“Hồ Gươm phải trở thành một di sản sống”

Dẫn luận Hội thảo “Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc, văn hóa, lịch sử Hồ Hoàn Kiếm – Tạo dựng thương hiệu đô thị cho Thủ đô Hà Nội”

TS.KTS Dương Đức Tuấn: Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm phát biểu tại Hội Thảo.
TS.KTS Dương Đức Tuấn: Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm phát biểu tại Hội Thảo.

Hà Nội – Thủ đô văn hiến của nước Việt Nam đã hơn ngàn năm tuổi luôn được nhắc đến là một thành phố nhiều ký ức, kỷ niệm sâu lắng, nhiều sông hồ và vô vàn truyền thuyết có giá trị tâm linh. Đó là một Hà Nội linh thiêng, hào hoa đã đi vào thơ ca, nhạc họa và tâm tưởng của bao thế hệ con người Việt Nam. Nhắc đến Hà Nội, không thể không nhắc đến một hình ảnh mang tầm biểu tượng – Đó là hồ Hoàn Kiếm hay còn gọi là Hồ Gươm, với truyền thuyết rằng nơi đây vua Lê đã trả lại gươm báu cho thần Kim Quy sau khi chiến thắng giặc Minh…

Quận Hoàn Kiếm được mang tên hồ Hoàn Kiếm là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hoá… của Thủ đô. hồ Hoàn Kiếm, hạt nhân của không gian trung tâm, nơi tập trung nhiều công trình di tích lịch sử, văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống, với không gian mặt nước, cây xanh quý giá, đã và đang chuyển mình trong quá trình đô thị hoá và biến đổi mạnh mẽ. Chính vì vậy, việc bảo tồn, phát huy các giá trị lịch sử, văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật và không gian công cộng tại khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận là nhiệm vụ quan trọng nhất khi đã được xếp hạng là di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia đặc biệt.

Theo quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1259/QĐ-TTg ngày 26/7/2011 đã xác định: Thủ đô Hà Nội là đô thị Xanh – Văn hiến – Văn minh – Hiện đại. Trong đó khẳng định: Khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận hội tụ đủ các yếu tố để xứng đáng là một trung tâm lịch sử, văn hoá truyền thống trường tồn với thời gian; là tâm điểm giao lưu văn hoá, lễ hội, dịch vụ du lịch, thương mại – tài chính; là điểm hội tụ tinh hoa của Hà Nội – Thành phố vì hoà bình mang tầm cỡ quốc gia, khu vực và quốc tế; là biểu tượng tinh thần của người Hà Nội và dân tộc Việt Nam…

Quang cảnh hội thảo
Quang cảnh hội thảo

Nhận thức được tầm quan trọng đó, Thủ đô Hà Nội và quận Hoàn Kiếm luôn quan tâm sâu sắc đến việc quản lý, gìn giữ cảnh quan Hồ Gươm – báu vật của Thủ đô, kể từ khi khu vực này trở thành di tích lịch sử văn hoá quốc gia đặc biệt, nhiệm vụ này càng được tăng cường. Thành phố Hà Nội đã có Quyết định số 70/2013/QĐ-UBND ngày 30/12/2013 ban hành quy định phân công trách nhiệm và cơ chế phối hợp quản lý hồ Hoàn Kiếm, phân cấp quản lý cho quận Hoàn Kiếm với mục tiêu nhằm gìn giữ những không gian xanh, cảnh quan quý giá, các công trình di tích lịch sử, văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật có giá trị tại khu vực này, đồng thời phát huy những yếu tố đặc trưng, góp phần tạo dựng bản sắc mang tầm thương hiệu không gian đô thị cho Thủ đô Hà Nội. Trong những năm qua, thành phố Hà Nội đã nhiều lần phối hợp với các tổ chức, cá nhân, các chuyên gia trong và ngoài nước tổ chức những cuộc thi ý tưởng quy hoạch, thiết kế đô thị, chỉnh trang khu vực xung quanh Hồ Gươm nhằm tìm ra những giải pháp định hướng để bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nâng cao giá trị không gian khu vực này. Ở đây, tôi xin điểm lại 3 cuộc thi lớn, diễn ra trong thời gian qua.

