1. Đặt vấn đề
Thành phố Hồ Chí Minh (TP. HCM) hiện nay đang bị thiếu hụt trầm trọng các mảng xanh với diện tích cây xanh trung bình hiện nay là 0,8m2/người. Đây là chỉ số quá thấp so với chỉ tiêu quy hoạch đô thị từ 6-7 m2/người. TP có hơn 490ha đất công viên, tuy nhiên tốc độ dầu tư mỗi năm không tăng đáng kể, chỉ khoảng 1,5ha và chưa đạt yêu cầu. Điều này cho thấy số lượng chỉ tiêu diện tích cây xanh của TP chưa đáp ứng được nhu cầu người dân ở đô thị. Theo Đài khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ, mùa nắng nóng năm 2024 với nhiệt độ cao nhất tuyệt đối trong mùa nắng nóng ở các tỉnh Đông Nam bộ lên tới hơn 400C, số ngày có nắng nóng diện rộng trong các tháng 4 – 5 cao hơn mọi năm.
Đối với TP. HCM, ngoài nguyên nhân do hiệu ứng nhà kính, nguyên nhân nóng lên còn do hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị” do TP hiện có ít cây xanh, các đường phố hẹp với các tòa nhà cao tầng, làm giảm dòng không khí lưu thông. Lượng rác thải, chất thải nhiều hơn trong đô thị cũng góp phần tác động đến sự thay đổi nhiệt độ. Khi đó, các công viên trong đô thị không chỉ là các mảng xanh tự nhiên mà còn thể hiện vai trò đặc biệt quan trọng trong cải thiện vi khí hậu cho TP. Trong đó, yếu tố cây xanh bóng mát đóng vai trò chủ đạo.
TP có số lượng công viên lớn nhưng có mức độ đầu tư, quy mô và chất lượng rất khác nhau giữa các quận, nhất là giữa khu vực trung tâm với các khu vực phát triển mới. Chất lượng, số lượng thành phần loài thực vật ở mỗi công viên cũng rất khác nhau và phụ thuộc nhiều vào lịch sử, vai trò và vị trí của từng công viên.
Để có được hệ thống cây xanh bóng mát bền vững cho các công viên, TP cần có những “kịch bản” khai thác các nhóm loài cây xanh có khả năng sinh trưởng tốt, phù hợp với đặc trưng không gian và điều kiện tự nhiên khu vực, vừa đáp ứng được những biến động của tự nhiên, giảm nhiệt cực đoan đô thị và nhu cầu thực tế của xã hội.
2. Thực trạng cây bóng mát tại các công viên
Khu vực nội thành của TP. HCM có khoảng 64 công viên, với chức năng và quy mô diện tích đa dạng. Sự phân bố số lượng công viên giữa các khu vực của TP cũng có sự khác biệt vô cùng lớn, nhiều nhất là quận 4 với 9 công viên, quận Bình Tân không có công viên nào. Đặc biệt, công viên Hồ con Rùa là công viên duy nhất tại quận 3, đồng thời, bản chất chức năng chính của “công viên” này lại là đảo giao thông của TP. (Bảng 1)
2.1. Đặc điểm, chức năng và các hoạt động chính trong công viên
Các công viên của TP có sự đa dạng về hình dạng, các công viên ven sông và thảo cầm viên có hình dạng tự nhiên bám theo hình thái của dòng sông hoặc dựa theo những khu vực đất xen kẹt trong TP. Ngoài các chức năng cơ bản là không gian công cộng phục vụ các hoạt động thể dục, thể thao, vui chơi, giải trí và nghỉ ngơi cho cộng đồng dân cư khu vực, mỗi công viên còn có thêm các hoạt động đặc thù tùy theo quy mô và điều kiện về vị trí địa lý của công viên. Trong đó, Thảo cầm viên có vị trí và vai trò đặc biệt, công trình này còn được gọi ở địa phương là Sở Thú, là công viên bảo tồn động vật – thực vật ở TP. Đây là vườn thú lâu đời đứng hàng thứ tám trên thế giới. Trong khuôn viên có nhiều cây cổ thụ. Bên cạnh đó, Công viên 30-4, Công viên Tao Đàn, Công viên nước Đầm Sen… đều là những không gian văn hoá luôn thu hút người dân tới nghỉ ngơi, vui chơi giải trí và thể dục thể thao. Đây cũng là những công viên có nhiều cây xanh cổ thụ, kích thước lớn và tập trung chủ yếu tại quận 1. Đồng thời, những công viên này cũng là nơi có bộ sưu tập thành phần loài cây xanh đa dạng.
