Trong suốt chiều dài lịch sử đấu tranh cách mạng và dựng xây phát triển, Việt Bắc, Thái Nguyên luôn ấp ôm trong mình những giá trị văn hóa của 54 dân tộc anh em trên đất Việt. Những hạt ngọc văn hóa long lanh ấy, đang hội tụ tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tại Thái Nguyên hôm nay, đã và đang khoe sắc, khoe hương với triệu triệu đồng bào đất Việt và du khách quốc tế năm châu.
Ngay từ ngày đầu thành lập Khu tự trị Việt Bắc năm 1956, trong bộn bề công việc, Khu ủy Khu Tự Trị Việt Bắc đã có chủ trương cần thiết phải xây dựng dựng một bảo tàng xứng tầm, để gìn giữ, bảo tồn, giáo dục về thiên nhiên, đất nước, con người và truyền thống cách mạng của nhân dân các dân tộc Việt Bắc.
Đây là chủ trương đúng đắn, là sự cụ thể hóa việc thực hiện Đề cương văn hóa của Đảng năm 1943: “Văn hóa phục vụ cho cuộc cách mạng phải là nền văn hóa có tính dân tộc, tính khoa học và đại chúng”.
Năm 1959, nghĩa là sau 3 năm có chủ trương xây dựng bảo tàng, Ủy ban Hành chính Khu ủy Khu Tự trị Việt Bắc đã chính thức ra chỉ thị giao cho Sở Văn hóa Khu chịu trách nhiệm xây dựng nhà Bảo tàng Việt Bắc. Trong Chỉ thị ghi rõ: “Đây là một công trình văn hóa lớn ở vùng Việt Bắc, nó phải tắm nắng, gội sương hàng dăm bảy thế kỷ. Vì vậy, những vật liệu kết cấu công trình phải là loại A. Về hình thức ngôi nhà phải đậm đà tính dân tộc – khoa học và đại chúng’’. Khu ủy và Ủy ban Hành chính Khu tự trị Việt Bắc còn yêu cầu hai đơn vị thiết kế và thi công công trình Bảo tàng Việt Bắc phải mang được sắc thái kiến trúc nhà ở truyền thống của các dân tộc ít người trong Khu.
Chiều ngày 19/12/1960, Lễ khởi công xây dựng nhà bảo tàng chính thức diễn ra. Đây cũng là ngày truyền thống Bảo tàng Việt Bắc xưa, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam hôm nay. Sau gần 3 năm tập trung thi công, năm 1963. Công trình nhà Bảo tàng đã chính thức hoàn thành. Những ý tưởng thiết kế được cố KTS Hoàng Như Tiếp thổi hồn vào bản vẽ, đã trở thành hiện thực. Đây là một công trình kiến trúc đẹp, bề thế nhưng gần gũi, theo phong cách phương Đông, đậm đà bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam, bởi đường nét hoa văn trên vải thổ cẩm được khéo léo đưa vào các ô thoáng, lan can, ô cửa….
Sự ra đời Nhà Bảo tàng Việt Bắc, một công trình lịch sử – văn hóa là sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và trực tiếp là Khu ủy Khu tự trị Việt Bắc và Bộ Văn hóa – Thông tin. Đây là một công trình kiến trúc bảo tàng đầu tiên do KTS người Việt Nam tự thiết kế và những người thi công giàu nhiệt tình, trách nhiệm, mỗi người làm việc bằng hai, thi đua xây dựng bằng cả tấm lòng yêu nước, tất cả vì miền Bắc XHCN và vì miền Nam ruột thịt.
Kiến trúc Bảo tàng Việt Bắc
Nhờ vào địa thế của khu đất cao hơn mặt đường quốc lộ, KTS Hoàng Như Tiếp đã thiết kế sân trước Nhà bảo tàng bề thế, nối liền từ cổng chính đến cửa công trình với 3 chiếu nghỉ và 3 cầu thang lên xuống, mỗi cầu thang có 7 bậc. Chiếu nghỉ ở giữa chính là một sân lớn với 2 vườn hoa hai bên.
Theo ý tưởng của KTS Hoàng Như Tiếp, phía trước nhà Bảo tàng, nhìn từ ngoài vào là hình tượng cặp rồng hướng về phương Nam. Hai mắt rồng chính là hai trụ cổng, hai râu rồng được tạo dáng bởi hai cột điện. Lưng rồng kéo dài từ bậc thang đầu tiên bước lên khối kiến trúc chính, gồm sân đến hệ thống trưng bày nằm trên hệ thống kho. Phần sân sảnh được thiết kế nâng cao, kiểu dáng hiện đại, trang trọng.
