Từ Bảo tàng Nông Công Thương nghiệp đến trường Mỹ thuật Đông Dương

1- Nhà Đấu xảo (1)Khởi đầu, Bảo tàng Nông công thương nghiệp là nơi trưng bày những sản phẩm tài khéo, sản vật địa phương nhằm quảng bá doanh thương, sau lại là nơi dạy nghề thủ công mỹ nghệ xuất bán ra khắp bốn phương trời… Trường Mỹ thuật nổi danh khắp châu Á cũng được hình thành tại đây.

Hội chợ – Triển lãm năm 1902

Nhằm đẩy mạnh khai thác thuộc địa, bộ máy cai trị thực dân Pháp tại Hà Nội đã tổ chức một cuộc Hội chợ – triển lãm lớn tại Hà Nội, nằm tại vị trí nay là Cung Văn hóa Hữu nghị Hà Nội (91 phố Trần Hưng Đạo), dân gian vẫn gọi là “Nhà Đấu xảo”. Tòa nhà do KTS Bussy thiết kế. Hội chợ triển lãm đầu tiên chính thức mở cửa ngày 3-11-1902, đóng cửa ngày 30-6-1903.

Tọa lạc trên khu đất rộng 12 ha, chi phí xây dựng 2,5 triệu F, gần bằng nửa cầu Long Biên (6,2 triệu F), lớn hơn cả chi phí hạ tầng kỹ thuật, trải nhựa đường, san lấp tạo thành 4 tuyến phố mới phía Nam hồ Gươm (1,5 triệu F). Tuy vậy, xét về hiệu quả thì tổ hợp này tổ chức 16 lần đều thu lãi lớn: Năm 1936, Ban tổ chức chi 12.855F, thu cho thuê đất / bán vé / quyên góp được 155.480F; năm 1938 chi 16.218F, thu 219.305F; năm 1941, chi 38.500, thu 286.512F…

Hội chợ năm 1902 ngoài 3 nước Đông Dương, có nhiều gian trưng bày từ các nước: Pháp, Nhật, Trung Quốc, Philippin, Mã Lai, Miến Điện… thể hiện trình độ phát triển công, nông, thương nghiệp của các nước cũng như giới thiệu tài khéo Việt Nam. Bên cạnh máy móc châu Âu, sản vật tài nguyên châu Á còn có phần trưng bầy mỹ thuật, hệ thống giáo dục, văn hóa các địa phương, các hội thảo khoa học hay thi bắn súng, chất lượng hàng hóa…

Quang cảnh tổng thể  Nhà đấu xảo 1902; Bên trong tòa nhà chính: Gian Hàn Quốc với đồ gỗ, sứ, may mặc
Quang cảnh tổng thể Nhà đấu xảo 1902; Bên trong tòa nhà chính: Gian Hàn Quốc với đồ gỗ, sứ, may mặc

Nhà triển lãm trở thành bảo tàng và nơi dạy nghề thủ công

Sau Hội chợ – Triển lãm, các hiện vật trưng bày lưu trong tòa nhà trung tâm và nơi đây trở thành Bảo tàng Nông Công Thương nghiệp (Bảo tàng Đấu xảo) cho đến khi bị bom phá hủy năm 1943.

Giám đốc Bảo tàng – Crévost đã nhận ra tiềm năng nguyên liệu, tài khéo thợ thủ công Việt Nam nên đã đề xuất chương trình phát triển thị trường và đào tạo dạy nghề ngay tại Bảo tàng Đấu xảo. Khởi đầu là bắt chước làm hàng đan lát của Philippin và đồ sơn, thêu ren của Nhật Bản đang được ưa chuộng lúc bấy giờ. Các nông dân vùng xứ Đoài, xứ Đông được tập trung ngắn hạn, trợ cấp 2,3-4 F/ tháng để dạy làm thành thạo rồi về làng phổ biến lại cho bà con. Đơn hàng nhận thẳng từ các hiệu buôn do Bảo tàng giới thiệu, các hộ sản xuất tự lo giao dịch.

