Tóm tắt: Trong bối cảnh “bệ phóng thể chế” thuận lợi cho phát triển hệ thống đô thị Việt Nam, việc Quảng Ninh vừa được Quốc hội phê chuẩn thông qua là thành phố thứ tám trong cả nước là một thời cơ mới, vận hội mới để tạo nên những bước nhảy vọt đưa Quảng Ninh trở thành đô thị ven biển thông minh, xứng tầm khu vực và quốc tế. Là địa bàn động lực phát triển phía Đông Bắc tổ quốc, Thành phố Quảng Ninh sở hữu chuỗi đô thị ven biển độc đáo gắn liền với Vịnh Hạ Long cũng như đặc thù địa hình bao gồm cả đồng bằng, núi cao và ven biển – Lợi thế tự nhiên cùng sự quyết tâm của Đảng, Nhà nước và nhân dân Quảng Ninh, trong giai đoạn phát triển mới, Quảng Ninh cần áp dụng các giải pháp quản trị đô thị thông minh thế hệ mới, ứng dụng mô hình Bản sao số (Digital Twin), CIM, GIS/BIM và quản trị dữ liệu tích hợp, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đô thị biển thông minh, xanh và bền vững, xây dựng thương hiệu đô thị mạnh xứng tầm khu vực và quốc tế.
Từ khóa: Quảng Ninh, đô thị thông minh, đô thị ven biển, kinh tế biển, thương hiệu đô thị.
1. Bối cảnh chiến lược thúc đẩy phát triển thành phố Quảng Ninh
Sự hội tụ của các văn kiện Chiến lược Quốc gia, từ Nghị quyết số 36-NQ/TW (2018) về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 [1]; Nghị quyết số 06-NQ/TW (2022) về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 [2]; Nghị quyết số 19-NQ/TW (2026) về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam [3]; đến Luật phát triển đô thị đã được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026, có hiệu lực từ ngày 01/10/2026… Tất cả đang tạo ra “bệ phóng thể chế” chưa từng có cho hệ thống đô thị Việt Nam. Công cuộc phát triển đô thị Việt Nam đang bước vào giai đoạn tái thiết tư duy sâu sắc, được định hình bởi bộ ba Nghị quyết mang tính “kim chỉ nam” của Đảng:
- Nghị quyết số 36-NQ/TW (2018) đã xác lập chiến lược đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển bền vững kinh tế biển dựa trên quản trị tổng hợp không gian biển, bảo tồn hệ sinh thái, phát triển chuỗi đô thị biển hiện đại và đảm bảo quốc phòng – an ninh.
- Nghị quyết số 06-NQ/TW (2022) định hướng phát triển đô thị bền vững theo mạng lưới, hình thành các đô thị động lực thông minh kết nối với khu vực và thế giới; coi đô thị hóa là động lực quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội.
- Nghị quyết số 19-NQ/TW (2026) yêu cầu đẩy mạnh đổi mới mô hình phát triển, chuyển dịch toàn diện từ dựa nhiều vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang dựa vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.
Ngày 24/8/2026, Luật Phát triển đô thị [4] đã được Quốc hội thông qua nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn, tăng cường phân cấp, phân quyền, đồng thời tạo cơ chế phù hợp để phát huy tiềm năng, lợi thế và thúc đẩy các động lực phát triển đô thị mới. Luật cũng ban hành những cơ chế, chính sách đột phá, vượt trội nhằm thúc đẩy phát triển các thành phố trong cả nước, khu kinh tế đặc biệt và xây dựng dự án khu đô thị lấn biển.
Về phía quản lý Nhà nước, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 269/2025/NĐ-CP về phát triển đô thị thông minh [5]; Bộ Xây dựng đã ban hành Thông tư số 03/2026/TT-BXD hướng dẫn một số điều của nghị định về phát triển đô thị thông minh [6] đã tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho phát triển đô thị thông minh và chuẩn hóa Chương trình khung đào tạo bồi dưỡng về phát triển đô thị thông minh (Quyết định 741/QĐ-BXD) nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực và thúc đẩy ứng dụng các công nghệ tiên tiến như Bản sao số (Digital Twin), Mô phỏng điều hành đô thị (CIM), AI, GIS và BIM vào quản lý, điều hành đô thị.
