Cuộc thi thiết kế thư viện mini 2019: Phục hồi văn hóa đọc và đem niềm vui đến cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn

Thời gian qua, Bộ môn Kiến trúc Dân dụng thuộc Khoa Kiến trúc và Quy hoạch tại Đại học Xây dựng tổ chức cuộc thi Sáng tạo Không gian thường niên nhằm khích lệ niềm đam mê nghề nghiệp, tinh thần học hỏi không ngừng, rèn luyện tính sáng tạo cũng như nâng cao ý thức trách nhiệm với xã hội của những KTS tương lai, với chủ đề cụ thể khác nhau dành cho SV ngành Kiến trúc cả nước.

Qua hai lần tổ chức trước đây vào năm 2016 và 2017, Bộ môn đã nhận thấy những tín hiệu tích cực của cuộc thi này. Năm 2019, nhân kỷ niệm 60 năm ngày thành lập (1959 – 2019), Bộ môn phát động cuộc thi lần thứ ba, với đề tài: Thiết kế thư viện mini dành cho cộng đồng, tiêu chí cuộc thi nhấn mạnh ba yếu tố: Linh hoạt – Thân thiện – Di động. Cuộc thi sáng tạo không gian 2019 đã thành công lớn, có sức lan tỏa, thu hút được sự quan tâm nhiều hơn của SV toàn quốc so với hai cuộc thi trước đó.

Có 102 bài dự thi của 102 cá nhân/nhóm SV được gửi về cho Ban Tổ chức từ 13 cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc khắp ba miền Bắc – Trung – Nam.

Điểm đặc biệt của cuộc thi năm nay là lần đầu tiên có sự tham gia (với một nhóm SV Việt Nam) của hai SV trao đổi người Pháp hiện đang theo học một học kỳ tại Đại học Xây dựng – Maëlle Peiffert và Mark Gondoin – đến từ Học viện Quốc gia Khoa học Ứng dụng Strasbourg (INSA de Strasbourg).

Chất lượng của các bài dự thi năm nay được BTC đánh giá cao, BTC đã phải bổ sung giải thưởng chính thức và số lượng giải thưởng gia tăng của các đơn vị tài trợ – phối hợp thực hiện do có nhiều bài xuất sắc. Chính sự “ngang tài ngang sức” này đôi lúc khiến các thành viên Ban Giám khảo phải suy nghĩ rất lâu mới có thể đưa ra quyết định cuối cùng. Tổng số có 16 giải thưởng được trao cho 11 bản thiết kế. Một số phương án không đạt đến ba vị trí cao nhất nhưng lại được chọn nhiều lần và vì vậy đạt giải thưởng kép. Đó cũng là một điểm nổi bật nữa của cuộc thi năm nay.

Xin trân trọng giới thiệu với Quý Bạn đọc 11 bài thiết kế đã được chọn để trao thưởng.

Giải Nhất: Phương án CHUYẾN XE TRI THỨC (mã số MQ311) của nhóm SV Nguyễn Công Nhật Minh và Huỳnh Thị Như Quỳnh (Đại học Khoa học Huế)

Với triết lý “Tri thức là điều quý giá. Chúng ta đi tìm tri thức. Tại sao lại không phải là quá trình ngược – để tri thức tìm đến chúng ta?” – nhóm SV đã bám sát tiêu chí Linh hoạt và Di động để sáng tạo nên một thư viện độc đáo, đặt trên những xe xích lô và có thể di chuyển dễ dàng bằng cách đạp từ địa điểm này đến địa điểm khác. Thay vì chở khách du lịch đi tham quan phố phường, chuyến xe đặc biệt chở tri thức này là một “hiệu sách di động” hay “thư viện di động”, có thể tỏa đi khắp nơi, len lỏi đến từng ngõ nhỏ phố nhỏ hay đi sâu vào mỗi xóm vắng, đem lại niềm vui không hề nhỏ cho những đối tượng thụ hưởng là những trẻ nhỏ có hoàn cảnh khó khăn, không có điều kiện thuận lợi để đọc sách thường xuyên như những bạn bè cùng trang lứa khác. Do vậy, yếu tố nhân văn đã được thể hiện rõ và được nâng lên một tầm vóc mới.

