu phố cổ chẳng mấy ai muốn ra đi. Bởi vì, ngoài lối sống, nếp sống đã thành thói quen và trở thành văn hóa của khu phố cổ, thì một điều rất quan trọng là không đâu trong thành phố này lại dễ kiếm tiền như ở đây. Chỉ cần một mét vuông kê vừa chiếc tủ bầy hàng như kính, bút, đồng hồ… là đã có thể nuôi sống đàng hoàng cả một gia đình 5-6 người. Chả thế mà đất ở khu phố cổ là đất vàng, đất kim cương! Nhiều kẻ sẵn tiền dám bỏ ra hàng trăm tỷ đồng để mua bằng được một ngôi nhà rộng chưa đầy trăm mét vuông có cửa hàng  trên phố Hàng Ngang hay Hàng Đào. Là “Hồn cốt” của Thăng Long – Hà Nội, nên ngay từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước, khu phố cổ đã được Nhà nước xếp vào hạng di sản cần được bảo vệ, bảo tồn. Thế nhưng, do nhiều lý do, nên công việc bảo tồn chẳng làm được bao nhiêu. Hàng trăm ngôi nhà cổ có giá trị về kiến trúc theo thời gian bị xuống cấp, có nguy cơ sập đổ bất kỳ lúc nào. Nhiều ngôi nhà đã bị dân phá đi xây nhà mới nhiều tầng. Kiến trúc đặc trưng của khu phố cổ đang dần bị mai một và có khả năng biến mất. 
Phố Tạ Hiện khi xưa
3. Vài năm gần đây, Thành phố có chủ trương giãn dân ở khu phố cổ để giảm mật độ nơi đây, tạo điều kiện cho công tác bảo tồn và cải thiện đời sống cư dân. Đây là chủ trương đúng và cần thiết, phù hợp với sự phát triển chung của Thủ đô và xã hội. Tuy nhiên, từ chủ trương cho đến thực tế thì còn nhiều vấn đề. Đây không phải là cuộc di dân mang tính cơ học đơn thuần, mà trên hết phải hiểu đó là sự chuyển dịch lối sống và văn hóa. Theo đề án giãn dân của UBND Quận Hoàn Kiếm, thì từ 2012 cho đến 2020, 70% dân phố cổ sẽ phải di dời. Cụ thể, giai đoạn I từ nay cho đến năm 2015 sẽ di chuyển 1814 hộ gồm 7. 200 người sang khu đô thị mới Việt Hưng. Giai đoạn II từ 2015 đến 2020 sẽ di dời tiếp 5.000 hộ. Thế nhưng, cuộc di dân dự định bắt đầu từ tháng 8/2012, nhưng cho đến nay công việc có vẻ như không theo mong muốn của các cấp chính quyền. Người phải đi trong diện giải tỏa thì nơi ở mới bên Việt Hưng chưa chuẩn bị xong. Còn người khác nửa muốn đi để có chỗ ở khang trang hơn, tiện nghi hơn, thay vì phải sống chen chúc 8 – 9 người trong 6 – 7m2 tối tăm, chật chội, nửa lại lo lắng làm gì để sống ở nơi cư trú mới. Rồi nữa, khi mình đi rồi thì những ngôi nhà cũ kỹ vốn đã gắn bó cả đời sẽ dành để làm gì, cho ai, và khi sửa chữa, xây dựng lại họ có còn được trở về đây không… Rất nhiều, rất nhiều câu hỏi của dân còn bị bỏ ngỏ chưa nhận được sự trả lời thỏa đáng. Mới đây, Công ty Hồng Hà, đơn vị được UBND quận Hoàn Kiếm tin tưởng giao làm chủ đầu tư xây dựng nhà ở giãn dân khu phố cổ tại Khu đô thị mới Việt Hưng (Q.Long Biên) đã nhận hàng trăm tỷ đồng của người dân góp vốn mua căn hộ từ năm 2011, nhưng đến nay Công ty này chưa làm gì cả, khả năng người dân mất tiền oan là có thật. 
Câu chuyện bảo tồn và giãn dân khu phố cổ là câu chuyện dài, không thể thực hiện bằng một chủ trương hay mệnh lệnh hành chính thông thường. Đây là bài toán khó cần có cách giải để tìm ra nghiệm đúng: đó là việc chuẩn bị cơ sở hạ tầng kỹ thuật đầy đủ, thuận tiện cho người dân sống và kiếm sống khi đến nơi ở mới; Đó là sự minh bạch, dân chủ và công khai để từng người dân biết được lợi ích mà họ sẽ thụ hưởng khi phải dời nơi ở cũ; Đó là việc quản lý, sử dụng, đấu giá các ngôi nhà cũ, nhà cổ như thế nào để mang lại lợi ích cho cộng đồng, cho xã hội, hay lại vào tay một nhóm người kinh doanh bất động sản?! Đó là việc trùng tu, tôn tạo để những công trình kiến trúc đặc trưng, tiêu biểu cho từng thời kỳ không trở thành các di tích chết, mà nó phải là các điểm tham quan, du lịch hấp dẫn, tồn tại và phát triển cùng cuộc sống của người dân khu phố cổ; Đó là việc cương quyết hạn chế người nhập cư vào khu phố cổ, cũng như từng bước cho đến cấm hẳn ô tô, xe máy để nơi đây thực sự là nơi sinh hoạt của cộng đồng, thân thiện, cởi mở, hiếu khách và an toàn. 
Và nếu được như thế, tôi tin, khu phố cổ Hà Nội sẽ được bảo tồn và mãi mãi giữ được “Hồn cốt” ngàn năm của Thăng Long – Hà Nội.
KTS Phạm Thanh Tùng