2. Bối cảnh phát triển Quảng Ninh hiện nay
Quảng Ninh sở hữu chuỗi đô thị ven biển trải dài (Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái, Vân Đồn), là địa phương có tỷ lệ đô thị hóa cao và có nhiều thành phố (TP) nhất. Giai đoạn 2005-2025, Quảng Ninh thể hiện sự đột phá trong phát triển, kinh tế tăng trưởng nhanh, thu nhập bình quân đầu người và chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh luôn ở trong top đầu cả nước, bộ mặt đô thị ngày càng văn minh, sạch đẹp và trở thành một trọng điểm thu hút đầu tư, cửa ngõ giao thương cả trên biển và đất liền gắn với di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long.
Là địa bàn hội tụ đầy đủ các yếu tố nhạy cảm và động lực: Vừa là vị trí chiến lược về an ninh quốc phòng, có cả biên giới trên biển và đất liền, cửa ngõ giao thương quốc tế, vừa mang giá trị văn hóa, di sản thiên nhiên thế giới (Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long, quần thể danh thắng Trúc Lâm – Yên Tử…), vừa chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu và nước biển dâng… Với tầm nhìn 50 năm, Quảng Ninh lựa chọn đổi mới tư duy quy hoạch từ phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển theo không gian liên kết; từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển xanh, thông minh; từ khai thác lợi thế đơn ngành sang phát huy tổng hợp các giá trị biển, đảo, biên giới, di sản và đổi mới sáng tạo. Bản quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại quyết định 1123/QĐ-TTg ngày 23/6/2026 đã tổ chức không gian phát triển theo cấu trúc cốt lõi: “Đô thị Quảng Ninh được định hình theo mô hình đa cực: 03 hành lang phát triển, 04 vùng kinh tế – xã hội, 05 trung tâm động lực phát triển, lấy con người và di sản làm trung tâm”.
Về phát triển đô thị, Quảng Ninh đã tập trung nguồn lực để đưa khu vực Hạ Long mở rộng (Hạ Long – Cẩm Phả – Quảng Yên) gồm 17 phường, trở thành đô thị loại II, là khu vực lõi động lực phát triển với điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội vượt trội, đảm bảo đáp ứng tiêu chuẩn sống cao và phục vụ được nhu cầu thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao trong nước và quốc tế. Quảng Ninh đã được Bộ Xây dựng công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I tại quyết định số 1026/QĐ-BXD ngày 26/6/2026 là minh chứng cho sự tiên phong trong phát triển đô thị của tỉnh và là tiền đề quan trọng cho việc thành lập thành phố Quảng Ninh.
Ngày 24/8/2026, tại phiên bế mạc Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Nghị quyết của Quốc hội về việc thành lập TP Quảng Ninh. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, chính thức xác lập mô hình TP trên toàn bộ địa bàn Quảng Ninh.
Việc Quảng Ninh trở thành thành phố thứ tám trong cả nước mang lại những vận hội mới, cũng như đặt ra những thách thức mới trong việc duy trì vị thế đi trước, dẫn dắt phát triển vùng. Hiện nay hệ thống quan điểm chỉ đạo của Đảng và Chính phủ định hướng đô thị hóa và phát triển đô thị cần chuyển từ phát triển theo chiều rộng, mở rộng không gian đô thị, sang phát triển theo chiều sâu, sử dụng hiệu quả không gian, ứng dụng công nghệ trong quản trị, thúc đẩy tăng trưởng xanh, phát triển đô thị thông minh và xây dựng hệ thống hạ tầng có khả năng thích ứng, từng bước hình thành các đô thị có thương hiệu, có năng lực cạnh tranh ở tầm khu vực và quốc tế. Vì thế, Quảng Ninh cũng cần xây dựng một mô hình phát triển xứng tầm, là động lực cho đô thị ven biển Quảng Ninh thông minh, xứng tầm khu vực và thế giới.
3. Đổi mới mô hình phát triển tP Quảng Ninh tích hợp kinh tế biển và đô thị thông minh
Giai đoạn tiếp theo, là một TP trẻ, Quảng Ninh cần xây dựng một mô hình phát triển đô thị ven biển thông minh trong đó: Đô thị phải là trung tâm kết nối các ngành kinh tế biển (du lịch, cảng biển, logistics, năng lượng tái tạo) (Nghị quyết 36-NQ/TW); Đô thị phải đạt tiêu chuẩn xanh, thông minh, giàu bản sắc, thích ứng với biến đổi khí hậu và có khả năng cạnh tranh quốc tế (Nghị quyết 06-NQ/TW).
