Những tồn tại và thách thức với hành nghề KTS chuyên nghiệp ở Châu Á

Hội đồng KTS Châu Á (ARCASIA) có nhiều Ủy Ban Chuyên môn, nhưng có lẽ quan trọng và có nhiều hoạt động sôi nổi nhất là Ủy ban Hành nghề KTS chuyên nghiệp (ACPP). ACPP có nhiều cuộc họp và Forum chuyên đề hàng năm.

Cuộc họp kết hợp Forum cuối năm 2018 vừa qua tại Malaysia có chủ đề rất thời sự và thu hút nhiều sự chú ý của các nước thành viên: “Những tồn tại và thách thức với hành nghề KTS chuyên nghiệp ở châu Á”.
Từ nội dung cuộc họp này, chúng tôi nhận thấy có nhiều sự hỗ trợ cả về tinh thần lẫn quy trình cụ thể để cải thiện môi trường hành nghề KTS ở Việt Nam chúng ta.

Vài tương quan cơ bản

Để có thể nhận diện dễ dàng và thực chất các vấn đề mà các nước đặt ra, chúng ta có thể cần các thông tin theo bảng dưới đây – Chúng tôi đã lược chọn một số quốc giá có quy mô địa lý và dân số không quá khác nhau (ngoại trừ Singapore). Đồng thời làm tròn những con số thống kê để dễ dàng so sánh khi cần.

Những nội dung được đề cập trong hộp nghị

Không phải ngẫu nhiên khi ACPP đưa chủ đề họp lần này, thực trạng hành nghề KTS ở châu Á đã bộc lộ những vấn đề chung để trở thành nội dung chuyên đề cho một kỳ họp, được coi là khởi đầu của chủ đề này. Báo cáo của các quốc gia là để xác định mức độ của các vấn đề thách thức môi trường hành nghề KTS chuyên nghiệp. Một số ít quốc gia có điều kiện kinh tế – xã hội phát triển như Nhật, Hồng Kông, Singapore, Hàn Quốc,… có vẻ ít phàn nàn các mặt tiêu cực hơn. Hầu hết còn lại có vẻ chỉ khác nhau ở “con sóng trên mặt hồ”, chứ “tầng nước bên dưới “có vẻ có nhiều mối tương đồng. Từ những nước đã có Luật KTS từ rất lâu năm như Malaysia, Philippines, Sri Lanka, Thailand,… đến những nước còn đang vất vả với dự luật hành nghề KTS như Việt Nam, đều dễ dàng chia sẻ những khó khăn thách thức chung. Những vấn đề và thách thức được đề cập nhiều nhất trong Forum có thể lược kê:

  • Chính sách của nhà nước không theo kịp diễn biến mới của thị trường, gây khó khăn và bất bình đẳng với KTS hành nghề chuyên nghiệp;
  • Sự xâm lấn thị trường trong nước bởi các KTS đến từ các nền kinh tế – xã hội phát triển hơn. Điều này cũng không ngoại lệ kể cả với một đất nước giàu mạnh như Singapore hay Đài Loan…;
  • Sự xâm lấn nội tại bởi việc hành nghề bất hợp pháp, không tuân thủ đầy đủ theo luật định (kể cả các nước đã có Luật KTS từ lâu);
  • Sự xâm lấn nội tại của trào lưu sính kỹ thuật mới, vật liệu mới và công nghệ thiết bị hiện đại, hạ thấp vai trò chuyên nghiệp của KTS;
  • Sự ép buộc giảm giá thù lao thiết kế từ thị trường sính tiện nghi và công nghệ, bao gồm cả việc giảm giá tự nguyện của giới KTS để tranh việc;
  • Đầu tư thiết bị và công nghệ hỗ trợ thiết kế đắt đỏ so với khả năng cân đối chi phí và nhân lực (VD: Công nghệ BIM, in mô hình, chạy các mô hình kiểm tra kỹ thuật của dự án…)
  • Tình trạng KTS nhận hoa hồng từ nhà thầu, nhà cung cấp ngày càng tăng vì thiết kế phí ngày càng không đủ bù đắp cho hành nghề chuyên nghiệp. Điều này cũng đồng nghĩa với việc KTS không khách quan bảo vệ giá trị kiến trúc cho CĐT và cho chính mình;
  • Tình trạng KTS hợp tác làm design & build ngày càng nhiều – Vì kinh tế có vẻ đảm bảo hơn, cũng đồng nghĩa với việc xa rời thiết kế chuyên nghiệp;
  • KTS bỏ hành nghề chuyên nghiệp, làm công việc khác trong hoặc cả ngoài ngành Kiến trúc xây dựng…:
    Thật bất ngờ khi báo cáo của Hội KTS Thailand cho rằng chỉ khoảng 20% KTS (có giấy phép) ở Thái là còn duy trì hành nghề chuyên nghiệp!