1. Sau khi mở rộng địa giới hành chính Thủ đô Hà Nội, năm 2009, thành phố Hà Nội phối hợp Hội KTS Việt Nam tổ chức Cuộc thi Ý tưởng Quy hoạch, thiết kế đô thị khu vực Hồ Gươm và phụ cận. Cuộc thi đã thu hút được sự tham gia tích cực của giới KTS với 9 đồ án dự thi, trong đó có 3 đồ án do các đơn vị tư vấn nước ngoài thực hiện, 2 đồ án do các liên danh và 4 đồ án do đơn vị tư vấn trong nước triển khai. Không có giải Nhất, 02 giải Nhì của cuộc thi được trao cho đồ án của Nhóm 1+1>2 của KTS Hoàng Thúc Hào liên danh với KTS Marco Ferrena (Italy) cùng cộng sự; KTS Fujita Tetshushi – Nikken Seikei (Nhật Bản). Giải Ba được trao cho đồ án của Pau and Partner.

Đồ án giải Nhì thứ nhất: Nghiên cứu việc mở rộng không gian xanh của Hồ Gươm tạo không gian giao lưu văn hoá cho người dân Thủ đô, đề xuất phương án mở rộng diện tích Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, kết nối các di tích đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu, chùa Bà Đá, chùa Vũ Thạch, Nhà Thờ lớn… thành chuỗi không gian văn hoá tâm linh; hình thành các tuyến phố đi bộ quanh hồ nối kết với tuyến Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường của khu phố cổ, tận dụng các không gian ngầm, kết hợp hài hoà hệ thống chiếu sáng với mạng lưới cây xanh không gian.

Đồ án giải Nhì thứ hai: Xây dựng trung tâm văn hoá, giao lưu cho người dân Thủ đô – hài hoà giữa sự nhộn nhịp và sự thanh lịch. Tác giả đề xuất việc chuyển đổi không gian, tạo một khu phố quay mặt về phía hồ, tạo ra không gian đi bộ sinh động, thân thiện cho người dân và du khách. Đồ án chuyển hầu hết tất cả đường phố trong khu vực thành đường ưu tiên cho người đi bộ, tạo ra các không gian mở, tận dụng không gian ngầm để phát triển đô thị.

2. Để hướng tới Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, năm 2010, thành phố Hà Nội đã tổ chức Cuộc thi kiến trúc quốc tế Vì Hà Nội hôm nay và ngày mai. Một trong những nội dung của cuộc thi là Đề xuất ý tưởng thiết kế đô thị tuyến phố Hàng Khay – Tràng Tiền – Quảng trường Nhà hát lớn thành tuyến phố đi bộ – du lịch – thương mại cao cấp, phù hợp với định hướng cải tạo, chỉnh trang kiến trúc khu vực Hồ Gươm của Thành phố. Với mảng đề tài này, cuộc thi không có giải Nhất, 02 giải Nhì thuộc về nhóm tác giả: Cấn Đức Long, Nguyễn Thanh Ngà, Phạm Văn Hào (Tổng Công ty Tư vấn xây dựng Việt Nam – VNCC); Đồ án mang tên Phố mới Tràng Tiền của nhóm tác giả Nguyễn Trung Dũng, Trần Mộng Thiên Tấn (Công ty Kiến trúc Lập Phương). Các tác giả đã đề xuất những giải pháp táo bạo, nghiên cứu công phu, ý tưởng sáng tạo, độc đáo…

3. Đến năm 2013, Hội KTS Việt Nam phối hợp với Hội KTS Genova (Italy) tổ chức Cuộc thi Ý tưởng kiến trúc khôi phục Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và Phố Hàng Đào trong khu Phố cổ. Cuộc thi đã thu thập các ý tưởng kiến trúc đáp ứng được việc khôi phục cảnh quan, kiến trúc, giao thông và quy hoạch đô thị mà vẫn giữ được các yếu tố thương mại, dịch vụ gắn chặt với việc sử dụng không gian công cộng đa năng của Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Đây là một cuộc thi có đề bài khó, song đã thu hút được 52 phương án dự thi của các KTS Việt Nam và Italy. Cuộc thi có 01 giải Nhất, 01 giải Nhì, 01 giải Ba và 03 giải Khuyến khích.

Đồ án giành giải Nhất có ý tưởng mạnh: Thiết lập một biểu tượng mới của Hà Nội trong quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục với một khối đá phẳng mang hình khu phố cổ Hà Nội cùng 36 đèn màu gắn với phun nước chìm dưới nền đường được thay vào vị trí đài phun nước hiện nay, Đồ án đã nhấn mạnh sự liên kết giữa khu Phố cổ, quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, Hồ Gươm và phụ cận.

