Câu chuyện Cầu dẫn xây bằng đá lên cầu Long Biên

1. Thông tin cơ bản về cầu dẫn lên cầu Long Biên trên phố Phùng Hưng – Hà Nội

Cầu dẫn xây bằng đá nguyên khối dẫn lên cầu Long Biên đầu từ phố Trần Phú, kết thúc là ga Long Biên. Mặt tiếp xúc với phố Phùng Hưng của Cầu dẫn là bức tường đá dài 1,2km, có độ + 0m dốc dần lên điểm cao nhất cao + 6 m, xây bằng đá xanh Thanh Hóa, chạy qua phố Phùng Hưng và Gầm Cầu nối lên cầu Long Biên. Đoạn dốc thấp từ corte +0 đến +3,0M từ phố Trần Phú đến Cửa Đông dài 500m xây đặc. Đoạn từ phố Cửa Đông đến Ga Long Biên có 131 vòm cuốn, đỉnh vòm cao từ 2,6 m đến 4,9m, trên các đỉnh vòm là tường đá xây đặc đặt ray tầu hỏa. Xây dựng trong 2 năm 1900-1902, hơn 100 năm qua, bức tường đá là tấm gương soi chiếu vào đó câu chuyện lịch sử Hà Nội trải qua những giai đoạn khó khăn và chiến tranh ác liệt.

Bức tường đá vững chắc có lan can sắt rèn thủ công tinh tế cũng là minh chứng tài năng của thế hệ những người thợ Việt Nam đầu tiên tiếp xúc với công nghệ xây dựng hiện đại. Trong chiến tranh, các vòm rỗng được xây được xây đặc lại để bảo vệ, chống phá hoại. Qua nhiều năm chưa được quan tâm, vỉa hè rộng dưới chân bức tường đá trở thành nơi bán hàng tự phát, bãi để đô tô và tập kết vật liệu xây dựng… nên cảnh quan xuống cấp và mất vệ sinh.

Bức tường đá là ranh giới không gian khu phố cổ với khu phố xây theo kiểu Châu Âu. Nếu Phố Sách là điểm bắt đầu của không gian sáng tạo thì bức tường đá là đường viền kết thúc, ôm trọn toàn bộ mạng lưới đường phố đi từ phía Đông sang phía Tây của khu phố cổ Hà Nội. Do nằm bên đường viền của khu phố cổ nên không bị hạn chế bởi những quy định chặt chẽ về bảo tồn, lại có không gian đủ lớn để thể nghiệm những ý tưởng mới mẻ, dấu ấn mạnh mẽ.
Bức tường đá nằm sát bên khu phố cổ và rất gần chợ Đồng Xuân, có vị trí thuận lợi phát triển thương mại, nên Quận Hoàn Kiếm – thành phố Hà Nội đã có dự kiến chỉnh trang khu vực này thành nơi phát triển các hoạt động dịch vụ văn hóa, thương mại: chợ bán tranh ảnh, đồ mỹ nghệ và hoạt động nghệ thuật …

Ngày 12/9/2017, TP. Hà Nội đã làm việc với Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) về ý tưởng khôi phục các vòm cầu, Thành phố đã nhờ một đơn vị tư vấn của Pháp tìm hiểu, khảo sát. Qua nghiên cứu cho thấy hoàn toàn có thể đục thông, khôi phục lại các vòm này mà không ảnh hưởng đến kết cấu cầu cạn đường sắt, đảm bảo an toàn chạy tàu. Bộ GTVT đánh giá đây là một ý tưởng rất hay, vừa có ý nghĩa với lĩnh vực giao thông, vừa giúp Hà Nội có thêm không gian phục vụ văn hóa, du lịch, nghệ thuât, tạo thành điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, để đảm bảo kết cấu đường sắt, nếu được Bộ GTVT chấp thuận, TP Hà Nội sẽ chỉ đạo quận Hoàn Kiếm phối hợp với đơn vị liên quan đục thông 1 vòm cầu để đánh giá tác động. Nếu đủ tiêu chuẩn, thành phố sẽ làm trước đoạn từ Hàng Giấy đến phố Gầm Cầu. Tuy nhiên, là đường sắt quốc gia, mặt khác lại là di sản đô thị, nên các kế hoạch phải trao đổi kỹ với Bộ GTVT và Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch.