Nhóm tác giả chú trọng đến tính khả thi và giá trị sử dụng của phương tiện được cải tạo này sao cho đơn giản nhất nhưng lại phục vụ được nhiều nhất có thể, bằng những cấu trúc có thể gấp gọn khi di chuyển và kéo – đẩy – chống lên khi dừng, tạo ra chỗ ngồi có mái che khá thoải mái cho trẻ em có thể ngồi đọc sách.

Trong số các bài dự thi, đây hẳn là bản thiết kế có tính linh hoạt cao nhất, giản dị song cũng mang giá trị xã hội lớn. Chính vì thế, chủ nhân của phương án này đã được Tổng Công ty Tư vấn Xây dựng Việt Nam (VNCC) cam kết hỗ trợ đầu ra, các SV có thể hoàn thiện thêm ý tưởng của mình và có cơ hội hiện thực hóa nguyện vọng được gửi gắm vào bản thiết kế.

Giải Nhì: Phương án HỘP QUÀ THƯ VIỆN (mã số VA317) của SV Nguyễn Thị Hà Thu (Trường Đại học Xây dựng)

Sách luôn là một món quà đầy hấp dẫn và có ý nghĩa lớn đối với mọi người, đặc biệt là trẻ em. Văn hào và triết gia Voltaire người Pháp quan niệm – và được tác giả trích dẫn trong phần diễn giải xuất phát điểm – là những điều sách đem lại cho con người giống như những ngọn lửa, chúng ta tiếp nhận những ngọn lửa này từ hàng xóm, thắp lên trong nhà mình và đến lượt chúng ta thì chúng ta lại chuyển tiếp ngọn lửa đó sang các nhà hàng xóm khác chưa có.

Trên tinh thần ấy, mỗi trẻ em có thể tặng lại những quyển sách mình đã đọc cho những trẻ em khác và nhận lại những cuốn sách mới mẻ đối với bản thân. Việc trao tặng và tiếp nhận sách – đồng nghĩa với trao tặng và tiếp nhận tình thân ái – được thể hiện khá rõ qua ý tưởng Hộp quà Thư viện. Với kích thước vừa phải để có thể vận chuyển được (2,5 m x 2,5 m x 2,5 m), những hộp quà này, khi được mở ra trong sự háo hức của rất nhiều trẻ em đứng đợi sẵn, sẽ là một thế giới của tri thức, của niềm vui, của vô vàn điều hấp dẫn và cũng sẽ là những kỷ niệm khó quên với các em.

Trong một chiếc hộp như vậy, hai giá sách ở hai phía được bố trí vát tựa vào hệ khung, nhìn từ hai mặt bên giống như một cuốn sách đang mở. Phía ngoài là các ô sách được bố trí từ thấp lên cao, để sách theo chủ đề yêu thích và khả năng đọc hiểu – tiếp nhận tri thức của từng lứa tuổi: Các ngăn dưới dành riêng cho trẻ nhỏ có thể ngồi xổm, hí húi lựa chọn tựa sách trong khi trẻ lớn có thể đứng và với tay lấy sách từ các ngăn trên cao hơn. Mặt bên trong – cũng theo diện vát – được làm phẳng, tạo nên những chỗ đọc sách thoải mái, trẻ em có thể ngồi tựa hoặc đứng dựa. Kết cấu mái đua ra gợi hình ảnh mái hiên nhà, nơi trẻ em sau giờ học hay tập trung vui chơi hoặc chờ đón bố đi làm và mẹ đi chợ về.

Phương án có ý nghĩa về mặt môi trường khi tận dụng vật liệu cũ như hệ giàn giáo sắt chỉnh lại làm khung, gỗ tái chế đóng giá sách và tấm sàn.

