Tóm tắt
Trong dòng chảy phát triển của các đô thị đương đại, nhiều không gian từng bị bỏ quên – Như những nhà máy cũ, bãi đất trống hay khu ổ chuột… đang được tái sinh thông qua nghệ thuật công cộng. Không còn là những “điểm tối” trong cơ thể thành phố, những không gian này được hồi sinh với hồn mới: Nơi nghệ thuật không chỉ làm đẹp hình thức mà còn kết nối ký ức, bản sắc và cộng đồng. Bài viết phân tích vai trò của nghệ thuật công cộng như một ngôn ngữ văn hóa trong thiết kế đô thị và trình bày hai ví dụ điển hình: Superkilen (Đan Mạch) và Favela Painting (Brazil), qua đó làm rõ tiềm năng chuyển hóa xã hội sâu sắc của nghệ thuật nơi đô thị đương đại.
Từ khóa: Nghệ thuật công cộng, công trình điểm nhấn cảnh quan, tái sinh không gian đô thị, giá trị văn hóa bản địa, giá trị văn hóa bản địa, đồng sáng tạo cộng đồng.
Nghệ thuật công cộng – Ngôn ngữ mới của đô thị
Nghệ thuật công cộng không chỉ đơn thuần là những tác phẩm được đặt trong không gian công cộng. Ở tầng sâu hơn, nó là một hình thức giao tiếp – Một ngôn ngữ thị giác cho phép đô thị “kể” lại những câu chuyện của mình: Từ lịch sử, ký ức tập thể đến các giá trị xã hội đương đại. Trong những thành phố nơi quá trình đô thị hóa ngày càng gia tăng, nghệ thuật công cộng nổi lên như một “chất” xúc tác văn hóa – Nơi ký ức cộng đồng được tái hiện, nơi sự đa dạng được công nhận và nơi những vùng đất bị lãng quên có thể hồi sinh bằng chính bản sắc của mình.
Một tác phẩm nghệ thuật công cộng đúng nghĩa cần vượt qua vai trò trang trí để trở thành một phần không thể thiếu trong cấu trúc sống của thành phố (TP). Điều đó đòi hỏi sự hiện diện thực tế trong đời sống người dân, khả năng tiếp cận tự nhiên, và giá trị biểu đạt vượt khỏi khuôn khổ cá nhân. Khi nghệ thuật len lỏi vào các không gian từng bị bỏ quên, từ gầm cầu vượt đến khu nhà ổ chuột – Nó có thể làm thay đổi cả cách con người nhìn nhận về chính nơi mình sống (Williamson, 2008).
Chuyển hóa không gian bằng ký ức và biểu tượng
Một không gian công cộng có thể trở nên vô hồn nếu thiếu đi sự tham gia của con người và yếu tố văn hóa (Lang, 1987). Khi nghệ thuật công cộng gắn liền với ký ức, biểu tượng dân gian hay chất liệu địa phương, nó không chỉ mang lại tính thẩm mỹ mà còn khơi dậy cảm giác thuộc về. Việc người dân nhận ra chính mình trong các chi tiết – Một họa tiết quen thuộc, một hình ảnh truyền thống hay một câu chuyện gắn bó – Khiến không gian không còn xa lạ, mà trở thành một phần mở rộng của ký ức cá nhân và cộng đồng.
Việc khai thác giá trị văn hóa cho nghệ thuật công cộng đòi hỏi một quy trình nghiên cứu sâu sắc và tham vấn cộng đồng, chứ không chỉ là hành động “trang trí” bề mặt bằng vài chi tiết mang tính dân gian. Đó là quá trình chuyển hóa các “lớp” văn hóa – Từ ký ức lịch sử, biểu tượng dân gian, kiến trúc bản địa, đến các câu chuyện đời sống… thành một phần không thể tách rời của tác phẩm nghệ thuật công cộng. Quá trình này thường bao gồm:
- Phân tích ngữ cảnh lịch sử – văn hóa của không gian cụ thể;
- Lắng nghe cộng đồng địa phương để nhận diện những giá trị vô hình và ký ức tập thể;
- Chuyển thể chất liệu văn hóa thành ngôn ngữ tạo hình mới, vừa gợi nhắc cội nguồn, vừa phù hợp với bối cảnh đương đại.