2. Lược sử bức tường đá và khu vực quanh phố Phùng Hưng ( thôn Tân Khai cũ)

Vốn được biết đến như một trục giao thông quan trọng giữa khu vực phố cổ dẫn lên cầu Long Biên và các khu vực khác của Hà Nội, đường Phùng Hưng là một nhân chứng lịch sử, chứng kiến những mốc phát triển quan trọng của Thủ đô. Bên cạnh đó, con đường này là ranh giới vật lý giữa khu phố cổ được bảo tồn với xung quanh. Đã từng có một đường Phùng Hưng như vậy, sôi nổi, kiêu hãnh và đóng góp tích cực trong cuộc sống đô thị.

Trước đây, gầm cầu đoạn đường Phùng Hưng dẫn lên cầu Long Biên là các vòm trống. Lũ lụt, thiên tai, người vô gia cư từ ngoài đê tràn vào đây sinh sống, nảy sinh ra các tệ nạn xã hội, buộc chính quyền thành phố đành phải xây kín lại. Từ một tuyến giao thương huyết mạch, Phùng Hưng dần trở nên xấu xí, bệ rạc, lạnh lẽo, đứng ngoài lề trong cuộc sống thành đô, Cảnh quan nhếch nhác, mất vệ sinh, không gian bị chiếm dụng, những bức tường khô cứng, câm lặng và bất lực trước những đổi thay chóng vánh của thời cuộc.

Trích đoạn bức tranh Hà Nội TK19 ( của cố họa sĩ Nguyễn Thế Khang): Trước khi người Pháp đến Hà Nội. Con sông Tô chảy từ hào nước quanh thành Hà Nội đổ ra sông Hồng – nay đã bị lấp đi là phố Ngõ Gạch, cây cầu xây gạch bắc ngang qua sông gọi là Cầu Đông

Quá trình xây dựng bước tường đá diễn ra đồng thời với việc xây dựng cầu Long Biên. Đá nguyên khối lấy từ Ninh Bình, Thanh Hóa, vôi chở từ Huế ra, gỗ từ miền ngược hay Thanh Hóa theo đường sông cập bến sông Hồng chuyển vào, xi măng, sắt thép nhập khẩu từ Pháp theo đường thủy từ Hải Phòng chở lên.

Thợ thuyền do các cai thầu Việt Nam tập hợp, nhận lại các công việc từ các nhà thầu Pháp và Hoa Kiều. Thợ san nền, lấp hào, chuyển đất phần lớn do người Việt đảm nhận ( cô Tư Hồng nhận thầu phá thành lấp hào quanh thành Hà Nội cũ, quanh khu phố Cửa Đông – thôn Tân Khai từ năm 1890 và lấy gạch dỡ thành để xây nhiều nhà 1-2 tầng cho thuê quanh khu vực này).

Ban đầu thợ làm đường sắt phần lớn do thợ người Hoa đảm nhiệm , sau này người Việt thay dần (do chăm chỉ và quen với thông thổ, ít ốm đau). Nhiều người tháo vát từ làng Hòe Thị (nay thuộc Từ Liêm) vốn có nghề rèn cầy cuốc, dao rựa nay học thêm các công đoạn gia công các cấu kiện nhỏ … mở hàng mới trong phố Lò Rèn.

Phố Phùng Hưng đã chứng kiến những đổi thay của Hà nội gần 150 năm (1880-2017) với những biến đổi từ bãi đất trống bên con hào nước ngoài thành Hà Nội; Sau đó trở thành con phố có nhiều ngôi nhà đẹp cho các thương gia Hoa Kiều và Ấn Độ thuê làm nhà ở và đại lý hàng hóa. Là khu phố ở ranh giới khu thị dân truyền thống với khu quân sự, phố Phùng Hưng chứng kiến những xáo trộn của lịch sử chiến tranh và hòa bình. Đã từng là con đường sắt quan trọng với cả nền kinh tế thời bình lẫn đường tiếp vận trong chiến tranh và cũng hưu hắt khi vận tải đường sắt cạnh tranh bất lợi với đường bộ. Có lúc là Phố, có lúc lại là Chợ. Ngày hôm nay con phố này lại đứng trước những vận hội mới.

