Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội – Vai trò, trách nhiệm và những giải pháp phát triển Thủ đô HN Xanh

Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1259/QĐ-TTg ngày 26/7/2011 (sau đây gọi tắt là QHC). Tầm nhìn chiến lược của QHC là phải đảm bảo sự phát triển bền vững cho Thủ đô Hà Nội, trở thành thành phố “Xanh – Văn hiến – Văn minh – Hiện đại ”. 
Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và Phát triển ở Rio de Janeiro – Braxin năm 1992 với 179 nước tham dự và Hội nghị thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững ở Johannesburg – Nam Phi năm 2002 với 166 nước tham dự đã thống nhất đưa ra khái niệm “phát triển bền vững”:  Quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển, gồm : 
– Phát triển kinh tế (tăng trưởng kinh tế)
– Phát triển xã hội (tiến bộ, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo và công ăn việc làm)
– Bảo vệ môi trường (xử lý, khắc phục ô nhiễm môi trường, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường, bảo vệ rừng, khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên).
Việt Nam là quốc gia đã tham dự cả hai Hội nghị trên và đã cam kết thực hiện phát triển bền vững. 
Tại Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam, quan điểm phát triển bền vững đã được chỉ rõ trong các văn kiện đại hội – đó là: “Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường”. Đại hội XI của Đảng đã khẳng định: “… Tăng trưởng kinh tế phải hài hòa với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân; phát triển kinh tế – xã hội phải luôn coi trọng bảo vệ và cải thiện môi trường, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu…”. Phát triển bền vững trở thành đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách của Nhà nước với nhiều văn bản, quy phạm pháp luật để các nội dung cơ bản về phát triển bền vững dần hiện thực hóa và trở thành xu thế tất yếu trong quá trình phát triển của nước ta.
Từ năm 2001, Hà Nội đã trở thành thành viên tích cực của một tổ chức quốc tế liên đô thị, đó là Mạng lưới các thành phố lớn châu Á thế kỷ XXI (ANMC21) với mục đích: “Vì sự thịnh vượng và phát triển của châu Á”. Đặc biệt, Hội nghị ANMC21 lần thứ 11 diễn ra tại Singapore đã nhất trí tăng cường sự phối hợp, hợp tác trong lĩnh vực phát triển, quản lý đô thị bền vững, tăng trưởng xanh, bảo vệ và giải quyết các vấn đề môi trường, đa dạng sinh học, nâng cao chất lượng sống của người dân. Có thể thấy: tuyên bố này thể hiện tầm quan trọng của mục tiêu “Bền vững gắn với phát triển Xanh” đối với các đô thị châu Á nói chung.
Mục tiêu: phát triển Thủ đô bền vững – trong đó bao hàm cả tiêu chí “Thành phố Xanh” là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu lập quy hoạch, đồng thời, cũng là yêu cầu mang tính tất yếu trong định hướng chiến lược phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Có thể nói, phát triển bền vững không tách rời các quan điểm, mục tiêu của Quy hoạch Chung (QHC) Thủ đô Hà Nội và được lồng ghép trong nội dung, định hướng quy hoạch. Trong đó, mục tiêu phát triển thành phố “Xanh” trở thành tiêu chí hàng đầu, không chỉ dừng lại ở thông điệp khẳng định tính chất của Thủ đô, mà còn là một trong những yêu cầu mang tính chất then chốt để thực thi có hiệu quả; không chỉ khôi phục lại vẻ đẹp – như Hà Nội xưa đã từng có, mà còn đóng góp vào quá trình phát triển bền vững trong tương lai.
Vậy phải làm thế nào, phải có những giải pháp gì – để định hướng quy hoạch Thủ đô “Xanh – Bền vững” trở thành hiện thực? Câu trả lời phụ thuộc vào hành động, vai trò và trách nhiệm chung của toàn xã hội trong quá trình triển khai thực hiện QHC phát triển Thủ đô. Trong đó, Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội đóng vai trò lớn trong các bước đi ban đầu nhằm cụ thể hóa QHC trong các hành động:
 Tham mưu về chiến lược phát triển.
 Quản lý Nhà nước về cơ chế, chính sách đặc thù, quy chế quản lý.