Quá trình này đòi hỏi nghệ sĩ, KTS và nhà quy hoạch phải lắng nghe sâu sắc: Về lịch sử địa phương, mong muốn cộng đồng và những giá trị vô hình mà không phải lúc nào cũng hiện diện rõ ràng. Từ đó, nghệ thuật không chỉ “gắn” lên không gian, mà hòa vào nó, tạo thành một chỉnh thể giàu chiều sâu – Nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại, nghệ thuật trở thành biểu hiện hữu hình của linh hồn đô thị.
Superkilen – Một dải công viên đa văn hóa giữa lòng thành phố Copenhagen
Giữa khu dân cư đa sắc tộc Nørrebro ở TP Copenhagen, Công viên Superkilen là một minh chứng sống động cho việc nghệ thuật công cộng có thể đóng vai trò “chữa lành” không gian. Trước đây, khu đất dài 750 m này từng là “vùng xám” – bị bỏ quên, thiếu bản sắc và tồn tại bên lề đời sống xã hội đô thị (Zhang, 2024). Sự hiện diện của hơn 60 nhóm sắc tộc ở khu vực này đặt ra nhu cầu về một không gian chung không chỉ vật lý, mà còn văn hóa.
Dự án Công viên Superkilen, với sự kết hợp của công ty BIG (Bjarke Ingels Group), nghệ sĩ Superflex và nhóm thiết kế cảnh quan Topotek1, đã hồi sinh khu vực này thành một công viên công cộng quy mô lớn. Không gian được chia thành ba phần với ba màu sắc chủ đạo – Đỏ, Đen và Xanh – Mỗi khu vực lại đại diện cho một loại hình sinh hoạt: Từ thể thao, tụ họp đến thư giãn. Nhưng điều đặc biệt nhất nằm ở sự hiện diện của hơn 100 vật thể công cộng đến từ khắp nơi trên thế giới – Từ tượng Phật Thái Lan, đèn đường Ma-rốc, biển hiệu Trung Quốc, đến băng ghế Argentina. Những vật thể này không do nhà thiết kế đơn thuần chọn lựa mà đến từ chính đề xuất của cư dân địa phương (Superflex, 2012).
Superkilen không chỉ là công viên – Đó còn là bảo tàng mở về bản sắc văn hóa toàn cầu. Trong không gian ấy, người dân thấy hình ảnh của chính mình về quê hương, về ký ức… hiện hữu giữa lòng đô thị. Và trong chính sự đan xen của những hình ảnh ấy, một điều kỳ diệu xảy ra: Con người không chỉ cùng tồn tại, mà bắt đầu hiểu, đối thoại và gắn bó với nhau như một cộng đồng mới. Nghệ thuật ở đây không còn là thứ để chiêm ngưỡng, mà là thứ để chung sống.
Favela Painting – Khi màu sắc trở thành hy vọng
Hãy thử tưởng tượng bạn đang đứng giữa một triền đồi chằng chịt lối đi hẹp, nơi những ngôi nhà lụp xụp xếp chồng như tổ ong, phủ một màu xám buồn của thời gian và nghèo khó. Đó không phải là bức tranh hiếm gặp ở các khu ổ chuột tại Brazil, nơi từ lâu đã gắn với bạo lực, phân biệt và những định kiến nặng nề. Nhưng nếu một ngày, toàn bộ khung cảnh ấy bỗng rực rỡ lên bằng những dải màu sống động, được vẽ nên bởi chính cư dân nơi đây – Bạn có tin rằng, màu sắc có thể thay đổi cả một cộng đồng?
Rời châu Âu đến Nam Mỹ, một câu chuyện khác cũng cho thấy sức mạnh chuyển hóa không gian nhờ nghệ thuật: Dự án Favela Painting tại Rio de Janeiro. Nơi đây, những khu ổ chuột phủ màu xám của nghèo khó, bạo lực và kỳ thị đã trở thành phông nền cho một dự án nghệ thuật cộng đồng đầy táo bạo (Jordana, 2010).
