Công tác Quy hoạch Xây dựng, phát triển các Đô thị tỉnh Quảng Ninh ứng phó với biến đổi khí hậu

Tỉnh Quảng Ninh là một tỉnh miền núi, ven biển, biên giới phía Bắc của Việt Nam; tổng diện tích đất tự nhiên trên 6000 km2, diện tích vùng biển trên 6000 km2; trong đó có hơn 80% diện tích đất đai là đồi núi, hơn 2000 hòn đảo đất đảo đá chủ yếu trên hai Vịnh lớn (vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long); Quảng Ninh có đến 30 sông, suối dài trên 10 km nhưng phần nhiều đều nhỏ, dốc, diện tích lưu vực nhỏ (<300 km2); Khí hậu Quảng Ninh tiêu biểu cho khí hậu các tỉnh miền Bắc Việt Nam vừa có nét riêng của một tỉnh miền núi ven biển; các quần đảo ở huyện Vân Đồn và Cô Tô có đặc trưng của khí hậu Đại Dương. Tỉnh Quảng Ninh có tốc độ đô thị hóa khá cao (64%- năm 2015); do điều kiện tự nhiên và lịch sử hình thành nên các đô thị Quảng Ninh đều nằm ven biển, gần các cửa sông…có điều kiện địa hình chật hẹp, xen kẽ đồi núi dốc và các dải bãi bồi ven sông, ven biển (điển hình là TP Hạ Long, TP Uông Bí, TP Cẩm Phả, TP Móng Cái, TX Quảng Yên, TT Tiên Yên, TT Quảng Hà, TT Ba Chẽ…); trong đó đặc biệt kể đến các đô thị được hình thành từ sự phát triển của công nghiệp khai thác than như Hạ Long, Cẩm Phả… Các đô thị của Quảng Ninh được hình thành phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, từng bước được mở rộng, đầu tư xây dựng, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, nhà ở….

Hình ảnh ngập lụt tại Quảng Ninh

Đợt mưa lớn lịch sử cuối tháng 7, đầu tháng 8/2015 đã để lại rất nhiều hậu quả nặng nề tại hầu hết các đô thị ven biển Quảng Ninh, đặc biệt tại TP Hạ Long, TP Cẩm Phả… Mưa lớn trong nhiều ngày đã làm ngập lụt cục bộ nhiều khu vực, phá hủy cục bộ các công trình hạ tầng giao thông, công trình hạ tầng kỹ thuật, làm tê liệt hệ thống thoát nước; phá hủy nhiều công trình sản xuất ngành than; gây sạt lở nhiều khu vực, gây tổn thất về người và tài sản nhân dân, xã hội… Qua sự việc này, xin được đưa ra một số nhận định, đề xuất về công tác quản lý đô thị các đô thị Quảng Ninh như sau:

1. Ngày nay, biến đổi khí hậu bất thường không còn ở trên lý thuyết nữa (theo thống kê của Đài khí tượng thủy văn: từ ngày 25/7 đến ngày 05/8/2015 lượng mưa đo được tại Trạm Cửa Ông 1.602mm, Trạm Bãi Cháy 1.071,1mm), gây ra nhiều tác động tiêu cực đến đời sống xã hội, sự phát triển chung khu vực. Đặc biệt, những tồn tại trong lĩnh vực quy hoạch xây dựng, phát triển đô thị, phát triển hạ tầng, phát triển công nghiệp, du lịch… đang đặt ra cho những người làm công tác quản lý quy hoạch, xây dựng nói chung; các KTS, kỹ sư, các nhà tư vấn nói riêng, cần những tư duy, hành động cụ thể, thiết thực hơn nữa trong vấn đề phát triển đô thị Quảng Ninh bền vững, ứng phó với BĐKH.

