Hàng cột Dinh Thượng Thơ

Sài Gòn, thành phố cảng Đông Nam Á, dòng sông ngói đỏ, hẻm nhỏ hàng rong, thình lình đột khởi đây đó nét lãng mạn kiến trúc Pháp màu vàng nhiệt đới.

Hình Tim Doling

Theo Tim Doling, một sử gia người Anh hiện ở Sài Gòn, thì Dinh Thượng Thơ 59-61 đường Lý Tự Trọng, trước 1954 có tên đường La Grandière, từ 1954-1975 có tên đường Gia Long, do kiến trúc sư Marie Alfred Foulhoux vẽ kiểu.

Nếu kiến trúc là pha trộn của nhiều loại rượu ngon thì Cột là rượu hảo hạng.

“Dãy Cột” ở Dinh Thượng Thơ không đến từ kinh đô Paris mà từ vùng biển Địa Trung Hải. Do đó ý kiến không nên giữ lại kiến trúc Pháp vì nó tượng trưng cho uy quyền của thực dân, là quên rằng người Pháp chỉ là một học trò nhỏ bé trước kiến thức bao la của nhân loại, quên phần dân tộc học vốn thúc đẩy các nghiên cứu đa văn hóa, quên lịch sử kiến trúc Hy Lạp, quên ngói âm dương vôi vữa của Việt-Nam, quên thợ thuyền xây cất người Việt, quên ông cố ông sơ kéo xe nghỉ dưới tàn cây…Chưa kể, “colonial architecture, architecture coloniale”mà người Tây phương dùng không hề có nghĩa là kiến trúc “thuộc địa”  như người Việt vẫn được “diễn dịch”, nhưng đó là chuyện sẽ trình bầy sau.

Thái Lan, vương quốc bảo thủ và không là thuộc địa nhưng thế kỷ 19-20 hoàng gia Thái chấp nhận kiến trúc Tây phương xây dựng đền đài, ngai vua, cung điện như một dấu hiệu khai phóng.

Ai Cập

Dãy cột khổng lồ Đền Ramesseum

Cột đầu tiên trên thế giới không từ Hy Lạp mà từ Ai Cập. Đền Ramesseum (1300Trước Công-Nguyên), Di Sản thế giới UNESCO, gồm 48 cột khổng lồ cao 21-28 mét với thông điệp “Ta sinh ra chống trời chịu đất”. Thế kỷ 6 TCN, từ Ai Cập cột theo chân thương nhân băng ngang biển Địa Trung Hải chinh phục hải đảo Ionic.

Hy Lạp

Bản-đồ Hy-Lạp thế kỷ 4 TCN: vùng Ionic màu tím
kinh thành Athens ngay chữ Attic

Nếu văn minh Tây Phương sinh ra từ văn minh Hy Lạp thì văn minh Hy Lạp xuất  phát từ vùng hải đảo và duyên hải Ionic, nơi đầu tiên đón nhận thương nhân từ Ai Cập. Người Ionic nổi tiếng vì giỏi hàng hải, nên họ có những cái nhìn tốt hơn về: khoa học, toán học, triết học, nghệ thuật, dân chủ và niềm vui … những đặc điểm được người Hy Lạp ở kinh thành Athens tiếp nhận và truyền bá dễ dàng.

VBT Metropolitan, Cột từ đềnArtemis, Thổ-Nhĩ-Kỳ

Văn minh Ionic vĩnh viễn ở lại với nhân gian qua hàng “Cột Ionic”. Kỳ quan Thứ Bảy thế giới là Đền Artemis 550 TCN (hiện ở ‎Lydia, Thổ-Nhĩ-Kỳ). Trên nền cũ, mô hình đền Artemis được dựng lại bằng đá cẩm thạch, 45.7x 91.4m, 13 bậc thang, 127 Cột Ionic, mỗi cột cao 20m,  nhìn rõ hai Mũ Cột tròn. Trong vũ trụ quan Hy Lạp cột đỡ mái trời nơi chư thần trú ngụ. Đền thờ trái đất, mặt trăng, sinh vật và nữ thần Thịnh Vượng Artemis.

