Ba điểm chung của thành phố Sáng tạo

Phát triển “thành phố sáng tạo” là đích đến của nhiều quốc gia. Mục tiêu là thu hút lực lượng lao động sáng tạo – nguồn lực cần thiết để xây dựng nền công nghiệp sáng tạo – công nghiệp văn hóa. Có hai lý do chính lý giải xu hướng phát triển này.

Thứ nhất, tài nguyên thiên nhiên dồi dào, vị trí địa lý thuận lợi và tiếng tăm từ quá khứ không còn đóng vai trò quyết định trong thời đại ngày nay. Thay vào đó, nền tảng bền vững cho sự phát triển là con người với tính sáng tạo. Từ cách tiếp cận này, nhiều quốc gia không còn muốn phụ thuộc vào các ngành công nghiệp cần khai thác tài nguyên thiên nhiên, có tác động xấu tới môi trường, mà quyết tâm tìm hướng đi mới cho mình.

Thứ hai, thế giới ngày nay là thế giới phẳng, nơi sự cạnh tranh luôn khốc liệt. Để trở nên khác biệt và tạo ra bước nhảy, điều cần thiết là thu hút được công dân sáng tạo toàn cầu. Hiểu được điều này, nhiều quốc gia phát triển hình ảnh của mình như điểm đến lí tưởng cho sự sáng tạo và cho những điều mới mẻ.

Ý tưởng phát triển “thành phố sáng tạo” có từ cuối những năm 80s, đầu những năm 90s. Trong vòng 30 năm, nhiều mô hình đã được thử nghiệm và áp dụng. Trong phạm vi bài báo này, tôi muốn nêu ra ba điểm chung cũng như ba hạn chế mà các thành phố sáng tạo đều có. Đó là:

  1. Sự ra đời của các không gian kiến trúc “siêu thực”,
  2. Sự phát triển ồ ạt của trung tâm thương mại (TTTM),
  3. Sự xuất hiện của những không gian công cộng (KGCC) bị kiểm soát.
Công trình mô phỏng lâu đài trong các bộ phim hoạt hình tại công viên Disney.

1. Không gian “siêu thực”

Điểm chung đầu tiên của các thành phố sáng tạo là sự ra đời của các không gian “siêu thực”. Dùng từ “siêu thực”, tôi muốn nói tới một loại hình không gian kiến trúc mới, nơi mà người sử dụng dễ dàng cảm thấy bị choáng ngợp, và mất cảm giác thực về địa điểm và nơi chốn. Một ví dụ điển hình của dạng kiến trúc này là công viên giải trí Disney (Ảnh 1). Bên trong công viên Disney, người chơi bị dẫn dụ và mê hoặc trong thế giới của các nhân vật hoạt hình, của các trò chơi cảm giác mạnh. Bên trong không gian ấy, mọi chi tiết được tính toán để người chơi nhanh chóng quên đi thế giới bên ngoài mà hút vào dòng xoáy của tốc độ, của màu sắc hoạt hình, và âm thanh ồn ã.

Một ví dụ khác về không gian kiến trúc “siêu thực”, là TTTM Sands Shoppes ở Macao (Ảnh 2). Điều đặc biệt của TTTM này là bên trong nó có chứa một Venice thu nhỏ, nơi khách hàng có thể trải nghiệm cảm giác lênh đên trên con thuyền biểu tượng của Venice, Gondola, có thể thưởng thức các bài hát và giọng ca từ nước Ý. Cũng giống công viên giải trí Disney, TTTM Sands Shoppes đã bóp méo khái niệm không-thời gian và tạo nên một dạng không gian “mô phỏng”, điều có thể gây nên nhiều cảm xúc lẫn lộn cho khách hàng như “lạc lối”, “mất phương hướng”, nhưng đồng thời là “phấn khích” và “muốn được khám phá”.

Gần gũi hơn với Việt Nam, một ví dụ khác của kiến trúc siêu thực là sân bay Changi ở Singapore (Ảnh 3). Tại đây, hành khách được trải nghiệm một khu rừng nhiệt đới thu nhỏ, nơi luôn được bao phủ bởi cây cối xanh tươi, và có thác nước liên tục đổ xuống từ vòm mái kính. Sáng tạo này thực sự thú vị vì nó đảo lộn trật tự giữa không gian thật và ảo, giữa không gian được coi là “nơi chốn” với không gian chỉ là chỗ dừng chân, trạm trung chuyển.

