Từ 02-07/2026, đoàn đại biểu Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã tham dự Đại hội lần thứ XXX của Liên hiệp các Hội KTS Quốc tế (UIA) và Hội nghị KTS Thế giới UIA 2026 tại Barcelona. Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời với biến đổi khí hậu, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, già hóa dân số và yêu cầu phát triển đô thị bền vững, Đại hội UIA 2026 phản ánh sự chuyển dịch rõ nét trong tư duy phát triển của giới kiến trúc quốc tế: Kiến trúc không còn được nhìn nhận đơn thuần là hoạt động thiết kế công trình mà trở thành một lĩnh vực tham gia trực tiếp vào việc giải quyết các vấn đề phát triển của xã hội. Trên cơ sở phân tích và tổng hợp các nội dung báo cáo tại Đại hội UIA 2026 và Hội nghị KTS thế giới, bài viết làm rõ bốn xu hướng lớn đang góp phần định hình hoạt động hành nghề kiến trúc toàn cầu, đồng thời phân tích ý nghĩa của những xu hướng này đối với quá trình hội nhập của KTS Việt Nam trong giai đoạn mới.
Những nội dung được thảo luận tại Đại hội UIA 2026 đã phản ánh sự thay đổi trong cách cộng đồng kiến trúc quốc tế nhìn nhận chính nghề nghiệp của mình trước các thách thức toàn cầu. Điều đáng chú ý là xuyên suốt các phiên họp của Đại hội cũng như Hội nghị, trọng tâm thảo luận hầu như không tập trung vào các xu hướng hình thức kiến trúc hay những công nghệ xây dựng mới như thường thấy ở các diễn đàn chuyên môn trước đây mà hướng tới một câu hỏi lớn hơn: Kiến trúc có thể đóng góp gì cho việc giải quyết những vấn đề của nhân loại?
Trên thực tế, vai trò của KTS ngày càng được mở rộng sang các lĩnh vực như hoạch định chính sách đô thị, thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo tồn di sản, nâng cao sức khỏe cộng đồng, phát triển kinh tế sáng tạo và quản trị không gian sống. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc giá trị của một công trình không còn chỉ được đánh giá bởi hình thức hay công năng sử dụng mà còn bởi khả năng tạo ra tác động tích cực đối với môi trường và xã hội.
Từ góc độ này, Barcelona 2026 có thể được xem là dấu mốc phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy Kiến trúc như một đối tượng thiết kế (Architecture as Object) sang Kiến trúc như một quá trình (Architecture as Process) – Và rộng hơn: Kiến trúc như một trách nhiệm xã hội (Architecture as Social Responsibility). Đây không phải là sự thay đổi mang tính khẩu hiệu mà được thể hiện nhất quán trong các chương trình hành động, cơ cấu tổ chức và định hướng phát triển mới của UIA.
Bốn xu hướng lớn của kiến trúc thế giới được phản ánh tại UIA Barcelona 2026
Nếu xem UIA là tổ chức đại diện cho cộng đồng kiến trúc quốc tế thì chương trình nghị sự của Đại hội cũng có thể được coi như một “bản đồ xu hướng” của ngành kiến trúc trong giai đoạn tới. Từ các báo cáo của Ban lãnh đạo UIA, các Ủy ban chuyên môn, năm khu vực địa lý và các nội dung của Hội nghị, có thể nhận diện bốn xu hướng lớn đang góp phần định hình nghề kiến trúc hiện nay.
1. Từ thiết kế công trình sang giải quyết các vấn đề toàn cầu
Các báo cáo của UIA đều thống nhất rằng: Biến đổi khí hậu, thiên tai, khủng hoảng năng lượng, bất bình đẳng trong tiếp cận nhà ở, tốc độ đô thị hóa và suy giảm chất lượng môi trường sống đang trở thành những vấn đề mà giới kiến trúc cần tham gia. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong cách xác định vai trò của KTS: Từ người thiết kế công trình trở thành một chủ thể tham gia giải quyết các vấn đề phát triển của xã hội.