Dựa trên bản quy hoạch đã được phê duyệt, cần nhanh chóng xây dựng kế hoạch triển khai quy hoạch và hiện thực hóa chương trình phát triển đô thị. Công tác quản lý phát triển đô thị cần đảm bảo tư duy hệ thống, vận dụng những mô hình phát triển tiên tiến như kinh tế học hình khuyên (Doughnut Economics), Regenerative Design (Thiết kế tái thiết) và công cụ điều hướng tác động (Impact Compass)… Lồng ghép các trụ cột bền vững giúp định hình rõ ràng hơn cho phát triển đô thị bền vững.
Xu hướng ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo AI được đề cập trong báo cáo Quy hoạch chung đô thị, tuy nhiên cần cụ thể hóa ứng dụng AI và bản mô hình giả lập đô thị (Digital Twin) trong công tác dự báo biến đổi khí hậu và quản lý quy hoạch đất đai cấp tiểu vùng.
Lựa chọn các đô thị ưu tiên (đô thị ven sông, ven biển, đô thị biên giới) phù hợp với định hướng phát triển đô thị xanh và thông minh để ưu tiên trở thành động lực, dẫn dắt sự phát triển của thành phố, vùng và toàn quốc. Trong công tác phát triển đô thị biên giới trên biển và trên đất liền cần phát triển chặt chẽ gắn với các hành lang kinh tế quốc tế (NSEC, EWEC, SEC).
Hiện nay, các đô thị cửa khẩu chủ yếu đóng vai trò trung chuyển logistics, tuy nhiên trong tương lai, các đô thị này cần có thêm các giải pháp nâng cao năng lực phục hồi xã hội (social resilience) cho lao động di cư và cộng đồng yếu thế tại các khu vực này.
Giải pháp dựa vào Thiên nhiên (Nature-based Solutions – NbS) cần gắn với cơ chế Tài chính Xanh (Green Finance) để duy trì và vận hành các hạ tầng xanh/đô thị bọt biển (Sponge City). Mô hình Đô thị Tuần hoàn (Resource Circularity) kết hợp với quản lý rác thải nhựa đại dương từ nguồn cửa sông ra biển (Source-to-Sea approach). Xây dựng lộ trình tích hợp Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh vào Quy hoạch không gian Quốc gia.
Để xứng tầm quốc tế, mô hình đô thị ven biển thông minh Quảng Ninh cần được xác lập trên 3 trụ cột đột phá:
Quản trị không gian biển – đô thị dựa trên dữ liệu số không gian tích hợp
- Xây dựng Bản sao số (Digital Twin) đặc biệt ở khu vực ven biển: Tích hợp dữ liệu địa hình, công trình xây dựng (BIM), quy hoạch đô thị (GIS) với dữ liệu tổng thể, chú trọng xây dựng hệ thống dữ liệu hải văn, luồng hàng hải, và biến động môi trường Vịnh Hạ Long;
- Mô phỏng CIM (City Information Modeling) phục vụ điều hành và tham mưu chính sách: Sử dụng mô hình CIM để giả lập các kịch bản phát triển đô thị, đánh giá tác động của các dự án lấn biển, dự báo quy luật xói lở bờ biển, ngập lụt do triều cường và sự cố ô nhiễm môi trường biển;
- Quản trị sức tải di sản: Dùng cảm biến IoT và Big Data để phân tích luồng khách du lịch thực tế, tối ưu hóa sức chứa tại khu vực di sản thiên nhiên thế giới, tránh xung đột giữa phát triển đô thị và bảo tồn sinh thái.
Đô thị biển xanh, thích ứng và tăng trưởng bền vững (Net-Zero Marine City)
- Phát triển chuỗi đô thị ven biển theo mô hình TOD: Kết nối các đô thị Hạ Long – Cẩm Phả – Vân Đồn – Móng Cái bằng mạng lưới giao thông công cộng sức chứa lớn (đường sắt ven biển/LRT). Nghiên cứu tăng cường hệ số sử dụng đất (FAR) quanh các ga trung tâm để giảm thiểu giao thông cơ giới cá nhân;
- Phát triển hạ tầng đô thị bọt biển (Sponge City): Lồng ghép các giải pháp kiến trúc xanh, công trình ngầm lưỡng dụng và không gian thoát nước tự nhiên ven biển nhằm chủ động thích ứng với kịch bản nước biển dâng.