Phương án thiết kế này đã được Văn phòng Kiến trúc 1 + 1 > 2 tài trợ để nghiên cứu kỹ hơn trước khi áp dụng thực tiễn.

Giải Ba: Phương án GẬP (mã số KC391) của nhóm SV Phùng Huy Việt, Nguyễn Quang Linh và Lê Ngọc Hưng (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội)

Các tác giả của phương án này cũng chú trọng đến tính linh hoạt của thiết kế khi chọn cấu trúc khớp nối – bản lề có thể gập gọn lại được khi vận chuyển dạng rơ-moóc và khai triển thành dạng quầy sách di động với dáng dấp của một căn nhà nhỏ được coi như một đơn vị tổ hợp. Có thể ghép nối nhiều đơn vị như vậy tạo thành một quần thể với nhiều hình dạng khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện địa hình cũng như diện tích của địa điểm.

Tính linh hoạt cũng được minh chứng trong thiết kế nội thất. Tổng số có 16 ghế ngồi dạng lập phương nhỏ có thể được xếp gọn trong hộc để tiết kiệm không gian, khi cần thì tùy ý di chuyển từ góc nọ sang góc kia. Nắp đậy hộc chính là bàn đọc, gồm bốn miếng ghép có thanh nâng và chốt kẹp giữ, nâng hạ được nhiều mức khác nhau theo vóc dáng của trẻ khi ngồi.

Nhóm SV đã nắm vững và vận dụng thành công nguyên lý không gian tối thiểu và chứng tỏ có tư duy tổ chức không gian tốt, đem lại hiệu quả sử dụng cao.

Giải Khuyến khích 1: Phương án BOOK CASTLE – LÂU ĐÀI SÁCH (mã số HH102) của nhóm SV Nguyễn Lê Hoàng và Bùi Quang Hùng (Trường Đại học Xây dựng)

Nhóm SV khai thác bối cảnh: Các khu tập thể cũ nội đô chật chội, với những không gian rất đặc trưng như hành lang bên và chiếu nghỉ cầu thang, tận dụng từng mét vuông diện tích có sẵn nhưng thường bị bỏ qua và biến những góc khiêm tốn này thành một thế giới nhỏ nhưng đầy hấp dẫn, nhiều màu sắc, ẩn chứa những điều bất ngờ thú vị cho trẻ em. Đó thực sự là những lâu đài bước ra từ câu chuyện cổ tích để đi vào đời sống thực với không ít khó khăn, thiếu thốn đối với trẻ em.

Tính mô-đun trên mặt đứng của các khu tập thể cũ được tái hiện sinh động qua cách nhìn nhận của SV: Mỗi cấu trúc cơi nới được treo hay gắn thêm vào ngoại thất khối nhà được chuyển hóa thành một ngăn/hộc sách tầng tầng lớp lớp bên trong. Trong không gian này, trẻ em thoải mái lựa chọn những cuốn sách mà mình yêu thích, thay đổi tư thế đứng/ngồi linh hoạt tùy ý, không chỉ giúp các em ham đọc sách hơn, mà còn kích thích trí tưởng tượng của trẻ với các ô sách được thiết kế theo chiều ngang/dọc với nhiều kích thước và màu sắc khác nhau. Những giá sách này có thể được quan sát thấy trên mặt đứng, được quan niệm như một thứ “đồ trang sức”, đem lại nét mới mẻ sinh động cho những bề mặt nhà ở tập thể cũ vốn dĩ đã quá quen thuộc trong tâm thức của mọi người.