Ảnh 2: Một cánh rừng nhiệt đới trong sân bay Changi.
Nguồn ảnh: Peter Walker Partners Landscape (2019)

Dù đem lại cảm giác tích cực cho người tham gia, nhưng xu thế khuyến khích phát triển các không gian “siêu thực” phá bỏ sự liên kết giữa con người với nơi họ đang sống, phủ nhận giá trị được đúc kết trong quá trình phát triển đô thị, và không tạo nên bản sắc thật sự cho TP.

2. Sự phát triển ồ ạt của TTTM

Bên cạnh đó, các thành phố sáng tạo còn là nơi TTTM mọc lên ồ ạt. Sự phát triển hàng loạt các TTTM là dấu hiệu về sự thịnh vượng, bởi nó trực tiếp phản ánh nhu cầu mua sắm, và khả năng chi trả của người dân. Đi kèm theo đó các TTTM hiện đại còn đóng góp cho hình ảnh đô thị, điều có thể nâng cao khả năng cạnh tranh và thu hút lực lượng sáng tạo toàn cầu. Điều này phần nào lý giải tại sao các khu đất vàng trong đô thị đều được ưu tiên cho TTTM.

Mặt trái của thực tế này là đô thị dần bị định hướng theo kinh tế thị trường, và trở thành công cụ để các chủ đầu tư khai thác. Ý nghĩa ẩn sau TTTM đơn thuần là logic của việc bán hàng và kiếm lợi nhuận. Mục đích duy nhất mà nó hướng tới là thúc đẩy khách mua hàng. Sự phát triển thiếu định hướng của TTTM vì thế tiềm ẩn nguy cơ mất cân bằng xã hội.

3. Không gian công cộng bị kiểm soát

Quảng bá hình ảnh thông qua truyền thông là một nét đặc trưng của TP sáng tạo. Để nâng cao tính hấp dẫn cho thành phố, nhiều chính phủ nhận thấy sự cần thiết của việc cải thiện và nâng cấp KGCC – bộ mặt đô thị. Điều này thể hiện rõ ở Việt Nam trong những năm gần đây. Từ kế hoạch nâng cấp chợ truyền thống, chiến dịch dọn dẹp vỉa hè và trả lại không gian vỉa hè cho người đi bộ, tới ý định đồng bộ biển quảng cáo trên các tuyến phố trọng điểm, Chính phủ đều thể hiện rõ mục đích kiểm soát các không gian này (Ảnh 5).

Điều này dù có thể đem lại những lợi ích kinh tế trước mắt, song về lâu dài, nó làm mất đi nét độc đáo, sự riêng biệt của đô thị Việt Nam. Thêm vào đó, một KGCC bị kiểm soát còn là dấu hiệu của “Loại trừ xã hội”, nơi cuộc sống của một bộ phân dân chúng bị bỏ qua. Phát triển thành phố “sáng tạo”, quốc gia “sáng tạo” nên hướng tới lợi ích chung cho mọi người, và để đạt được điều đó, chính phủ cần dung hòa được các kiểu sáng tạo khác nhau, và coi những gì tưởng như đối lập và cần loại bỏ là một phần của tổng thể.

Ảnh 3: TTTM mọc lên như nấm quanh trung tâm Hà Nội.

4. Hà nội – “thành phố sáng tạo”?

Việt Nam với vị thế là nền kinh tế mới nổi không thể tránh khỏi xu hướng phát triển này. Điều đó thể hiện rõ qua sự kiện Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO từ cuối năm 2019. Trong ba đặc điểm đã nêu trên, Hà Nội hiện tập trung xây dựng TTTM và gia tăng quản lý KGCC. Sự xuất hiện của các không gian “siêu thực” dù chưa có, nhưng (theo tôi) khó tránh khỏi trong tương lai gần. Để không lặp lại sai lầm của các thành phố khác – là tạo nên những không gian hấp dẫn nhưng “lạc lõng” và thiếu bản sắc – Hà Nội nên lồng ghép những câu chuyện văn hóa để tạo nên không gian “siêu thực” của riêng mình. Nếu làm được điều ấy, Hà Nội sẽ có cái khác biệt – cái sáng tạo trong sự phát triển chung.
Trong bài báo ngắn này, tôi đã tóm tắt ý nghĩa của việc phát triển “thành phố sáng tạo”, chỉ ra ba điểm đặc trưng của các thành phố sáng tạo trên thế giới, cũng như đưa ra một vài nhận định trong bối cảnh Việt Nam. Hi vọng bài viết đem đến gợi ý hữu ích cho các nhà quản lý cũng như những người làm quy hoạch và kiến trúc.

Tạ Anh Dũng
Đại học Xây dựng Hà Nội

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07-2020)