Đổi mới thể chế và cơ chế tài chính đô thị biển
- Sandbox (Thử nghiệm chính sách): Áp dụng cơ chế thử nghiệm đặc thù cho Vân Đồn và Móng Cái trong việc thí điểm Khu kinh tế tri thức, Khu đô thị công nghệ cao, Đô thị phát thải thấp (Low-Carbon Zone) và giao dịch tín chỉ carbon biển (Blue Carbon);
- Huy động nguồn lực đa dạng (PPP & LVC): Sử dụng công cụ khai thác giá trị gia tăng từ đất và mặt biển (Land & Marine Value Capture) thông qua đấu giá quyền phát triển không gian đô thị biển, tái đầu tư vào hạ tầng số và hạ tầng xanh bảo vệ bờ biển;
Bên cạnh đó, một số giải pháp cũng cần được triển khai đồng bộ nhằm đảm bảo xây dựng bộ mặt TP Quảng Ninh có kiến trúc đặc trưng, phát triển đô thị ven biển thông minh có dấu ấn;
- Định hình kiến trúc đô thị TP Quảng Ninh thông minh hòa nhập thiên nhiên di sản, đảm bảo giải pháp công nghệ thông minh (năng lượng tái tạo, mặt đứng thông minh, chiếu sáng nghệ thuật) phải tôn trọng và hòa quyện với cảnh quan địa hình sơn thủy hữu tình của Vịnh Hạ Long và Vịnh Bái Tử Long;
- Tích hợp các chỉ tiêu phát triển đô thị thông minh theo Thông tư 03/2026/TT-BXD vào đồ án Quy hoạch chung, quy hoạch chi tiết, chương trình phát triển đô thị của các đô thị Quảng Ninh;
- Phát triển nguồn nhân lực đô thị số, triển khai ngay Chương trình khung đào tạo bồi dưỡng về đô thị thông minh (Quyết định 741/QĐ-BXD) cho đội ngũ KTS, chuyên viên quy hoạch và cán bộ quản lý đô thị.
Phát triển đô thị biển thông minh Quảng Ninh xứng tầm thế giới là cuộc cách mạng về phương thức quản trị không gian đô thị và kinh tế biển. Trên nền tảng tư duy đổi mới của Nghị quyết 36-NQ/TW, Nghị quyết 06-NQ/TW và Nghị quyết 19-NQ/TW, cũng như các kinh nghiệm trong nước và quốc tế, Quảng Ninh hoàn toàn có đủ cơ sở lý luận, thể chế và thực tiễn để trở thành hình mẫu Đô thị biển thông minh – sinh thái – di sản, khẳng định vị thế thương hiệu đô thị Việt Nam trên bản đồ khu vực và quốc tế.
S.KTS Tạ Thị Thu Hương – Cục Phát triển đô thị – Bộ Xây dựng
ThS.KTS Phan Kiều Nam – Công ty Nhapaint
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2026)
Tài liệu tham khảo
1. Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Ban Chấp hành Trung ương về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045;
2. Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 24/01/2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045;
3. Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về Đổi mới mô hình phát triển Việt Nam;
4. Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026 có hiệu lực từ ngày 01/10/2026;
5. Nghị định số 269/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 của Chính phủ về phát triển đô thị thông minh;
6. Thông tư số 03/2026/TT-BXD ngày 28/01/2026 của Bộ Xây dựng hướng dẫn một số điều của Nghị định về phát triển đô thị thông minh;
7. Quyết định số 741/QĐ-BXD ngày 16/5/2026 của Bộ Xây dựng ban hành Chương trình khung đào tạo, bồi dưỡng về phát triển đô thị thông minh;
8. Kate Raworth (2017) Doughnut Economics: Seven Ways to Think Like a 21st Century Economist (Kinh tế học bánh rán: Bảy cách tư duy như một nhà kinh tế học thế kỷ 21) – Oxford publication, England.