Giải Khuyến khích 2, giải thưởng Kiến Việt của Trang tin điện tử Kiến trúc thuộc Hội Kiến trúc sư Việt Nam và giải thưởng Ray Architecture của Công ty Cổ phần Tư vấn Thiết kế và Đầu tư Xây dựng Ray Architecture: Phương án LIFEBRARY (mã số MU007) của nhóm SV Ngô Duy Minh, Lê Tuấn Quang và Hoàng Minh Quang (Trường Đại học Xây dựng)

Nhóm SV đã gây được ấn tượng ban đầu từ tiêu đề của phương án thiết kế với lối chơi chữ thông minh, sắc sảo – LIFEBRARY thay vì LIBRARY. Các tác giả thử gắn thư viện của mình với hệ thống xe bus, coi xe bus là công cụ để luân chuyển sách từ địa điểm này đến địa điểm khác trên cùng một tuyến, và trong một khu vực nếu có một mạng lưới xe bus. Một ý tưởng mới lạ nữa của nhóm này là có thêm những cuốn sách ban đầu là sách toàn giấy trắng, và được viết dần bởi những người đi xe bus yêu thích sách, mong muốn chia sẻ những câu chuyện hay trải nghiệm mang tính cá nhân trong cuộc sống của mỗi người, ứng với từ LIFE được chọn rất khéo, không giống với bất kỳ hinh thức xuất bản nào đã biết, và đó thực sự là một yếu tố có tính hấp dẫn đặc biệt. Sau một thời gian nhất định, thư viện trên xe bus sẽ có rất nhiều trang viết mang tính tự sự như vậy. Ai cũng có thể để lại dấu ấn cá nhân của mình qua những câu chuyện mình viết cho người khác đọc và tìm thấy mình trong câu chuyện của người khác đã kể. Do vậy ý tưởng này đáp ứng tốt yêu cầu chia sẻ và được chia sẻ.

Giải Khuyến khích 3: Phương án ENCHANTED BOX – CHIẾC HỘP KỲ LẠ (mã số TG857) của nhóm SV Nguyễn Trường Giang và Tạ Nguyễn Đan Thư (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội)

Cùng khai thác chất liệu những chiếc hộp gây sự bất ngờ, thú vị cho người đọc, hai SV đến từ Đại học Kiến trúc Hà Nội lại hướng sự chú ý đến những chiếc cột trong sảnh của trường học. Nhóm tác giả khoác thêm cho chiếc cột một “sức sống” mới. Khi đến gần, đưa tay kéo “bề mặt” chiếc cột, một thế giới nhỏ đầy màu sắc, với những cuốn sách lớn nhỏ đủ cỡ đang chờ đón những bàn tay khéo léo, những cặp mắt tinh nhanh và những bộ óc ham hiểu biết của các em tiếp nhận và khám phá. Thư viện này còn khiến các em cảm thấy thích thú hơn khi tự tay bố cục lại những ngăn sách trong một mức độ cho phép – không đến mức xáo trộn lớn – như một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt. Khi có tính tương tác cao và cho phép cá nhân sáng tạo cũng như để lại dấu ấn của mình trong một thời gian nào đó, và mỗi lần tiếp xúc là một lần thấy mới mẻ, thư viện đó sẽ như thỏi nam châm thu hút học sinh, khiến các em cảm thấy gắn bó.

Đạt giải thưởng AIAC (Atelier International d’Architecture Construite – Xưởng Thiết kế Kiến trúc Quốc tế mang tính khả thi): Phương án GREEN TRIANGLE (mã số GB022) của nhóm SV Đỗ Thế Hiếu, Nguyễn Trung Hiếu, Tạ Thu Thảo và Dương Thị Hằng (Trường Đại học Xây dựng)

Nhóm SV lấy cảm hứng từ những chiếc giàn tre phơi bánh tráng tại một địa phương thuộc tỉnh Quảng Bình nơi người dân sống bằng nghề thủ công truyền thống này. Đây là một ý tưởng rất đơn giản, dễ triển khai, thích hợp với những vùng khó khăn về kinh tế khó có điều kiện để áp dụng những ý tưởng khác đòi hỏi nguyên vật liệu hay trang thiết bị ở một mức độ nhất định. Ý tưởng này đáp ứng một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu của Xưởng Thiết kế Kiến trúc Quốc tế mang tính khả thi nên được chọn để trao giải AIAC.