Quy mô công viên khu vực nội thành của TP cũng có sự đa dạng rất lớn, từ vài chục ha tới vài trăm mét vuông. Nhiều khu đất dạng xen kẹt trong khu dân cư, có chức năng chủ yếu là thể dục ngoài trời và có lượng cây xanh bóng mát vô cùng hạn chế. Có thể nói, nhiều công viên của TP có vai trò như vườn hoa hơn là công viên, bởi sự thiếu hụt công năng cũng như số lượng và thành phần loài cây xanh bóng mát. Điển hình như các công viên: B-TQĐ-Tân Phong, chung cư Phú Thọ – quận 7; Lãnh Bình Thăng – quận 10, Tân Hóa, Lữ Gia, chung cư Bình Thới – quận 11, Thanh niên – quận 12, Ba vân – Tân Bình,…
2.2. Thành phần loài cây xanh bóng mát trồng trong công viên
Theo kết quả điều tra khảo sát, nhóm nghiên cứu khảo sát đã thống kê được 134 loài cây bóng mát trồng trong các công viên. Trong đó, các loài cây Bằng lăng, Cẩm lai, Dầu rái, Giá tỵ, Giáng hương, Lim xanh, Me chua, Me tây, Muồng hoàng yến, Sao đen, Xà cừ, là những loài chiếm tỷ lệ lớn và là nhóm loài tạo ra bản sắc riêng cho TP. Đặc biệt là Dầu rái, Giáng hương, Me tây, Sao đen, Xà cừ. Bên cạnh nhóm cây cổ thụ trồng lâu năm tại các quận trung tâm, nhiều công viên vẫn tiếp tục bổ sung những loài cây xanh mới, không chỉ tạo ra những hình ảnh cảnh quan mới mà còn làm gia tăng tính đa dạng sinh học cho TP. Đồng thời, sự đa dạng về kích thước trưởng thành của các loài cây, cũng làm đa dạng hơn kích thước cây xanh bóng mát được trồng trong công viên (Bảng 2).
2.3. Chất lượng và sự đồng đều của cây xanh trong công viên
Cây xanh chủ yếu được trồng trong những thảm cỏ rộng hoặc các dải cảnh quan đủ lớn, đây là điều kiện cơ bản đảm bảo sức khỏe của cây xanh bóng mát trồng trong các công viên, góp phần đảm bảo chất lượng cây xanh cảnh quan và cải thiện hiệu quả chất lượng môi trường đô thị.
Chất lượng cây xanh bóng mát trồng tại các công viên có sự khác biệt rất lớn giữa các quận trung tâm với các quận còn lại. Cây xanh trong Công viên tại các quận trung tâm hoặc tại một số khu đô thị mới như Phú Mỹ Hưng, Vinhome có chất lượng khá tốt, không chỉ do điều kiện chăm sóc thuận lợi mà còn bởi sự thống nhất về tiêu chuẩn và kích thước cây trồng hoặc tuổi đời cây xanh lớn. Trong khi đó, các quận còn lại, chất lượng cây bóng mát chưa thực sự tốt, tiêu chuẩn cây xanh cũng có nhiều giới hạn. Những loài cây phát triển tốt tại các công viên TP bao gồm: Dầu rái, Sao đen, Muồng ngủ, Giá tỵ, Tra bụp.
Ngoài ra, tùy vào mức độ đầu tư công viên, nhất là các công viên có mức đầu tư trung bình, việc lựa chọn chủng loại còn chưa phù hợp nên cảnh quan cây xanh còn hạn chế. Về tổng thể, các công viên tại các quận trung tâm như quận 1, 4, Phú Nhuận và Tân Bình có hệ thống cây bóng mát đồng đều và chất lượng tốt; trong khi đó, các quận còn lại chất lượng và sự đồng đều của cây xanh bóng mát còn nhiều hạn chế.