Sự thay đổi này được phản ánh rõ trong các chương trình hợp tác mà UIA triển khai trong nhiệm kỳ 2023-2026. Nếu như trước đây các hoạt động của tổ chức chủ yếu xoay quanh giáo dục kiến trúc, hành nghề và các giải thưởng chuyên môn, thì hiện nay UIA đã mở rộng hợp tác với UNESCO, UN-Habitat, WHO, UNEP, OECD và UN Tourism; đồng thời tham gia tích cực vào World Urban Forum, COP30, Venice Architecture Biennale và nhiều chương trình của Liên hợp quốc. Đây không đơn thuần là việc mở rộng quan hệ đối ngoại mà còn thể hiện kiến trúc đang được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với các chính sách phát triển toàn cầu. Nói cách khác, kiến trúc không còn chỉ “phản ứng” với những thay đổi của xã hội mà đang trở thành một trong những công cụ góp phần định hình tương lai của xã hội.
Điều này cũng làm thay đổi yêu cầu đối với KTS. Bên cạnh năng lực thiết kế, kiến trúc sư ngày càng cần hiểu biết về khoa học môi trường, kinh tế đô thị, sức khỏe cộng đồng, quản trị rủi ro, chính sách phát triển và hợp tác liên ngành. Đây là xu hướng đáng chú ý không chỉ đối với hoạt động hành nghề mà còn đối với chương trình đào tạo kiến trúc ở nhiều quốc gia.
2. Từ sáng tạo cá nhân sang trách nhiệm xã hội
Trong phát biểu tổng kết nhiệm kỳ, Chủ tịch UIA (2023-2026) Regina Gonthier nhấn mạnh rằng: Những giá trị cốt lõi của nghề kiến trúc vẫn là trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và khả năng kiến tạo môi trường sống chất lượng cho cộng đồng- “Công nghệ cần phục vụ con người, chứ không phải điều khiển con người”. Thông điệp này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh AI đang phát triển với tốc độ nhanh chóng và các cuộc thảo luận về AI trong kiến trúc thường tập trung vào câu hỏi: Liệu trí tuệ nhân tạo có thể thay thế KTS hay không?
Tuy nhiên, với Đại hội UIA 2026, cách tiếp cận của UIA lại chuyển trọng tâm sang một vấn đề khác: Làm thế nào để sử dụng công nghệ nhằm nâng cao chất lượng của môi trường sống và tăng cường năng lực sáng tạo của con người?
Đây là một chuyển dịch đáng lưu ý đối với kiến trúc Việt Nam. Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh và nhu cầu cải thiện chất lượng môi trường sống ngày càng lớn, việc mở rộng vai trò của kiến trúc từ thiết kế công trình sang tạo lập giá trị xã hội sẽ là một hướng phát triển phù hợp với xu thế quốc tế.
3. Từ hành nghề độc lập sang hợp tác liên ngành
Trong chương trình nghị sự của UIA 2026, các chủ đề được thảo luận hầu như đều vượt ra ngoài phạm vi truyền thống của kiến trúc. Những vấn đề như sức khỏe cộng đồng, thích ứng với biến đổi khí hậu, du lịch bền vững, phát triển các khu định cư phi chính thức hay chuyển đổi số đều đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Điều này cho thấy mô hình hành nghề kiến trúc đang chuyển từ cách tiếp cận tương đối độc lập sang mô hình hợp tác đa ngành. Trong quá trình đó, KTS không còn giữ vai trò là người đưa ra lời giải duy nhất, mà trở thành một thành viên của nhóm chuyên gia gồm quy hoạch, kỹ sư, nhà khoa học dữ liệu, chuyên gia môi trường, nhà xã hội học, chuyên gia y tế công cộng và các nhà hoạch định chính sách.
Sự thay đổi này cũng lý giải vì sao UIA ngày càng chú trọng phát triển các chương trình hợp tác với các tổ chức quốc tế ngoài lĩnh vực kiến trúc. Khi các vấn đề phát triển ngày càng phức tạp, không một ngành nghề nào có thể tự giải quyết độc lập. Kiến trúc vì vậy phải được đặt trong một hệ sinh thái tri thức rộng lớn hơn.
Đối với Việt Nam, đây là gợi ý quan trọng cho việc đổi mới mô hình đào tạo và hành nghề. Khả năng phối hợp liên ngành, quản lý dự án tích hợp và tham gia xây dựng chính sách sẽ trở thành những năng lực ngày càng cần thiết đối với đội ngũ KTS trong tương lai.