Với hệ khung gồm hai mô-đun cơ bản hình tam giác đều hai mặt đối diện để đi lại và hinh vuông ở hai mặt đối diện còn lại có gắn các tấm phên và lắp những giá sách nhỏ gồm nhiều tầng, phương án thiết kế tạo ra một không gian mở và xuyên thấu, vừa là thư viện, vừa là sân chơi. Nhóm SV đề xuất 03 giải pháp tổ hợp: dạng lăng kính nằm ngang, dạng chóp cụt xuôi và dạng chóp cụt đảo ngược, có thể vận dụng tùy vào điều kiện thực tế của địa điểm.

Giải thưởng UAI của Viện Quy hoạch và Kiến trúc Đô thị (UAI) thuộc Đại học Xây dựng: Phương án TRẠM ĐỌC (mã số UL173) của SV Uông Thùy Linh (Trường Đại học Kiến Trúc TP. Hồ Chí Minh)

Đây là một thiết kế đặc thù, được nghiên cứu cho địa hình dốc thoải – các triền đồi ở trung du và triền núi ở vùng cao, nơi các trạm đọc – phổ biến kiến thức cho trẻ em ngoài những giờ đến trường và phụ giúp gia đình – đặc biệt cần thiết. Mặt dốc được tạo bậc để trẻ em có thể ngồi đọc và hai mặt bên là hai giá sách. Nếu sinh viên khai thác thêm các bậc ngồi đọc, với các ngăn kéo để sách hoặc để đồ bên dưới, phương án sẽ hoàn thiện hơn và tận dụng không gian tốt hơn.

Giải thưởng của Công ty Cổ phần Tư vấn Kiến trúc Xây dựng TTAs: Phương án PIXEL LIBRARY (mã số NO854) của nhóm SV Trương Thục Đoan, Nguyễn Ngọc Hoa và Nguyễn Mạnh Phương Nhi (Trường Đại học Kiến Trúc TP. Hồ Chí Minh)

Nhóm SV chắc hẳn lấy ý tưởng từ những trò chơi xếp hình và đam mê kỹ thuật chụp ảnh, nên kết hợp hai ý tưởng khối xếp hình và ô vuông độ phân giải, tạo thành một thư viện mini có kích thước 4 m x 4m x 4 m. Mỗi ô vuông đơn vị có kích thước 35 cm x 35 cm x 35 cm, ở tầm với của trẻ em chính là một ô đựng sách. Những ô vuông này được xếp ngẫu hứng với 12 lớp chồng lên nhau theo một số dạng thức khác nhau và tạo thành các bề mặt đặc – rỗng sinh động, đi đôi với việc sử dụng màu sắc. Bên ngoài là vậy, bên trong thể hiện rõ hơn tính mô-đun và tính tạo hình phong phú, cho trẻ em nhiều không gian đứng, ngồi, thậm chí cả nằm. Nếu không đọc sách thì trẻ em có thể chơi đùa, nghỉ ngơi, trò chuyện và thư giãn tại đây. Vật liệu tái chế, cụ thể là những chai lọ nhựa, được các tác giả đưa vào phương án thiết kế, thể hiện sự quan tâm thích đáng đến yếu tố môi trường – một vấn đề cấp bách ngày nay.