5-Philippines8

Gian sản vật Philippines đầu TK 20 và hình ảnh cửa hàng đồ mây tre đan tại Manila (Philippines) năm 2013

Sản phẩm mới ngày một phong phú: Hàng sừng, xương, batoong, xích đu, bàn ghế song mây, mũ giang, mũ rút, thảm bẹ ngô, bẹ dừa, đĩa, giỏ, khay, làn xách tay làm bằng mây giang xuất khẩu sang Pháp hay các thuộc địa bán rất chạy. Bảo tàng giúp các làng nghề cải tiến máy móc, chuyển đổi nguyên liệu rất năng động: ví dụ như chiếc bị cói cho người hành hương công giáo, Bảo tàng đã giúp các thương gia phố Hàng Buồm bán mấy vạn chiếc năm 1907; Nhà hàng Goda bao tiêu toàn bộ mũ Panama đan bằng giang của làng Đông Ngạc. Năm 1937, chỉ riêng hàng đăng ten có 5. 740 thợ tại 232 làng các tỉnh quanh Hà Nội xuất khẩu 18 tấn hàng trị giá 16,6 triệu F.

Hàng dệt kim như bít tất, áo nịt, bàn chải, cúc áo, hàng thủy tinh vốn phải nhập khẩu cũng được Bảo tàng hướng dẫn kỹ thuật sản xuất nội địa. Tất nhiên đây là chính sách khai thác thuộc địa của chính quyền thực dân: Sản xuất ra nhiều hơn thì phải đóng thuế nhiều hơn làm giàu cho tư bản, phân hóa giàu nghèo, bóc lột tinh vi… Tuy vậy, người nông dân vốn chỉ trông chờ vào cây lúa, nhờ có nghề phụ mà kiếm thêm vài xu mỗi ngày, đời sống cũng dễ chịu hơn

EFGWEFW9-Day nghe điêu khac

Đồ sơn mài vùng Tohoku – Nhật Bản trưng bầy tại Hà Nội năm 2014 và hình ảnh lớp dạy nghề điêu khắc đầu TK 20 tại Bảo tàng Nông Công Thương nghiệp  (Bảo tàng Đấu xảo) 

Từ Bảo tàng đến trường Mỹ thuật Đông Dương

Trong Bảo tàng Đấu xảo có gian trưng bày các tác phẩm hội họa đem từ Pháp sang. Năm 1920, họa sĩ Tardieu được Giải thưởng Đông Dương trị giá 1.000 F và 2 vé khứ hồi tham quan Đông Dương, Ông đã đến Hà Nội và ở lại làm việc trang trí cho các công thự với mức lương 450 F. Tardieu lập kế hoạch tạo lập trường Mỹ thuật cho sinh viên Việt Nam ngay trên nền đất của Bảo tàng Đấu xảo. Trường Mỹ thuật Đông Dương khai giảng tháng 11/1925. Từ 1925-1946, trường đào tạo 17 khóa (có 4 khóa chưa trọn vẹn) với hơn 200 sinh viên tốt nghiệp Mỹ thuật và Kiến trúc. Vượt qua sự kỳ thị, chủ trương chỉ đào tạo những người thiết kế hàng hóa phục vụ ông chủ Pháp, nhiều họa sĩ tốt nghiệp đã lập nên những trang sử vàng Mỹ thuật – Kiến trúc Việt Nam hiện đại và xây dựng nền móng cho nghệ thuật hội họa, điêu khắc, mỹ thuật ứng dụng, kiến trúc cho đất nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

10-may tre3-Dồ mỹ nghệ

Gian trưng bày sản phẩm do học sinh các trường chuyên nghiệp thực hiện : Đồ gỗ, sợi, tiêu bản động  thực vật và một số sản phẩm tre nứa xuất khẩu của làng nghề tỉnh Hà Đông năm 1906

10-truongmythuat11-my-thuat-dong-duong

Ngôi nhà đặt máy phát điện của Bảo tàng Đấu xảo được sửa sang thành xưởng vẽ, nhà ở của Giám đốc trường Mỹ Thuật Đông Dương (đầu Thế kỷ 20) và Các sinh viên khóa 2 Mỹ thuật Đông Dương (1926-1931) 