Từ những nội dung được trình bày có tính thống nhất của nhiều quốc gia như trên, ACPP dự kiến trong thời gian tới sẽ tiếp tục củng cố dữ liệu để có những ứng xử tích cực nhất nhằm khắc phục tình hình tiêu cực của môi trường hành nghề KTS chuyên nghiệp.

Cụ thể là: Sẽ sớm thống nhất ban hành các mẫu hợp đồng chuẩn được công nhận ở trong cộng đồng Arcasia bao gồm nội dung tư vấn và thù lao tối thiểu, làm cơ sở hợp tác khu vực…

Đoàn KTS Việt Nam tham dự Arcasia 2018

Nhìn lại môi trường hành nghề KTS chuyên nghiệp ở Việt Nam

Một số vấn đề và thách thức nêu trên đang diễn ra ở cả nhiều quốc gia đã vận hành ổn định Luật KTS (Architect act). Như vậy, họ đang chỉ đối mặt với những thách thức phát triển của thời đại. Riêng giới KTS Việt Nam, chúng ta còn cộng hưởng thêm nhiều vấn đề khi thiếu vắng hành lang an toàn của Luật KTS (hành nghề KTS). Sau nhiều năm vận động, Luật Kiến trúc (có nội dung hành nghề chuyên nghiệp của KTS) đã được trình Quốc hội tháng 11/2018 vừa qua. Chúng ta vui mừng với lộ trình bước đầu của Luật Kiến trúc, nhưng cũng cần hết sức nghiêm túc đóng góp ý kiến hoàn chỉnh Luật trong 2019, chuẩn bị cho vòng biểu quyết cuối cùng của Quốc hội.

Môi trường hành nghề KTS chuyên nghiệp Việt Nam đặt kỳ vọng rất lớn vào một số chi tiết cần có trong Luật Kiến trúc khi ban hành. Thiếu những chi tiết đó thì khó có cơ hội bình đẳng cùng các nước khác trong khu vực đương đầu với những thách thức khách quan của thời đại.

Những chi tiết Luật cần có trong Luật kiến trúc Việt Nam đó là:

  • Luật kiến trúc thực chất là luật hành nghề KTS;
  • Nghề KTS là nghề có “tính thể nhân” nên không bắt buộc lập công ty nhưng phải có văn phòng tư vấn và chứng chỉ hành nghề KTS. Việc lập công ty tư vấn là tự nguyện và phải tuân thủ luật công ty;
  • Khai triển thiết kế kỹ thuật thi công mới bắt buộc lập công ty, nhưng KTS khai triển không bắt buộc có chứng chỉ mà chỉ chịu trách nhiệm theo Luật Xây dựng;
  • Căn bản của luật KTS là tạo môi trường quản lý chuyên môn liên tục, hiệu quả bằng sự tự nguyện làm việc với đạo đức hành nghề của giới (không phải cấp chứng chỉ đạo đức);
  • Luật Kiến trúc cần phải có cơ chế Hội đồng KTS hành nghề (có thành viên của Bộ Xây dựng nhưng không trực thuộc Bộ) để quản lý và đề xuất các văn bản chi tiết dưới luật.
  • Những vấn đề phải nêu nguyên tắc nhưng không cần chi tiết hoá trong luật là:
    • Nghĩa vụ KTS (đạo đức nghề KTS);
    • Quy định về nội dung tư vấn và biểu thù lao thiết kế tối thiểu.
    • Mối quan hệ pháp lý giữa KTS với các nhà tư vấn thứ cấp ( kết cấu, điện, nước, dự toán,quản lý dự án,…)
    • Nội dung thi nghiệp vụ trước đăng ký hành nghề và bồi dưỡng hành nghề liên tục.
    • Nội dung và quy trình tổ chức thi phương án thiết kế kiến trúc.
    • Nội dung và quy định về cấp phép và kỷ luật thu hồi giấy phép hành nghề…

Điều nhạy cảm nhất của Luật Kiến trúc là dù KTS có trách nhiệm và quyền hạn theo Luật Kiến trúc thì đồng thời vẫn phải tuân thủ nội dung các Luật liên quan: Luật Xây dựng, Luật Quy Hoạch, Luật đấu thầu, Luật Dân sự về hợp đồng kinh tế…

Luật Kiến trúc chỉ góp phần tạo sự bình đẳng về trách nhiệm của KTS khi thực hiện hợp đồng dân sự về thiết kế với một cá nhân hay tổ chức nhưng lại phải chịu trách nhiệm nhiều mặt với cả cộng đồng xã hội.

*KTS Nguyễn Văn Tất:

Ủy viên Thường vụ Hội KTS Việt Nam – Phụ trách Ủy ban Hành nghề KTS chuyên nghiệp (ACPP) tại Việt Nam

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 01-2019)