Mô-hình đền Artemis, Thổ-Nhĩ-Kỳ

Viện bảo tàng Metropolitan, New York năm 1926 vinh dự có một phần của Cột Ionic từ Đền Artemis, cẩm thạch nguyên khối bên trong, Sáo dọc và Mũ Cột phủngoài là bản sao

Thiên thần cất cánh ghé Paris …

Sau khi James Stuart (khảo cổ kiêm kiến trúc sư kiêm nghệ sĩ) và kiến trúc sư Nicholas Revett mất 7 năm lê chân khắp vùng bán đảo Balkan viếng thăm di tích kiến trúc bị phá hủy chôn vùi, năm 1762 trở về Luân Đôn xuất bản cuốn The Antiquities of Athens and Other Monuments of Greece, cả châu Âu ngỡ ngàng trước kiến trúc thần thánh.

Thế là từ hải đảo Hy Lạp, La Mã, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ … nam thần, nữ thần đang ngủ yên giữa ruộng nho vườn olive, vươn vai thức dậy sau khi nghe những lời khen từ dân chúng, các vị thần không kịp ăn uống mà chỉ mang theo bình rượu nho chắp cánh bay băng ngang Đại Tây Dương đến Bắc Mỹ, rẽ qua châu Á tô điểm cho nhà thờ, thư viện, dinh thự… Thần tưới rượu xuống đất, tới đâu nảy ra dinh thự huy hoàng tới đó.

… và Sài Gòn

Mũ Cột Ionic, HìnhAlexisrael 2014– wiki

Ở Nam kỳ, thời nam tước Victor Auguste Duperré (toàn quyền Nam Kỳ từ 11/1874 đến 10/1877), nữ thần Artemis sải cánh bay lượn trên vùng trời Sài Gòn thần đưa tay vẽ hai Dinh Toàn Quyền và Dinh Thượng Thơ với hàng cột Hy Lạp hoàn toàn xa lạ với văn minh Đông Nam Á.

Dinh Toàn Quyền, tức Dinh Độc Lập với hàng Cột Corinth lộng lẫy, nhưng sau biến cố năm 1963 một góc Dinh thự đã bị sập và bị phá hủy hoàn toàn. Do đó Dinh Thượng Thơ vinh dự là kiến trúc đầu tiên mang văn minh Địa Trung Hải còn giữ lại hàng Cột Ionic và Cột Tuscan trang nghiêm và sang trọng, có Tỷ Lệ Vàng vừa lãng mạn vừa khoa học.

Bản sắc Cột Ionic từ đâu ra?

Bình gốm Đen, 330–310 TCN, 68 cm

Hai bình gốm Đen Volute Krater được bày trong tủ kiếng Viện bảo tàng Metropolitan (volute: cuộn tròn, krater: bình), bình đến từ vùng Laconia, cực Nam Hy Lạp (thế kỷ 6 TCN), bình được làm bằng kim loại, đá hoa cương hay gốm men Đen. Bình có tay cầm cuộn tròn xoắn ốc,  miệng bình trang trí trứng hoặc mũi tên, cổ bình trang trí lá gồi và đường cong dương xỉ của Ai Cập, như bình dưới đây của VBT Metropolitan:

Bình lớn dùng để đựng nước tắm cho cô dâu hay đặt ở mộ trinh nam, trinh nữ nhắc lại sự tích bụi lá Acanthus mọc vươn lên từ mộ cô gái nhỏ khiến kiến trúc sư Callimachus, thành Athens động tâm mượn làm Cột Corinth, từ thế kỷ 5TCN còn để lại trong kiến trúc đến ngàn sau. Kiến trúc Hy Lạp cũng mượn “tròn xoắn ốc và trứng hoặc mũi tên” làm thành bản sắc không thể nhầm lẫn cho Cột Ionic.

