“Tớ nghĩ thế nào thì tớ nói vậy. Cậu có lý sự của cậu thì tớ chịu”
Câu chuyện kỷ niệm một lần làm việc với đồng chí Đỗ Mười – Nguyên Tổng Bí thư, lúc đó là Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Xây dựng
Phương án tham gia thi thiết kế Lăng Bác của KTS Hoàng Minh Phái
Năm 1973, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đang thi công ở giai đoạn cuối. Trên công trường, mọi công việc đang được gấp rút hoàn thành để nhân dân sớm được vào Lăng viếng người lãnh tụ của dân tộc.
Khi đó, tôi được lãnh đạo Viện và Bộ Xây dựng giao phụ trách nhóm KTS nghiên cứu thiết kế khu vực quanh Lăng Bác trong đó có khu tập kết vào viếng Lăng Bác. Nhưng do việc di dân và giải phóng mặt bằng chưa xong nên việc nghiên cứu và thiết kế khu tập kết gặp nhiều khó khăn, không biết liệu có kịp hoàn thành sau khi Lăng khánh thành. Cùng với đó còn bao vấn đề khác chưa được giải quyết. Viện cử tôi tới gặp và xin ý kiến chỉ đạo trực tiếp Phó Thủ tướng – kiêm Bộ trưởng Bộ Xây dựng Đỗ Mười.
Tại nhà riêng đồng chí Đỗ Mười, lúc đó có khoảng 20 – 30 người đang xếp hàng để vào làm việc. Tôi vừa đến cũng xếp hàng và đợi đến lượt. Lúc đó, đồng chí Đỗ Mười vừa tranh thủ ăn cơm trưa nhanh để giải quyết công việc. Đến lượt, tôi đợi mà không thấy Bộ trưởng gọi. Đang lo lắng thì Bộ trưởng gọi tôi vào. Vừa ăn cơm xong, ông ngồi bệt xuống sàn rồi bảo tôi: “Anh với tôi ngồi xuống đây cho nó thoải mái và rộng rãi. Anh mở bản vẽ ra xem nào”. Tôi trình bày với Bộ trưởng về những vấn đề khó khăn nêu trên. Nghe xong, ông không nói gì. Suy nghĩ giây lát, Bộ trưởng nhìn tôi hỏi: “Bây giờ tôi hỏi anh! Người dân đến với Bác, anh phải tạo điều kiện cho người ta thoải mái chứ! Không thể để người ta như thế được… Tôi đã nói với anh Ngoại (Trung tá phụ trách an ninh) phải sang Liên Xô bảo người ta cho cái máy dò vũ khí rộng hơn để người dân qua cổng không phải lách người qua cái khung cửa quá nhỏ hẹp như vậy được!”
“Dạ! Báo cáo đúng thế ạ”, Tôi nói.
Ông nói tiếp: “Bây giờ dân người ta ở quê ra, người ra tiện đi chợ, đang mang theo quang thúng, mủng mẹt người ta tranh thủ vào viếng Bác. Phải có chỗ cất giữ cho người ta chứ! Có đúng không? Đồng bào miền Núi, người ta từ vùng cao xa xôi đến với Bác, gùi theo cả con nhỏ, anh phải sắp xếp bố trí trông giữ con cho người ta vào với Bác chứ! Đúng không?”
Tôi vâng ạ và nhìn ông, chăm chú nghe từng lời.
Bộ trưởng nói tiếp: “Phải có chỗ cấp cứu cho người ta nữa chứ! Khí hậu mình thất thường, đang nắng lại mưa. Vừa ở phòng điều hòa ra, bị cảm thì làm thế nào? Cậu làm cái phòng đón tiếp khoảng trăm mét vuông làm sao giải quyết nổi.”
Nhìn bản vẽ ở đoạn lối đi, Bộ trưởng hỏi: “Trong khu tập kết, cậu lại vẽ hai lối đi vuông góc với cái hồ nước nông thế này là có ý gì? Họ đến đây, họ vứt đầu thuốc lá, vỏ chuối, vỏ cam xuống nước có phải bẩn không?”
Tôi trình bày với ông lý do thiết kế như vậy vì một ý chủ đạo: “Tại vì nơi này là nơi tôn nghiêm, không tổ chức và giáo dục cho mọi người về ý thức vệ sinh môi trường thì không đâu trên đất nước Việt Nam có thể làm được ạ!”
Ông gật gù và nói: “Tớ nghĩ thế nào thì tớ nói vậy. Cậu có lý sự của cậu thì tớ chịu”.
Và sau đó, với sự chỉ đạo trực tiếp và sâu sát của đồng chí Đỗ Mười, lãnh đạo Bộ và Viện, chúng tôi đã hoàn thành các hạng mục để kịp thời đưa vào sử dụng, đón tiếp nhân dân và bạn bè quốc tế vào viếng Lăng Bác. Khu tập kết được sử dụng cho đến ngày nay.