Bắt đầu từ năm 2005 bởi hai nghệ sĩ Hà Lan: Jeroen Koolhaas và Dre Urhahn – Favela Painting là hành trình “nhuộm màu” những khu dân cư nghèo như Vila Cruzeiro (Reis, 2020) và Santa Marta bằng các bức tranh tường khổng lồ, rực rỡ và đầy sinh khí. Khác với sự can thiệp từ bên ngoài, các tác phẩm ở đây được thực hiện bởi chính cư dân, từ trẻ em đến thanh niên, trong quá trình đào tạo, hướng dẫn và đồng sáng tạo (Jong, 2022). Một trong những điểm nhấn là Dự án Praça Cantão (2010), nơi 34 ngôi nhà được sơn phủ bằng các dải màu kéo dài trên 7.000m2, biến triền đồi từng u ám thành một dải sắc màu sống động có thể nhìn thấy từ xa (Marc, 2010).
Màu sắc không chỉ thay đổi diện mạo vật lý mà còn thay đổi cách người dân nhìn nhận về chính mình, từ bị bỏ quên đến được tôn vinh, từ im lặng đến được thể hiện. Trong một xã hội chia rẽ, nghệ thuật ở đây như một sợi chỉ đầy sắc màu, khâu lại các vết rạn và thắp lên hy vọng về một tương lai khác.
Thay lời kết: Khi nghệ thuật dẫn lối đô thị
Nghệ thuật công cộng, nếu được trao quyền và đặt đúng vai, có thể trở thành lực đẩy văn hóa đầy mạnh mẽ trong quá trình phát triển đô thị. Nó cho phép thành phố tái định hình không gian không chỉ bằng hạ tầng, mà bằng ký ức, đối thoại và sự kết nối. Từ một công viên ở Bắc Âu đến một triền đồi ở Nam Mỹ, từ những vật thể biểu tượng đến các dải màu sơn, nghệ thuật đã chứng minh rằng: Chỉ cần một chút sáng tạo và một chút tin tưởng vào cộng đồng, mọi không gian – Dù cũ kỹ hay bị lãng quên, đều có thể mang một linh hồn mới.
ThS.KTS Bùi Thị Thúy Ngọc
ThS.KTS Vương Khánh Toàn
Viện Đào tạo và Hợp tác Quốc tế – Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07-2025)
Tài liệu tham khảo
- Baan, I. (2011). SUPERKILEN. Architizer.
- Jong, V. d. (2022). The impact of community art in the favela: What happens behind the colored walls of Vila Cruzeiro? (Dịch: Tác động của nghệ thuật cộng đồng ở khu ổ chuột: Điều gì diễn ra đằng sau những bức tường màu sắc của Vila Cruzeiro?) The Urban Detective.
- Jordana, S. (2010). Favela Painting. Archdaily.
- Koolhaas, J. (2010). Jeroen Koolhaas. Retrieved from https://jeroenkoolhaas.com/2010-PRACA-CANTAO
- Lang, J. T. (1987). Creating architectural theory : the role of the behavioral sciences in environmental design (Dịch: Tạo ra lý thuyết kiến trúc: vai trò của khoa học hành vi trong thiết kế môi trường). New York : Van Nostrand Reinhold Co.
- Marc. (2010). Praça Cantão, A new Favela Painting in Rio de Janeiro (Dịch: Một bức tranh Favela mới ở Rio de Janeiro). Wooster Collective.
- Reis, W. (2020). Vila Cruzeiro: um legado da cultura negra no Rio (Dịch: Vila Cruzeiro: di sản văn hóa da đen ở Rio) . veja RIO.
- Superflex, S. /. (2012). Superkilen / Topotek 1 + BIG Architects + Superflex. ArchDaily.
- Williamson, K. M. (2008). Public art in public places (Dịch: Nghệ thuật công cộng ở nơi công cộng). Retrieved from https://www.publicartinpublicplaces.info/home/what-is-public-art
- Xie, J. (2013). Just How Much Neighborhood Transformation Can You Get From an Art Project? Bloomberg.
- Zhang, H. (2024). Activating Urban Grey Spaces: Creating Sustainable Development Environments. Landscape and Urban Horticulture Vol. 6: 46-51. doi:10.23977/lsuh.2024.060108