Cổng thành và cầu đá bắc qua hào nước chung quanh thành Hà Nội trước năm 1890 , một góc tường thành cho thấy việc xây dựng tường thành bằng gạch nung ( khối lớn ) tương tư như tường cầu dẫn xây bằng đá xây ở phố Phùng Hưng
Sông Hồng trước khi có cầu , người ta kết các bè tre qua các khúc sông cạn. Năm 1890, người Pháp phá thành HN , lấp hào và lấy gạch thành xây nên các ngôi nhà quanh phố Phùng Hưng Những người phu phá thành Hà Nội.
Phố Phùng Hưng và bức tường đá đã xuất hiện cùng với đường sắt và cầu Long Biên. Ga Long Biên : các vòm cầu còn để rỗng. Thi công móng cầu Long biên: Đá khối để xây cầu
Công nhân (người Hoa?) trên công trường làm cầu vận hành xe goong đầu TK20; Cầu Long Biên và các vòm cầu còn để rỗng khi mới xây dựng xong
Toàn cảnh Hà Nội 1910, cầu Long Biên phía sau; Phố Phùng Hưng vòm cầu rỗng
Những người thợ rèn và phố Lò Rèn mới hình thành cùng với cầu Long Biên.
Đường sắt đã kích thích phát triển thương mại Hà Nội Một cửa hàng bánh kẹo trên phố Hàng Đường và nhà thờ Hồi Giáo phố Hàng Lược, gần phố Phùng Hưng
Ngày 2/9/1945, Việt Nam tuyên bố Độc Lập, tháng 12/1946, Người Pháp quay trở lại tái chiếm Hà Nội, người Việt Nam lập công sự chiến đấu bảo vệ Tổ quốc
Đường Phùng Hưng trở thành chiến tuyễn giữa các chiến sĩ cảm tử trung đoàn Thủ đô với quân đội Pháp, chiến lũy trên đường phố Hà Nội. Năm 1947: Hà Nội đổ nát sau 60 ngày đêm khói lửa. Những người Kháng chiến Việt Nam rời Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc.
Ngày 10/10/1954, Sau chiến tháng Điện Biên Phủ, Hiệp định Hòa Bình được ký kết. Những người Kháng chiến Việt nam tiếp quản Hà Nội từ quân đội Pháp trên cầu Long Biên; Phố Phùng Hưng thành Chợ Trời bán đồ cũ của những người bỏ Hà Nội di tản vào Nam VN
Cầu Long Biên bị phá hoại do không quân Mỹ (1967) và máy nước công công bên bức tường đá khoảng những năm 1980 ( các vòm cầu mới bị xây đặc lại).
Tháng 3/2017 Quỹ văn hóa Hàn Quốc, UN Habitat và UBND quận Hoàn Kiếm khảo sát đoạn phố Phùng Hưng (từ phố Nguyễn Văn Linh đến ngã tư Hàng Cót/ Hàng Lược): Nơi có nhiều tiềm năng triển khai dự án Nghệ thuật cộng đồng

Nhân dịp kỷ niệm 25 thành lập Khoa Quy hoạch đô thị và nông thôn – trường đại học Kiến trúc Hà Nội, Chi Đoàn giao viên Khoa Quy hoạch đô thị và nông thôn phối hợp với Công ty cổ phần Kiến trúc Phong cảnh Việt Nam – Eden Landscape và các đơn vị tài trợ khác tổ chức cuộc thi Workshop với chủ đề:“Tái thiết những không gian bị chuyển đổi trong đô thị

Workshop được dựa trên bối cảnh không gian xung quanh đường dẫn lên cầu Long Biên tại phố Phùng Hưng. Khu vực này hiện đang nhận được sự quan tâm của xã hội và nhiều người yêu quý Hà Nội. Workshop là cơ hội để các bạn sinh viên chia sẻ tình yêu, thể hiện tài năng và ước mơ cho một không gian đô thị đặc sắc của Hà Nội.

KTS Trần Huy Ánh
Ủy viên BCH Hội KTS Hà Nội
Thành viên Hội đồng khoa học , Tạp chí KTVN – Viện Kiến trúc Quốc gia – Bộ XD
Ảnh: Hanoidata&CitySolution
© Tạp chí kiến trúc