4. Sự gia tăng vai trò của khu vực châu Á – Thái Bình Dương trong mạng lưới kiến trúc quốc tế
Trong nhiệm kỳ 2023-2026, Khu vực IV (châu Á – Thái Bình Dương) được đánh giá là một trong những khu vực năng động nhất của UIA với chuỗi hoạt động liên tục từ Diễn đàn UIA Kuala Lumpur 2024, các cuộc họp Hội đồng tại Seoul, các chương trình của ARCASIA, đến công tác chuẩn bị cho Diễn đàn UIA Mumbai 2027 và Đại hội, Hội nghị KTS thế giới Bắc Kinh 2029. Báo cáo khu vực cũng ghi nhận nhiều hoạt động học thuật và nghề nghiệp được tổ chức tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pakistan và nhiều quốc gia khác, phản ánh sự gia tăng cả về quy mô lẫn chất lượng của các mạng lưới hợp tác trong khu vực.
GS Zhang Li (Hiệu trưởng Trường Kiến trúc, ĐH Thanh Hoa -Trung Quốc) được bầu làm Chủ tịch UIA nhiệm kỳ 2026-2029, cùng với việc Bắc Kinh được lựa chọn đăng cai Đại hội và Hội nghị KTS thế giới năm 2029 và chuỗi hoạt động quốc tế lớn liên tiếp được tổ chức tại khu vực – Điều này cho thấy vai trò và mức độ tham gia của châu Á – Thái Bình Dương trong các hoạt động của UIA đang ngày càng được tăng cường. Xu hướng này phản ánh sự hiện diện ngày càng rõ nét của khu vực trong mạng lưới kiến trúc quốc tế, đồng thời mở ra nhiều cơ hội hợp tác và trao đổi chuyên môn giữa các Hội thành viên. Nếu nhìn nhận rộng hơn, Châu Á không chỉ được coi là “công trường xây dựng của thế giới” mà còn đang nổi lên như một trung tâm phát triển tri thức kiến trúc mới.
Điều đáng chú ý là sự phát triển này không thay thế vai trò của châu Âu hay Bắc Mỹ mà hình thành một cấu trúc đa cực hơn trong đời sống kiến trúc quốc tế. Hiện nay, các sáng kiến, kinh nghiệm và mô hình phát triển của châu Á cũng đang trở thành nguồn tham khảo quan trọng đối với cộng đồng kiến trúc quốc tế. Chính sự đa dạng này góp phần làm phong phú hơn diễn đàn nghề nghiệp toàn cầu, đồng thời mở rộng cơ hội để nhiều quốc gia tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng tri thức chung.
Từ góc nhìn của Việt Nam, đây là một cơ hội tốt. Là thành viên của Khu vực IV và đồng thời tham gia tích cực trong ARCASIA, Hội KTS Việt Nam có điều kiện thuận lợi hơn để tham gia các chương trình hợp tác khu vực, tiếp cận các mạng lưới học thuật và nghề nghiệp, cũng như tăng cường hiện diện trong các hoạt động của UIA. Sự gần gũi về điều kiện phát triển, bối cảnh văn hóa và các thách thức đô thị cũng tạo điều kiện để kinh nghiệm giữa các quốc gia châu Á có tính tham khảo và khả năng ứng dụng cao hơn đối với Việt Nam so với nhiều mô hình đến từ các khu vực khác.
Mặt khác, chuỗi sự kiện quốc tế đã được UIA xác lập cho giai đoạn 2027-2032 – Từ Mumbai (2027), Rio de Janeiro (2028), Bắc Kinh (2029) đến Prague (2032) – cho thấy mô hình hoạt động của tổ chức đang ngày càng chú trọng tính liên tục giữa các kỳ Đại hội, thay vì chỉ tập trung vào một sự kiện ba năm một lần. Điều này mở ra nhiều cơ hội hơn để các Hội thành viên tham gia vào các diễn đàn chuyên đề, mạng lưới nghiên cứu và các chương trình hợp tác quốc tế trong suốt nhiệm kỳ.
Sự gia tăng vai trò của khu vực châu Á – Thái Bình Dương trong mạng lưới kiến trúc quốc tế cũng đặt ra yêu cầu mới đối với các tổ chức nghề nghiệp trong khu vực – Các Hội thành viên cần hướng tới việc đóng góp vào quá trình hình thành các chuẩn mực, sáng kiến và chính sách của cộng đồng kiến trúc toàn cầu. Điều này đòi hỏi không chỉ năng lực chuyên môn mà còn cả khả năng nghiên cứu, hợp tác quốc tế, truyền thông học thuật và tham gia vào các cơ chế quản trị của UIA.