Từ Hội chợ – Triển lãm rồi trở thành nhà Bảo tàng, rồi trở thành nơi dạy nghề và hình thành trường Đại học danh tiếng của châu Á, rõ ràng Bảo tàng Đấu xảo có giá trị thiết thực đối với cuộc sống dân sinh. Câu hỏi đặt ra là Hà Nội hôm nay có rất nhiều bảo tàng nhưng phần lớn là vắng vẻ, nhiều bảo tàng cho thuê bán hàng ăn, giải khát hay tổ chức đám cưới. Ông Nguyễn Tiến Đà, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội chia sẻ: “Bảo tàng vắng khách cũng có nhiều yếu tố khách quan… Kinh tế đất nước cũng đang khó khăn thì họ cũng không nghĩ đến việc đi tham quan bảo tàng. Nếu có họ cũng chỉ nghĩ đến cho con ra Bảo tàng Dân tộc vì vừa xem vừa có chỗ chơi. Hoặc họ đưa con cái lên các khu du lịch giải trí quanh Hà Nội như Sơn Tây, Ba Vì… chứ ít khi nghĩ đến cho con đi tham quan Bảo tàng”. Nhận định trên làm cho ta băn khoăn trước câu hỏi mới: Người dân đang thờ ơ lạnh nhạt với Bảo tàng hay Bảo tàng không đủ mặn mà, không mang lại lợi ích thiết thực cho cuộc sống? Hy vọng có những câu trả lời thỏa đáng từ những người làm công tác Bảo tàng hôm nay.

Khúc vĩ thanh: Bảo tàng Edo – Tokyo: Chim lửa tái sinh từ đống tro tàn

Bảo tàng Hà Nội hoàn thành phần vỏ hết 2.300 tỷ đồng, dự kiến nội dung trưng bày, thiết bị hết gần 800 tỷ đồng nữa, nhưng sau 5 năm khánh thành vẫn chưa xong nên khách đến lơ thơ, thường xuyên vắng hoe. Chúng tôi xin dẫn ra một ví dụ về sự hấp dẫn của một bảo tàng tại Tokyo – Bảo tàng Edo có nội dung kể lại lịch sử của một Thành phố và những gì chúng tôi chứng kiến ở bảo tàng Edo khác hẳn với nhận định trên.

9-Xóm ổ chuột 1945
Khu phố sau chiến tranh 1945

 Khu phố xây dựng lại thập kỷ 1950
Khu phố xây dựng lại thập kỷ 1950

Sau trận động đất Kanto năm 1923, nhiều khu phố Tokyo bị phá hủy được xây dựng lại bằng gạch và bê tông, nhiều phương tiện giao thông mới du nhập, nhưng những sinh hoạt truyền thống vẫn được bảo lưu. Trong mô hình ngôi nhà 1940-1945 có mũ sắt bảo vệ và dụng cụ phòng hỏa túc trực.

Thử thách lớn nhất của Tokyo là đối mặt với những khó khăn sau chiến tranh. Những năm tháng gian nan ấy được mô tả chân thực để các thế hệ tiếp nối cảm nhận đầy đủ ý chí quật cường, tinh thần mạnh mẽ của cả dân tộc đã tạo nên kỳ tích: Sau 8 năm (1946-1964), Tokyo được xây dựng lại hoàn toàn trên mảnh đất đau thương, đổ nát và 10 năm sau (1974), Tokyo là Thủ đô của quốc gia giàu mạnh hàng đầu thế giới.

Hàng ngày rất nhiều trẻ em vào tham quan, khu vực thu hút nhất là gian trưng bầy thảm họa và những nỗ lực mà cư dân Tokyo đã trải qua một cách điềm tĩnh và kiên định… Mỗi em mang một tờ giấy in sẵn những câu hỏi và chắc chắn câu trả lời của các em là không có cơ hội nghìn năm có một nào, không có câu truyện thần thoại nào, không có một phép mầu nào.

Trong bảo tàng Edo, hình tượng Phượng Hoàng được khắc trên các thanh gươm võ sĩ đạo, thêu trên kimono và nhiều vị trí trang trọng – Theo truyền thuyết Phượng Hoàng là loài chim bất tử, mang hình ảnh của ngọn lửa, tái sinh từ đống tro tàn nó đại diện cho sự bất diệt, thiêng liêng và cao quý – là một trong những biểu tượng của Nhật Bản

Bảo tàng trưng bầy bức tranh khắc đội lính cứu hỏa, những con người mạnh mẽ, can đảm luôn là thần tượng của các bạn trẻ và có cả mô hình ngôi nhà chuyển động trong trận động đất, nhắc nhở du khách về lịch sử một thành phố luôn sẵn sàng với thử thách của hiện tại để vững bước tới tương lai.

Ghi chú: Tư liệu Bảo tàng đấu xảo của cụ Nguyễn Văn Uẩn (1912-1991) Hà Nội nửa đầu thế kỷ 20, NXB Hà Nội 1996. Ảnh minh họa do Hanoidata sưu tầm

KTS Trần Huy Ánh

( Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07 -2015 )