3. Một số giải pháp phát triển bền vững cây xanh bóng mát cho các công viên khu vực nội thành TP. HCM
TP cần hệ thống lại tên gọi và chức năng hoạt động, đảm bảo chức năng và quy mô công viên. Những khu vực không gian xanh hiện nay được gọi là “công viên” nhưng có quy mô nhỏ, đơn chức năng, cần được rà soát và đặt tên cho đúng với quy mô và tính chất. Từ đó, TP có các định hướng phát triển và chọn loài cây xanh phù hợp với quy mô và tính chất của từng không gian. Những khu vực có diện tích dưới 5000m2 nên phát triển các vườn hoa với các tiện ích công cộng chủ đạo nghỉ ngơi, thể dục, thể thao ngoài trời. Khi đó, nhóm cây bóng mát tập trung chủ yếu là những loài cây trung mộc và tiểu mộc, kết hợp những loài cây cho hoa và hương nhằm cải thiện chất lượng không gian, khối tích cây bóng mát, tăng sự đa dạng về màu sắc và sự hấp dẫn của hương thơm tự nhiên từ các loài thực vật. Các khu vực này bổ sung nhiều loài cây bụi, cây cho hương và cây trồng thảm cho hoa hoặc lá màu.
Để tạo bản sắc cho các công viên, TP cần đẩy mạnh khai thác các loài cây bản địa vùng Đông Nam Bộ nhằm tạo đặc trưng của TP. Đồng thời, TP cần có kịch bản khai thác cây xanh cho từng khu vực, từng công viên nhằm tạo tính đặc trưng, tính nhận diện cảnh quan cho từng công viên. Bên cạnh những loài cây bản địa, TP cần khai thác những loài cây có giá trị cảnh quan cao, có đặc điểm hình thái hấp dẫn, có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, sử dụng cây cho hoa và cây cho hương nhằm tăng tích hấp dẫn cảnh quan cho từng công viên. Đặc biệt chú trọng khai thác cảnh quan công viên biến đổi theo mùa theo đặc tính sinh học của các loài cây xanh, nhất là yếu tố màu sắc của hoa, lá. Cùng với đó, một số loài cây có tuổi thọ và giá trị cũng là nhóm loài cây xanh cần được ưu tiên trồng trong các công viên của TP.
Để cây xanh có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, TP cần chuẩn hóa tiêu chuẩn chọn loài cây bóng mát và tuân thủ các tiêu chuẩn cây xanh từ vườn ươm. Công tác tạo tán ngay từ vườn ươm trước khi đem trồng có vai trò quyết định đến sức khỏe cây xanh cũng như chất lượng không gian kiến trúc cảnh quan sau này. Hình thái tán cần được định hình và chỉnh trang nhờ hệ thống phân cành thứ cấp, góp phần đảm bảo tính thẩm mỹ và sự phát triển của cây xanh sau khi trồng theo đúng ý tưởng thiết kế không gian kiến trúc cảnh quan cho từng khu vực và chức năng công viên.
TP cần đẩy nhanh hoàn thiện các công viên đã được quy hoạch và có quy mô lớn như công viên vui chơi Gò Vấp, công viên vui chơi giải trí ẩm thực An Sương. Việc hoàn hiện các công viên này không chỉ hình thành những mảng xanh lớn cho TP, cải thiện chỉ số diện tích đất cây xanh mà còn góp phần đáp ứng nhu cầu hoạt động của người dân, cải thiện môi trường vi khí hậu, giảm tác động của nhiệt cực đoan đô thị và tăng tính đa dạng sinh học về thực vật cho TP. Đồng thời, các khu vực này khi hoàn thiện cũng là cơ hội quý báu cho việc đầu tư bài bản hệ thống cây xanh theo chủ đề để tạo tính đặc trưng cho các công viên lớn của TP thông qua việc khai thác các loài cây bản địa, những loài cây có đặc điểm hình thái hấp dẫn về hương thơm tự nhiên, hình thái tán hay màu sắc của lá, hoa.