Việt Nam cần làm gì trước những xu hướng kiến trúc thế giới?
Có thể thấy, những chuyển dịch của UIA 2026 mở ra nhiều cơ hội để kiến trúc Việt Nam nâng cao vị thế trong cộng đồng nghề nghiệp quốc tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu đổi mới về tư duy phát triển. Hội nhập không chỉ là quá trình tiếp nhận tri thức từ bên ngoài mà còn là quá trình chủ động đóng góp vào các sáng kiến chung, từng bước khẳng định tiếng nói và bản sắc của kiến trúc Việt Nam trong mạng lưới kiến trúc khu vực và thế giới.
Từ góc độ đó, đoàn đại biểu Hội KTS Việt Nam do TS. KTS. Phan Đăng Sơn – Chủ tịch Hội làm Trưởng đoàn đã tham dự đầy đủ các phiên họp của Đại hội UIA, Hội nghị KTS Thế giới và các hoạt động đối ngoại tại Barcelona không chỉ thể hiện trách nhiệm của một Hội thành viên mà còn tạo điều kiện để tiếp cận trực tiếp với những vấn đề đang định hình tương lai của nghề kiến trúc. Đặc biệt, các cuộc làm việc giữa Hội KTS Việt Nam với lãnh đạo UIA, Hội KTS Trung Quốc, Hội KTS Ấn Độ cùng nhiều Hội thành viên trong Khu vực IV và ARCASIA cho thấy xu hướng hợp tác nghề nghiệp đang chuyển từ các mối quan hệ song phương sang kết nối trong những mạng lưới khu vực và quốc tế ngày càng chặt chẽ.
Đây là cơ hội để Hội KTS Việt Nam mở rộng hợp tác trong đào tạo, nghiên cứu, hành nghề và phát triển đội ngũ KTS trẻ. Quan trọng hơn, việc tham gia vào các mạng lưới này không chỉ giúp tiếp cận các xu hướng và sáng kiến mới của thế giới, mà còn tạo điều kiện để kiến trúc Việt Nam từng bước chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn của mình về phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, kiến trúc cộng đồng, nhà ở xã hội, sử dụng vật liệu địa phương hay các giải pháp xây dựng theo hướng phát triển bền vững.
Barcelona 2026 cũng cho thấy: Hội nhập quốc tế không phải là mục tiêu tự thân mà là kết quả của năng lực chuyên môn trong nước. Một tổ chức nghề nghiệp chỉ có thể tham gia hiệu quả vào các mạng lưới quốc tế khi sở hữu đội ngũ chuyên gia có năng lực, có các công trình nghiên cứu được công bố, có khả năng tổ chức các diễn đàn học thuật và duy trì sự gắn kết giữa Hội nghề nghiệp với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Vì vậy, cùng với việc mở rộng hợp tác quốc tế, Hội KTS Việt Nam trong những năm gần đây đã không ngừng đổi mới phương thức hoạt động theo hướng tăng cường nghiên cứu, phát huy vai trò diễn đàn học thuật, khuyến khích sự tham gia của thế hệ KTS trẻ vào các chương trình của UIA và ARCASIA, đồng thời tạo điều kiện để các chuyên gia Việt Nam tham gia sâu hơn vào các ủy ban chuyên môn và mạng lưới nghiên cứu quốc tế.
Kết luận
Đại hội UIA 2026 tại Barcelona cho thấy kiến trúc thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, trong đó vai trò của KTS được mở rộng từ thiết kế công trình sang tham gia giải quyết các vấn đề phát triển của xã hội thông qua cách tiếp cận liên ngành, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Những chuyển dịch này không chỉ định hình chương trình hành động của UIA trong nhiệm kỳ mới mà còn phản ánh xu hướng phát triển chung của nghề kiến trúc trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển bền vững.
Đối với Hội KTS Việt Nam, việc chủ động tham gia vào quá trình chuyển đổi đó sẽ không chỉ góp phần nâng cao vị thế của tổ chức trong cộng đồng nghề nghiệp quốc tế, mà còn tạo động lực để kiến trúc Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, bền vững và giàu bản sắc trong những thập niên tới.
ThS. KTS Nguyễn Ánh Dương
Trưởng ban Truyền thông Tạp chí Kiến trúc
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07-2026)