Nghệ thuật trang trí trong công trình nhà bảo tàng cũng rất đặc sắc. Các họa tiết trang trí nổi, chìm hoặc chạm khắc bằng bê tông, granito hay bằng xi măng đều được lấy ý tưởng từ đường nét hoa văn trên sản phẩm dệt của các dân tộc Tày, Nùng, Giáy, Sán Chay, Mông, Dao… vùng Việt Bắc như: Hoa văn 8 cánh (tượng trưng cho trời và đất); hoa văn âm dương; hoa văn xoắn ốc; hoa hồi; hoa 4 cánh; hoa 5 cánh… Những mô típ đường diềm, các hình trang trí theo hoa văn cách điệu của các dân tộc cũng được nhắc lại ở những vị trí cần thiết, hợp lý. Đặc biệt, hai bức trần gỗ chạm nổi ở hai phòng sảnh A và sảnh B được du khách đánh giá là hai kiệt tác về sự hòa hợp màu sắc và nghệ thuật trang trí mang phong cách phương Đông và bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Công trình có hai tầng, tầng trên dành cho trưng bày, gồm 5 phòng, trong đó 4 phòng có kích thước bằng nhau, đều 250m2. Riêng phòng số 3 có kích thước vượt trội 350m2. Tầng dưới thiết kế cho 4 kho cơ sở tương ứng với diện tích 4 phòng trưng bày và hội trường lớn tương ứng với diện tích 350m2 của phòng trưng bày chính. Ngoài ra, hệ thống trưng bày còn có 2 sảnh A, B để làm gian khánh tiết và gian triển lãm, hai phòng khách quốc gia và quốc tế, bốn hành lang cho khách nghỉ ngơi. Tất cả các phòng trưng bày đều có ban công để ngắm nhìn cảnh quan. Tổng thể công trình rất hài hòa giữa công trình kiến trúc và không gian cảnh quan bên ngoài, phù hợp với quan niệm thiên – địa – nhân hòa đồng trong văn hóa phương Đông.
Bảo tàng Việt Bắc không những là một công trình nghệ thuật rất đẹp, mà còn rất thuận lợi cho công tác trưng bày phục vụ khách tham quan, bảo quản hiện vật cách mạng và văn hóa các dân tộc Việt Nam. Các kho bảo quản thông nhau, dễ dàng di chuyển hiện vật, dù trời mưa hay nắng, không ảnh hưởng đến quá trình vận hành của cán bộ bảo tàng.
Bảo tàng Việt Bắc đã trở thành một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, tiêu biểu cho ngành kiến trúc Việt Nam. Sau hơn nửa thế kỷ, công trình vẫn hiện diện bề thế, trang trọng, hiện đại và gần gũi, sánh vai với các công trình kiến trúc của thế kỷ. Công trình văn hóa này có sự kết hợp hài hòa giữa bản sắc dân tộc, cảnh trí thiên nhiên và tính hiện đại, vững bền; tòa nhà bảo tàng bên bờ sông Cầu, phù hợp với quy hoạch xây dựng đô thị.
Từ những ưu điểm kiến trúc nêu trên, năm 1996, Bảo tàng Việt Bắc (tháng 1/1990 được đổi tên là Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam) đã được Nhà nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I.
Công trình là sự hiện diện của tài năng và sáng tạo, trên cơ sở kế thừa tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại ra đời ở Việt Bắc, trưởng thành cùng với sự phát triển của đất nước. Các thế hệ cán bộ Bảo tàng luôn cố gắng hoàn thành nhiệm vụ của mình. Từ những hiện vật của các đợt triển lãm ban đầu, qua hai cuộc chiến tranh, đến nay, các cán bộ Bảo tàng đã vượt lên trên những khó khăn, thử thách, đi sâu vào các bản làng, “cùng ăn, cùng ở, cùng làm với dân”, để thực hiện công việc nghiên cứu, sưu tầm, đưa về kho cơ sở hơn 46.000 tài liệu, hiện vật gốc. Nhờ có công trình kiến trúc tòa nhà phù hợp và lượng hiện vật phong phú, năm 2000, Bảo tàng hoàn thành hệ thống trưng bày trong nhà theo phương pháp hiện đại của Thụy Điển, thu hút đông đảo công chúng đến tham quan.
Hệ thống trưng bày trong Bảo tàng
Trong viện Bảo tàng mà cố KTS Hoàng Như Tiếp đã thiết kế, đến nay có hệ thống trưng bày giới thiệu bản sắc văn hoá 54 tộc người Việt Nam, gồm 1 gian khánh tiết và 5 phòng trưng bày, được xây dựng trên cơ sở các nhóm ngôn ngữ kết hợp với văn hoá vùng, theo phương pháp hiện đại của Thụy Điển.
Cùng với công trình kiến trúc hiện đại, dân gian, trưng bày trong nhà, ngoài trời, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam còn thường xuyên tổ chức các trưng bày chuyên đề khác nhau, nhằm mang đến cho hàng triệu du khách trong nước và quốc tế cái nhìn toàn toàn diện, đa chiều về văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Trong suốt 57 năm qua, các thế hệ cán bộ Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam đã luôn nỗ lực để thực hiện tốt nhiệm vụ bảo tồn, phát huy công năng kiến trúc nhà bảo tàng song hành với phát huy giá trị lịch sử và vốn di sản văn hóa dân tộc Việt Nam trong nước và quốc tế.
TS. Nguyễn Thị Ngân
Giám đốc Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 9/2017)