4. Kết luận
Số lượng công viên của TP HCM tuy nhiều, nhưng phân bố không đồng đều; các công viên có quy mô, chức năng và tính chất hoạt động khá đa dạng. Số lượng công viên hiện nay chưa đáp ứng được nhu cầu hoạt động của cộng đồng dân cư trong TP, nhất là tại các khu vực mới phát triển. Mặc dù chất lượng cây xanh tốt hơn nhiều so với đường phố, nhất là tại các công viên quy mô lớn và cây trồng lâu năm, với phân bố như hiện nay, vai trò của công viên trong giảm nhiệt cực đoan đô thị còn nhiều hạn chế, nhất là khu vực dân cư có mật độ cao, là đặc thù của các khu ở tại quận mới.
Thành phần loài cây xanh bóng mát trồng trong công viên của TP đa dạng, đặc biệt là tại các công viên lớn hay các công viên khu vực trung tâm. Chất lượng cây xanh bóng mát tương đối đồng đều tại mỗi công viên lâu năm. Sự đồng đều về cây xanh bóng mát có sự khác biệt rất lớn giữa các công viên có quy mô, công năng và mức độ đầu tư xây dựng khác nhau. Số lượng thành phần loài cây xanh tỷ lệ thuận với quy mô diện tích của công viên.
Cây bóng mát trồng trong các công viên có điều kiện không gian và đặc điểm thổ nhưỡng tốt hơn nhiều nên có tình trạng sức khỏe tốt và khả năng sinh trưởng, phát triển mạnh hơn cây bóng mát trồng trên đường phố. Nhóm cây xanh trong công viên phát triển tốt gồm: Bàng, Bàng lá nhỏ, Dầu rái, Giáng hương, Kèn hồng, Lim xẹt, Lộc vừng, Me, Muồng hoàng yến, Muồng ngủ, Sao đen, Xà cừ. Đây cũng là nhóm loài chủ yếu thuộc loại cây đại mộc, có khả năng tạo cải thiện vi khí hậu hiệu quả tốt.
Để phát triển bền vững cây bóng mát trồng trong công viên cũng như tạo tính đặc trưng cho mỗi không gian đặc thù của từng công viên, TP Hồ Chí Mình cần ưu tiên các loài cây bản địa, những loài cây có giá trị cảnh quan cao, có đặc điểm hình thái hấp dẫn, có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, sử dụng cây cho hoa và cây cho hương. Từ đó xây dựng kịch bản quy hoạch và thiết kế hệ thống cây bóng mát phù hợp cho từng tính chất và đặc điểm hoạt động của mỗi công viên. Bên cạnh đó, TP cần kết hợp khai thác các nhóm cây bụi, cây trồng thảm, cây dây leo hay thủy sinh nhằm nâng cao tính hấp dẫn cảnh quan, đa dạng sinh học và hình thành những không gian xanh có sự biến đổi theo mùa hấp dẫn cho TP.
TS. Phạm Anh Tuấn (1)
TS. Đặng Việt Dũng – TS. Ngô Hoàng Ngọc Dũng (2)
THS. Phùng Thị Mỹ Hạnh – THS. Phan Duy Tú (2)
THS. Trịnh Anh Tuấn (2)
(1)Trường ĐH Xây dựng Hà Nội, Chủ tịch Chi hội KTS Cảnh quan Việt Nam
(2)Trường ĐH Xây dựng Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04-2025)
Ghi chú:
Bài báo là một phần kết quả nghiên cứu của đề tài cấp bộ Xây dựng “Nghiên cứu đánh giá hiệu quả giảm phát thải khí nhà kính và đề xuất giải pháp ứng phó với xu hướng gia tăng nhiệt cực đoan do biến đổi khí hậu của hệ thống cây xanh đô thị, mã số: RD 03-24”
Tài liệu tham khảo
– Bộ Khoa học và Công nghệ, 2012: “Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9257: 2012 Quy hoạch cây xanh sử dụng công cộng trong các đô thị – Tiêu chuẩn thiết kế”;
– Bộ Xây dựng, 2005: “Thông tư số 20/2005/TT-BXD ngày 20 tháng 12 năm 2005 của Bộ Xây dựng về Hướng dẫn quản lý cây xanh đô thị”;
– Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, 2010: Nghị Định số 64/2010/NĐ-CP ngày 11/06/2010 của Thủ Tướng về Quản lý cây xanh đô thị