Giải thưởng của Công ty Tư vấn Thiết kế Kiến trúc và Nội thất TDI, Giải thưởng INROS LACKNER của Công ty TNHH Inros Lackner Việt Nam và Giải thưởng 1+1>2 của Công ty Cổ phần Kiến trúc Xây dựng Quốc tế 1+1>2: Phương án ĐÔNG TÂY NAM BẮC (mã số VT203) của nhóm SV Nguyễn Ngọc Ái Vi và Trịnh Vĩnh Thịnh (Trường Đại học Kiến Trúc TP. Hồ Chí Minh)

Đông Tây Nam Bắc là một trò chơi gấp giấy giản dị của trẻ em thập niên 1970 – 1980, được nhóm SV tái hiện và đem đến sắc thái mới cho trẻ em những năm 2010 và sắp tới là thế hệ sinh sau năm 2020 qua một không gian đọc sách thú vị, với hai tầng sử dụng, kiêm bốn chức năng (đọc sách, vui chơi, giao tiếp và giảng dạy). Thông điệp của nhóm SV gửi gắm là sách cần đến tay trẻ em ở mọi vùng miền, và mô hình này có thể được nhân rộng ở nhiều địa phương, bất luận Đông – Tây – Nam – Bắc.

Không gian được thiết kế phong phú, kết hợp các bề mặt nằm ngang, thẳng đứng và nghiêng vát. Vật liệu sử dụng đều lấy từ những đồ vật tái chế để đề cao tính thân thiện với môi trường. Ngay cả giải pháp chiếu sáng nhân tạo cũng thể hiện rõ điều đó khi chuyển đổi các chai nhựa thành vỏ bóng đèn.

Điểm đặc sắc của phương án này là bề mặt bên ngoài được trang trí bằng những hoa văn – họa tiết truyền thống đặc trưng cho mỗi dân tộc, vùng miền. SV không chỉ quan tâm đến môi trường mà còn chú ý và trân quý văn hóa bản địa, một yếu tố rất cần được phát huy trong kiến trúc ngày nay.

Giải thưởng INROS LACKNER của Công ty TNHH Inros Lackner Việt Nam và Giải thưởng 1+1>2 của Công ty Cổ phần Kiến trúc Xây dựng Quốc tế 1+1>2: Phương án EGGSHELF LIBRARY (mã số VF997) của nhóm SV Phí Văn Tuân, Phạm Duy Lâm, Nguyễn Đức Thắng, Mark Gondoin và Maelle Peiffert (Trường Đại học Xây dựng – Việt Nam và Trường INSA de Strasbourg – Pháp)

Phương án mang tính xã hội và nhân văn cao, khi hướng tới những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phải mưu sinh kiếm sống hàng ngày trên những tuyến phố tấp nập người xe qua lại thay vì được đến trường học tập và vui chơi. Lấy ý tưởng từ hình một quả trứng có lớp vỏ được chia tách khéo léo, đặt trên một cỗ xe bốn bánh có thể kéo đẩy đến nhiều địa điểm nơi những trẻ em thiệt thòi kể trên thường tập trung nghỉ ngơi giữa các ca làm việc hoặc cuối một ngày mưu sinh mệt nhọc. Các em sẽ có một thư viện di động để đọc sách, và những bề mặt khi lớp vỏ được mở ra sẽ cung cấp cho các em một không gian vui chơi lý thú.

Lời kết

Cuộc thi Thiết kế Thư viện mini đã khép lại, nhưng những ý tưởng mà sinh viên cả nước gửi gắm, tiêu biểu và đại diện là 11 phương án đạt giải, với những thông điệp về môi trường, về xã hội, về văn hóa, … vẫn còn lan tỏa, một lần nữa giúp cộng đồng nói chung và giới thiết kế nói riêng nhận thức rõ hơn nhiệm vụ của mình là luôn nỗ lực vì trẻ em, đem đến cho chủ nhân tương lai của đất nước những không gian sinh động, những giờ phút vui vẻ hạnh phúc và một môi trường thực sự an toàn ngày hôm nay. Những cuộc thi mới sẽ mở ra trong các năm tiếp theo và tạo nhiều cơ hội để các KTS tương lai thể hiện năng lực sáng tạo cũng như trách nhiệm xã hội của mình.

TS. KTS Nguyễn Quang Minh
Khoa Kiến trúc và Quy hoạch – Đại học Xây dựng

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2019)