2. Những năm qua, Tỉnh Quảng Ninh đã tổ chức lập và phê duyệt các quy hoạch rất bài bản, chất lượng, có tầm nhìn lâu dài, đồng bộ, thống nhất; đã mời các Tư vấn hàng đầu thế giới tham gia lập các Quy hoạch chiến lược (QH tổng thể KT – XH do Mckinsey lập, Quy hoạch xây dựng Vùng tỉnh do Nikken Sekkei lập, Quy hoạch môi trường do Nippon Koei lập…); đã tổ chức lập và phê duyệt các QH chuyên ngành, đặc biệt là QHXD: QHXD vùng huyện, QH chung xây dựng các thành phố, thị xã, khu kinh tế; QH phân khu xây dựng, QH chi tiết xây dựng các đô thị, các khu chức năng đặc thù (khu kinh tế, khu sản xuất, khu du lịch..)… Tuy nhiên, giữa công tác lập quy hoạch và triển khai quy hoạch là cả một quá trình, cần thời gian dài và nguồn lực lớn; đặc biệt đối với các thành phố lớn như Hạ Long, Cẩm Phả luôn tồn tại mối quan hệ hữu cơ giữa phát triển khai thác than với phát triển đô thị, phát triển du lịch, bảo vệ môi trường, bảo vệ di sản… Do vậy cần thiết phải rà soát, xem xét điều chỉnh lại đồ án QH, đặc biệt là QH phát triển ngành than, phải có sự thống nhất, khớp nối về QH và lộ trình đầu tư của ngành than với QHXD các đô thị, các khu dân cư lân cận… Trong đó, đặc biệt ưu tiên hệ thống thoát nước, xử lý môi trường, xử lý cao độ các bãi thải, di dời các khu vực dân cư có nguy cơ mất an toàn phía chân các bãi thải mỏ… bảo vệ các công trình hạ tầng trọng yếu, các dự án sản xuất lớn, bảo vệ các khu dân cư…

3. Do điều kiện đặc thù địa hình, địa chất, thủy văn, khí hậu Quảng Ninh nói chung, đặc điểm các thành phố đô thị ven biển nói riêng; cần thiết phải xem xét, điều chỉnh các Quy chuẩn QHXD, các Tiêu chuẩn thiết kế đối với các công trình, các định mức – dự toán đối với các công tác xây dựng trong tất cả các khâu, nhằm đảm bảo phù hợp, khai thác và phát huy tối đa các khả năng lợi thế, hạn chế mức thấp nhất các thiệt hại có thể.

4. Công tác quản lý đô thị đối với các đô thị đặc thù như Hạ Long, Cẩm Phả… cũng cần có các yêu cầu riêng. Đặc biệt về quản lý quy hoạch xây dựng (quản lý việc quy hoạch – cấp phép xây dựng, mật độ, tầng cao đối với các dự án, các khu dân cư trên các sườn đồi có nguy cơ sạt trượt cao, khu vực chân các bãi thải mỏ, khu vực hành lang thoát nước và hạ lưu các cửa sông, cửa biển, khu vực nền đất yếu…) cần được kiểm soát và đánh giá chặt chẽ. Công tác quản lý dịch vụ công ích đô thị, quản lý hệ thống thoát nước nước mưa (chế độ bảo dưỡng nạo vét định kỳ, chế độ giám sát, hệ thống định mức – đơn giá phù hợp với đặc điểm quản lý và điều kiện tự nhiên…); quản lý các công trình hạ tầng kỹ thuật (cấp điện, cấp nước, giao thông, VSMT, cây xanh…) cũng rất cần các nhà quản lý, các nhà tư vấn, các KTS, KS… quan tâm cây dựng phù hợp.

5. Đối với các đô thị, thành phố ven biển như Hạ Long, Cẩm Phả, khi có BĐKH lớn thì tác động xấu trước hết đến các vùng dân cư cũ, ven đô thị, ven đồi hoặc ven cửa sông cửa biển, vùng có điều kiện hạ tầng và chất lượng nhà ở thấp kém, quá trình xây dựng thiếu kiểm soát, phần đông dân cư có mức sống thấp… Do vậy, các nhà quản lý, các nhà tư vấn, các KTS, KS…cần nghiên cứu các giải pháp quy hoạch, quản lý đầu tư xây dựng hạ tầng, các công trình nhà ở… giảm thiệt hại đến các vùng dễ bị tổn thương này. Trong đó, chú trọng đến việc nâng cao chất lượng hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, chất lượng nhà ở; các giải pháp huy động nguồn lực tại chỗ trong dân, các giải pháp thông tin để người dân có thể di chuyển, tránh trú nhanh và an toàn khi cần thiết, bảo vệ được tài sản nhân dân…

Tỉnh Quảng Ninh đã và đang có nhiều giải pháp, trước mắt khắc phục các thiệt hại do đợt mưa lớn kéo dài cuối tháng 7, đầu tháng 8/2015; đồng thời đang triển khai các giải pháp lâu dài để khắc phục, hạn chế các thiệt hại có thể gây ra do BĐKH bất thường trong thời gian tới. Thông qua những nhận định và đề xuất trên, rất mong các nhà quản lý, các nhà tư vấn, các chuyên gia, các KTS, KS cùng chia sẻ, tham vấn hỗ trợ để Tỉnh Quảng Ninh tiếp tục thực hiện tốt các nhiệm vụ phát triển KTXH – môi trường, phát triển đô thị trở thành một trong những đầu tàu phát triển kinh tế của cả nước.

KTS Nguyễn Mạnh Tuấn
Phó Giám đốc Sở Xây dựng Quảng Ninh
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 10 – 2015)