Đó là câu chuyện một lần làm việc với đồng chí Đỗ Mười. Một sự chỉ đạo rất thân thiện và sâu sắc. Không mấy ai nghĩ đây lại là “thánh chỉ” của một ngưởi gần 20 năm sau trở thành nhà Lãnh đạo cao nhất của đất nước.
Câu chuyện đã qua hơn 40 năm, kỷ niệm về những năm làm nghề, gắn bó với VNCC ngày ấy và bây giờ vẫn trong trái tim tôi.
“Nhà ở” đã trở thành tên của viện ta
Sau ba năm giải phóng hoàn toàn miền Nam và thống nhất đất nước, không chỉ ở Thủ đô mà cả miền Bắc trong cơn khát lớn về nhà ở.
Mặc dầu chúng ta đã có sự chuẩn bị trước, song thực tế cuộc sống của người dân và sự phát triển của cả đát nước sau giải phóng có những sự đổi mới về nhận thức. Quy hoạch đến ngôi nhà khu dân cư theo các tuyến giao thông liên tỉnh, liên huyện và không bị gò bó trong các tiểu khu tập thể cũ, cần nối liền các khu đô thị, các thành phố phát triển tự nhiên và mạnh mẽ theo xu hướng thị trường. Ngoài các mẫu nhà ở lắp ghép, chúng ta mới biết các mẫu nhà ở theo phương pháp xây dựng truyền thống là quá ít. Vậy nên nhu cầu phải có thêm nhiều mẫu mới phù hợp, cần có cách nhìn mới về chất lượng. Khả năng phát triển nhà ở phải đa dạng, không chỉ gói gọn trong ngôi nhà mà phải từ ngôi nhà ra đường phố, đến các tuyến giao thông công cộng, các siêu thị mua sắm, nhà trẻ, nhà mẫu giáo, trường học, bệnh viện, công viên, vui chơi giải trí, sân vận động, nhà hát, rạp chiếu phim. Nghĩa là phát triển nhà ở một cách thực tiễn và bền vững. Trước tình hình đó, năm 1978, Viện Thiết kế dân dụng đươc giao nhiệm vụ tổ chức cuộc thi cấp Quốc gia sáng tác mẫu nhà ở năm 1978 – 1980.
Trong cuộc thi này chúng ta được đón nhận Chủ tịch Hội đồng giám khảo là KTS Huỳnh Tấn Phát – một chính khách nổi tiếng, Nguyên Chủ tịch Chính phủ Cách Mạng lâm thời Cộng Hòa Miền Nam – Việt Nam, Chủ tịch nuớc Cộng Hòa XHCN Việt Nam, Chủ tịch Hội KTS Việt Nam. Trong cuộc thi này có một mẩu chuyện khó quên, hình như Chủ tịch đã thấy trước được cái “góc khuất” của công việc những người giúp việc căng bản vẽ để Hội đồng giám khảo chấm.
Có một số phương án đã được mấy người giúp việc loại ngay từ đầu.
Chủ tịch Huỳnh Tấn Phát sau khi xem xét lại các phương án bị loại, ông rất tinh tế và chính xác, chọn ngay đúng một phương án và yêu cầu hội đồng đưa phương án này vào chấm chính thức. Hôm sau, nghe Hội đồng báo cáo lại là phương án này được xét giải Khuyến khích, Chủ tịch nói: “Các anh phải chấm nó cùng với các phương án dự thi chứ không phải chấm riêng nó trong tình trạng bị loại”.
Ngày tiếp theo, Ông nghe Hội đồng báo cáo đã nâng phương án này lên giải Ba, chính Ông nói với Hội đồng: ”Các anh hãy nghiên cứu cho kỹ, riêng hồ sơ và phong cách thể hiện của phương án này đã xứng đáng được trao giải chính thức, chưa nói đến ý tưởng và chất lượng sáng tác của tác giả, hội đồng hãy làm việc một cách khách quan và vô tư hơn, ngày mai tôi sẽ kết luận”.
Ngày cuối cùng, Ông trở lại Hội đồng sớm hơn nghe báo cáo kết quả tổng hợp: Cuộc thi đã động viên được hàng trăm KTS tham gia với hơn 100 tác phẩm, Hội đồng đã lựa chọn từ đó 3 giải Nhì, không có giải Nhất. Phương án bị loại sớm cũng được trao một giải cao nhất của cuộc thi. Viện Thiết kế dân dụng đã đạt hầu hết các giải thưởng của cuộc thi, ngoài 3 giải Nhì cao nhất còn có thêm 4 giải Ba và các giải Khuyến khích.
Thông qua cuộc thi này thấy rõ vai trò của Chủ tịch Hội đồng Giám khảo, có tài năng, công tâm, đức độ và kiên quyết. Rồi cũng chính từ đó, Viện được đổi tên là Viện Thiết kế Nhà ở và Công trình Công cộng.