Đồ án đạt giải Nhì có ý tưởng hướng vào môi trường xanh, chuyển khu vực hồ Hoàn Kiếm thành công viên Lục Thuỷ, phát huy giá trị các công trình di sản, cảnh quan thiên nhiên để phát huy giá trị truyền thống.

Với ba cuộc thi trên và theo suốt quá trình phát triển quy hoạch đã cho chúng ta thấy sự quan tâm của giới KTS trong và ngoài nước cùng toàn xã hội đối với khu vực hồ Hoàn Kiếm. Tuy vậy, trước sức ép mạnh của quá trình đô thị hoá, phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt là kinh tế thị trường, việc giữ gìn, quản lý và sử dụng hiệu quả không gian kiến trúc, văn hoá, lịch sử xung quanh Hồ Gươm đang đứng trước những thách thức không nhỏ và còn nhiều tồn tại. Rõ ràng, giữa mong muốn với thực tế, giữa ý tưởng sáng tạo trên bản vẽ và thực tiễn đang là những khoảng cách khá xa. Việc bảo tồn và phát huy giá trị cốt lõi không gian Hồ Gươm đòi hỏi phải đầu tư nhiều công sức, phải kết hợp nhuần nhuyễn giữa cơ chế quản lý với ý kiến của các chuyên gia trong các lĩnh vực: Lịch sử, quy hoạch, kiến trúc, văn hoá, xã hội học… và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Đó là một bài toán khó giữa bảo tồn và phát triển. Hồ Gươm phải trở thành một di sản sống, luôn biến đổi mà vẫn giữ được cốt cách của đô thị đã ngàn năm tuổi. Đây thực sự là những thách thức đối với giới kiến trúc, quy hoạch và là trọng trách đối với nhà quản lý hiện nay.

Nhân dịp kỷ niệm 60 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, quận Hoàn Kiếm phối hợp với Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, Hội KTS Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề: “Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc, văn hoá, lịch sử hồ Hoàn Kiếm – Tạo dựng thương hiệu đô thị của Thủ đô Hà Nội”. Đây là dịp để những nhà quản lý cùng với các nhà chuyên môn, chuyên ngành, các chuyên gia ngồi lại với nhau, nhìn nhận, đánh giá những vấn đề đang tồn tại trong công tác quản lý, quy hoạch, kiến trúc, xây dựng khu vực hồ Hoàn Kiếm và đề xuất những định hướng, giải pháp phát huy các giá trị lịch sử, văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật… nhằm mang lại sức sống mới cho không gian đặc biệt quan trọng này – Tạo dựng được thương hiệu đô thị của Thủ đô với định hướng xây dựng một Thành phố Xanh, Thành phố đáng sống, giàu truyền thống lịch sử, văn hoá và phát triển bền vững, xứng tầm một Thủ đô vì hoà bình, Thủ đô anh hùng với trên ngàn năm tuổi.
Với yêu cầu đó, Hội thảo của chúng ta sẽ thảo luận với 3 nội dung sau:
1. Định hướng giải pháp Quy hoạch và Thiết kế đô thị khu vực xung quanh hồ Hoàn Kiếm.
2. Phát huy giá trị không gian kiến trúc, văn hoá, lịch sử khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm do GS.TS.KTS Nguyễn Việt Châu, Tổng biên tập Tạp chí Kiến trúc, nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu kiến trúc – Bộ Xây dựng chủ trì thảo luận.
3. Vai trò của nhà quản lý và cộng đồng trong việc giữ gìn và chỉnh trang không gian xung quanh hồ Hoàn Kiếm.

Điều quan trọng hơn cả, theo lời một KTS lão thành thì Hồ Gươm không phải là một đầu bài để chúng ta thoả mãn những đề xuất cải tạo mang tính đột phá. Đây là một không gian cần được bảo vệ, giữ gìn cho ngày càng đẹp hơn. Những ý kiến của các chuyên gia tại Hội thảo sẽ giúp cho thành phố Hà Nội và quận Hoàn Kiếm trong việc định hướng quản lý, thực hiện các đề án, các dự án chỉnh trang khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận cho xứng tầm di tích cấp Quốc gia đặc biệt, một biểu tượng thiêng liêng, gắn bó với Thăng Long – Hà Nội đã ngàn năm tuổi.