Quá trình “bê tông hóa” ở các đô thị lớn khiến những mảng xanh ngày càng hiếm hoi, chất lượng không gian sống không được đảm bảo. Nhu cầu về không gian công cộng vì thế đang ngày càng trở nên cấp thiết.
Do đó, việc kiến tạo các không gian công cộng trong thành phố như sân chơi tái chế, sân chơi di động, công viên nhỏ thay thế bãi đỗ xe, vườn cộng đồng…đóng vai trò quan trọng, vừa phục vụ sinh hoạt của người dân, vừa đảm bảo sự phát triển đa dạng của hệ sinh thái bản địa, giáo dục môi trường và giúp đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu.
Căn cứ theo Nghị quyết 06-NQ/TW ngày 24/1/2022 của Bộ chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Quan điểm chỉ đạo “…đảm bảo quy hoạch đô thị phải có tầm nhìn dài hạn, đồng bộ và hiện đại, lấy con người và chất lượng cuộc sống làm trung tâm, văn hóa và văn minh đô thị là nền tảng phát triển…”.Tuy nhiên vấn đề quy hoạch và thiết kế đô thị cho các không gian công cộng (KGCC) vẫn còn mang tính hình thức, dập khuôn, đơn điệu và thực hiện trên nghiên cứu số liệu thu thập và các bản đồ, bản vẽ.. Điều này dẫn đến việc các dự án công trình xây dựng hoặc cải tạo các không gian công cộng còn thiếu tính thực tế, không đáp ứng được các nhu cầu phức tạp, đan xen của từng khu vực, từng cộng đồng dân cư cụ thể; nhiều không gian công cộng phá vỡ cảnh quan đô thị…
Thực trạng không gian công cộng trong đô thị
Về hiện trạng các không gian công cộng trong đô thị, một số tồn tại chính bao gồm:
Tình trạng thiếu hụt không gian chơi dành cho trẻ em. Ở Hà Nội, đô thị có mật độ dân cư đông nhất cả nước nhưng mới có 200 điểm vui chơi. Tại 4 quận nội thành như Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, có gần 30 điểm vườn hoa, vui chơi công cộng, chiếm 1,92% tổng diện tích đất, nhưng cũng không đủ chỗ cho trẻ em đến vui chơi vào những ngày hè hoặc dịp lễ tết. Theo chuyên gia đô thị Nguyễn Thị Hiền, Hà Nội cũng như các thành phố khác rất thiếu sân chơi dành cho trẻ em, diện tích công viên cây xanh trên đầu người chỉ là 1.72 m2 thấp hơn rất nhiều so với con số 9m2/ người mà WHO khuyến cáo là cần thiết để được sống khỏe mạnh và cân bằng. Điều này dẫn đến câu hỏi về vấn đề quy hoạch không gian chơi cho trẻ em chưa cụ thể và rõ ràng,
Tình trạng thiếu hụt các không gian giao lưu cộng đồng nói chung, các không gian không đáp ứng được nhu cầu đa dạng của cộng đồng, các tiện ích bị xuống cấp dẫn, tổ chức không gian chưa thật hiệu quả.
Các không gian công cộng bị lấn chiếm, sử dụng sai mục đích thương mại hóa thành bãi đỗ xe, quán ăn… phục vụ cho các lợi ích cá nhân.
Không gian xanh chưa được quan tâm và thiếu sự hỗ trợ thúc đẩy đa dạng sinh thái và hệ sinh thái bản địa, gây lãng phí nguồn lực và kém bền vững về môi trường
Hiện nay, các cấp chính quyền cơ sở (cấp quận, phường) cũng đã có những nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tuy nhiên nhiều khi giải pháp mang tính hình thức, thiếu các giai đoạn làm việc với người sử dụng, cộng đồng địa phương nên chưa đáp ứng đúng nhu cầu và đôi khi còn khó khăn thực hiện và duy trì.