Nhà ở không phải nhà ở
Năm 1964, tôi ra trường nhưng chưa bảo vệ tốt nghiệp mà do yêu cầu công việc nên Bộ trưởng Bộ Kiến trúc chọn 10 người về làm việc tại Viện Thiết kế Kiến trúc trực thuộc Bộ. Khoảng hai tuần sau, tôi được Bộ trưởng gọi trực tiếp và đưa cho tôi một “mẩu giấy” với dòng chữ viết tay: “Bộ Kiến trúc giới thiệu KTS Hoàng Minh Phái đến làm việc với Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Nguyễn Văn Hiếu…”
Tôi không đắn đo và ngần ngại gì, đi bộ thẳng đến Bộ Văn hóa. Mấy anh ra đón tôi rất niềm nở. Tôi lấy mẩu giấy trong túi áo ra, mấy anh đọc xong đều thốt lên: “Ôi! Thế này thì phải đợi Bộ trưởng về, Bộ trưởng đang đi công tác ở bên Lào”. Tôi quay về cơ quan và đợi, mấy hôm sau được tin Bộ Văn Hóa mời sang làm việc. Một người đeo kính cận trắng khoảng bốn năm mươi tuổi, thân thiện và lịch sự, bắt tay chào hỏi tôi, rồi dẫn vào cái phòng nhỏ hôm trước, giới thiệu: “Đây là anh Phái, KTS được anh Tạo cử sang giúp chúng ta làm cái nhà ở, tại phố Nguyễn Gia Thiều”. Ông không giới thiệu, nhưng tôi tự hiểu được chắc đây là Bộ trưởng Nguyễn Văn Hiếu. Ông mời tôi uống nước rồi nói tiếp: “Trước tiên cho Bộ Văn hóa chúng tôi gửi lời anh cảm ơn đến Bộ trưởng Bùi Quang Tạo đã cử anh sang giúp đỡ chúng tôi. Chúng tôi phải làm một cái nhà ở mà chẳng biết làm thế nào cả, gọi là nhà ở nhưng có đủ mọi thứ: Một phòng họp khoảng 100 người, một nhà trẻ mẫu giáo khoảng 20 – 30 cháu, khoảng 4 đến 5 phòng ở gia đình, 3 phòng ngủ tập thể, mươi phòng làm việc, một bếp ăn cả tập thể và gia đình, chỗ để ô tô cho 2-3 cái… có các khu vệ sinh đầy đủ và riêng biệt… “. Ông nói một mạch không văn bản sổ sách gì cả. Và tôi phỏng đoán có lẽ chuyến đi vắng vừa rồi của ông là về việc này.
Rồi ông nói tiếp: “Đấy nội dung là như vậy. Chúng tôi vừa không có chuyên môn, vừa thấy nó phức tạp quá, không biết làm thế nào cả, trăm sự nhờ anh giúp đỡ”. Tôi cũng ý thức được có lẽ Việt Nam với Lào thì không có gì là không làm được. Tôi cảm ơn ông về sự tin cậy và giao phó của ông. Tôi hứa sau hai tuần quay lại sẽ trình bày sơ bộ dự án. Tôi về báo cáo lại với Bộ và Viện rồi tập trung triển khai công việc. Khoảng thời gian này, tôi biết thêm thông tin không chính thức đây là cơ sở chưa chính thức của Pathet Lào.
Hai tuần sau, tôi gặp lại Bộ trưởng Nguyễn Văn Hiếu và những người giúp việc của ông. Tôi trình bày một ngôi nhà 5 tầng với đầy đủ nội dung mà Bộ trưởng đã nêu lần trước, có thêm hệ thống giao thông và đi lại kết nối với 40 Quang Trung – Trung tâm Văn hóa của CHDCND Lào. Tôi đã thiết kế và xây dựng như một thể thống nhất, rất thuận tiện ngoài dự kiến của Bộ trưởng. Ông rất vui, cảm ơn rồi nói: “Chúng tôi cần như vậy, thì nói như vậy chứ không nghĩ rằng anh đã giải quyết cho chúng tôi chỉ trong một ngôi nhà mà chứa đựng đầy đủ các nội dung phức tạp như vậy, lại còn gắn với các công trình xung quanh một cách hữu cơ và hoàn chỉnh như vậy, Tôi nói cảm ơn anh nhiều cũng chưa đủ”.
Sau đó, Viện chúng ta hoàn thành thiết kế và giám sát tác giả, giám sát thi công, nghiệm thu đưa công trình vào sử dụng.
Hồi ký của KTS Hoàng Minh Phái
Nguyên Xưởng trưởng Xưởng Thiết kế 5 (VNCC)
TCKT số 4-2015