Nắng vàng  Địa Trung Hải ở Sài Gòn

Nhờ kiến trúc sư Foulhoux, văn minh rực rỡ hàng ngàn năm từ Địa Trung Hải có mặt ở dãy Cột Ionic và Tuscan,  Dinh Thượng Thơ, Sài Gòn. Dưới đây là 2 Cột Ionic  ở tầng Một.

Saigon 1922, Hình Manh hai
Cột số 7 + 8, tầng một, Dinh Thuợng-Thơ,
Hình kiến-trúc-sư Đỗ Phú Hưng , 5/2018
Mũ- Cột số 7 nhìn gần,
Hình kiến-trúc-sư Đỗ Phú Hưng 5/2018

UBND đã giữ Dinh Thượng Thơ

Về thăm Sài Gòn mùa xuân 2018 tôi vui mừng gặp lại tòa nhà cũ vàng nắng, hoa muồng mới vàng ánh, lá xanh như lụa lòa xòa ngói đỏ, thấp thoáng hàng cột Hy Lạp nghiêm trang cho Sài Gòn vẻ đẹp lãng mạn mà các bậc thầy kiến trúc Hy Lạp sống lại dụi mắt cũng không dè. Trong khoảng khắc nơi đó như thuộc về riêng mình dù lướt nhanh ngoài đường đông đảo.  Trở lại California vui mừng nhận được hình ảnh hàng cột Dinh Thượng Thơ giữa muồng vàng phượng đỏ.

Nhưng rồi bồi hồi trước tin buồn Ding có thể bị giựt sập. Bồi hồi biết được từ kiến trúc sư trẻ Khoa Hữu “Chúng ta không ai phủ định được công sức, của cải, tài trí mà người dân Việt Nam đã bỏ ra để xâydựng Sài Gòn hoa lệ qua nhiều thời kì. Mỗi công trình cổ đều ghi dấu ấn của những người Việt vô danh. Việc của thếhệ chúng ta là tìm cách vinh danh cha ông một cách xứng đáng, thay vì xóa sổ những gì họ đã dày công xây dựng, mang một thứ kiến trúc ngoại lai, thiếu bản sắc và văn hóa vào thay thế”.

Hình tư liệu

Tuổi trẻ Sài Gòn trưởng thành và trong sáng khuyến khích tôi cùng người Sài Gòn làm kiến nghị Tháng Năm yêu cầu Uỷ Ban Nhân Dân giữ lại Dinh Thượng Thơ.

Tháng Sáu, bồi hồi với tin vui là Uỷ Ban Nhân Dân đã đồng ý giữ lại Dinh Thượng Thơ.

Cảm ơn Uỷ Ban Nhân Dân thành phố.

Cảm ơn giới kiến trúc Sài Gòn, đồng hành một khúc đường.

Cảm ơn nhà sưu tầm Mạnh Hải, chủ nhân bộ sưu tập hình ảnh Việt-Nam.

Cảm ơn 6399 chữ ký trên kiến nghị 9/5/2018 từ Sài Gòn, Hà-Nội đến đại dương.

Cảm ơn Tim Doling, người duy nhất chia sẻ kiến thức về kiến trúc Pháp ở Sài Gòn một cách nghiêm túc và bài bản.

Cảm ơn kiến trúc sư Marie Alfred Foulhoux và thợ thuyền Việt vô danh, đã khuất. Vô cùng biết ơn bóng phu xe lầm lũi từng mượn màu xanh trước Dinh Thượng Thơ đặng chút nghỉ ngơi, nhẫn nại để lại miền Nam hôm nay.

Nói cho cùng vẻ đẹp thể chất là thoáng qua.Chính sự ghi nhớ, biết ơn,thưởng thức, lắng nghe, giữ gìn và trùng tu mới là phẩm chất của tâm trí và tâm hồn.Vẻ đẹp thực sự ấy bao gồm kiến thức, kiên nhẫn, tình bạn, lòng tốt và hành vi phục vụ người khác.

Chỉ cần bắt đầu bằng một ngọn cỏ trẻ trung thành phố sẽ trở thành cánh đồng hoa rực rỡ.

Trần Thị Vĩnh Tường

Tháng Tám 2018, California