Cơ sở pháp lý
Các quy định về những nội dung thuộc thẩm quyền của UBND Thành phố được Luật Đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao về việc đăng ký đất đai, nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; công nhận quyền sử dụng đất; cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất (sau đây gọi tắt là Giấy chứng nhận); đăng ký biến động về sử dụng đất, nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất cho hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, cá nhân nước ngoài; chuyển mục đích sử dụng đất vườn, ao liền kề và đất nông nghiệp xen kẹt trong khu dân cư sang đất ở trên địa bàn Thành phố.
Các Quy hoạch chung đô thị, Quy hoạch phân khu đô thị, Quy hoạch chi tiết đô thị, Thiết kế đô thị, Quy chế quản lý kiến trúc,…được cấp thẩm quyền phê duyệt trong phạm vi nghiên cứu của các đề tài.
Các văn bản của UBND cấp quận: Văn bản số 1578/UBND-QLĐT ngày 01/12/2020 của UBND Quận Hoàn Kiếm về việc lập 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 10867/VP-ĐT ngày 09/12/2020 của Văn phòng UBND Thành phố Hà Nội về việc lập 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 10906/VP-KT ngày 11/12/2020 của Văn phòng UBND Thành phố Hà Nội về việc đền án phát triển khu vực bãi giữa, bãi bồi ven sông Hồng trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 4213/SNN-CCPCTT ngày 25/12/2020 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc đề án phát triển khu vực bãi giữa, bãi bồi ven song Hồng trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 6393/QHKT-KHTH ngày 30/12/2020 của Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội về việc UBND quận Hoàn Kiếm đề xuất 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 953/VP-ĐT ngày 04/02/2021 của Văn phòng UBND Thành phố Hà Nội về việc xem xét chủ trương nghiên cứu lập 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 331/SNN-PCTT ngày 08/2/2021 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc đề án phát triển khu vực bãi giữa, bãi bồi ven sông Hồng trên địa bàn quận Hoàn Kiếm.
Giải pháp đánh thức “nơi chốn” trong thành phố
Với những tồn tại đó, từ năm 2014, doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds (TPG) đã phối hợp với các đối tác, chính quyền và cộng đồng dân cư thực hiện 240 dự án cải tạo không gian công cộng trên khắp cả nước theo hướng thân thiện, bền vững và an toàn. TPG cũng là đơn vị thử nghiệm các mô hình không gian công cộng sáng tạo như sân chơi phiêu lưu, vườn cộng đồng, công viên rừng… Các thiết kế, công trình của Think Playgrounds đã được ghi nhận với các giải thưởng trong nước và quốc tế, được các cơ quan, chính quyền và cộng đồng dân cư ủng hộ, cũng như được sự quan tâm của các đơn vị truyền thông để lan tỏa mô hình.
Việc tìm kiếm phát hiện những địa điểm, không gian chung chưa được quan tâm và tạo cho nó những hoạt động sống mới cùng người dân đô thị mang ý nghĩa thiết thực. Mô hình ý tưởng có thể áp dụng tại nhiều khu vực đô thị (không chỉ giới hạn tại các quận, khu vực có nhà chung cư, hoặc bên cạnh một khu đô thị mới).
Sự tham gia của cộng đồng là vô cùng quan trọng. Đây là một quá trình mà chính quyền và cộng đồng cùng tiến hành các hoạt động chung nhằm hướng đến mục đích phát triển (như cải thiện điều kiện về VSMT và sinh hoạt của cộng đồng; cải tạo chỉnh trang đô thị, tái phát triển đô thị nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống; thúc đẩy sự đa dạng về văn hóa và xã hội tại khu vực “nơi chốn” v.v…).
Có thể phát triển thành sổ tay hướng dẫn sự tham gia của cộng đồng trong việc tạo lập các không gian công cộng, không gian sử dụng chung tại nơi mình đang sinh sống là cần thiết và có khả năng áp dụng thực tiễn cao.
PGS.TS.KTS Phạm Thúy Loan (Chuyên gia quy hoạch chiến lược bang NSW, Úc)
© Tạp chí Kiến trúc