 Triển khai lập quy hoạch xây dựng cụ thể (Quy hoạch chung, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết…) và các quy hoạch ngành đặc thù.
 Phản biện đối với các quy hoạch ngành – lĩnh vực.
Với vai trò là cơ quan tư vấn chiến lược cho UBND Thành phố, Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội đã và đang đảm đương một khối lượng công việc rất lớn và quan trọng trong lĩnh vực quy hoạch xây dựng Thủ đô.
Triển khai QHC Thủ đô, cần có một đơn vị tư vấn chủ lực để thực hiện toàn bộ các quy hoạch phân khu trong đô thị trung tâm nhằm tạo nên “bộ khung” vững chắc, thống nhất xuyên suốt phục vụ nhu cầu phát triển Thủ đô Xanh và bền vững. Đồng thời, cơ quan đó phải có vai trò: theo đuổi đến cùng quá trình thực thi quy hoạch và quản lý đô thị trong môi trường đầu tư hết sức đặc thù và phức tạp của Thủ đô. Lịch sử đã minh chứng Viện QHXD Hà Nội là đơn vị làm tốt nhất công việc đó. Chính vì vậy, UBND Thành phố đã giao cho Viện lập toàn bộ các quy hoạch phân khu thuộc đô thị trung tâm. Trong đó có các quy hoạch mang tính chất then chốt cho mục tiêu “Xanh – Bền vững” như: Quy hoạch phân khu Vành đai xanh sông Nhuệ – ở phía Nam sông Hồng (GS); Sông Thiếp – Đầm Vân Trì ở phía Bắc sông Hồng (GN); Quy hoạch hệ thống công viên – cây xanh – vườn hoa – hồ nước, Quy hoạch 2 bên sông Hồng (R), Quy hoạch các phân khu nội đô (H)…
Theo Viện, các giải pháp phát triển cần song hành giữa mục tiêu “phát triển Bền vững” với mục tiêu “thành phố Xanh”. Các giải pháp tổng quan vẫn nằm trong các mục tiêu cơ bản của phát triển bển vững. Đó là:
– Phục vụ phát triển kinh tế
– Phát triển xã hội
– Bảo vệ môi trường
Trong quá trình triển khai các quy hoạch nhằm cụ thể hóa QHC Thủ đô; phối hợp với các Sở, Ngành và các cơ quan có liên quan nhằm thực thi – đưa quy hoạch thành hiện thực, Viện QHXD Hà Nội nhận thấy cần có các giải pháp cụ thể như sau:
 Chú trọng tăng cường và phát triển nguồn lực cho xây dựng đô thị, phục vụ quá trình phát triển – đô thị hóa có trật tự. Viện QHXD Hà Nội và các Sở, Ngành cùng UBND Thành phố đang gấp rút hoàn thành các quy hoạch trọng điểm nhằm kêu gọi mọi nguồn lực đầu tư. Giai đoạn hiện nay, cần hình thành ngay các dự án kêu gọi nguồn vốn ODA, FDI; chuyển dần phương thức đầu tư theo hình thức BOT sang hình thức PPP.
  Phát triển cơ sở kết cấu hạ tầng đồng bộ, lấy giao thông công cộng là phương tiện đáp ứng yêu cầu đi lại cũng như kết nối đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh – nhằm giải quyết ách tắc giao thông, ô nhiễm môi trường. Đặc biệt chú trọng phát triển hệ thống đường sắt đô thị, hệ thống – mạng lưới xe buýt nhằm hỗ trợ, giảm thiểu phương tiện giao thông cá nhân. Gấp rút hoàn thiện hệ thống đường bộ vành đai trong đô thị trung tâm và các trục chính kết nối với hệ thống vành đai. Giai đoạn đầu, tập trung hoàn thiện tại khu vực hữu ngạn sông Hồng và một phần đô thị Đông Anh tạo động lực phát triển cho các giai đoạn sau.
 Phát triển các đô thị vệ tinh. Trước mắt, chú trọng phát triển nhanh đô thị Vệ tinh Hòa Lạc nhằm đáp ứng phát triển dân số và công ăn việc làm, giảm tải – hỗ trợ các chức năng thiếu hụt cho đô thị trung tâm.
 Phát triển hệ thống trung tâm hiện đại, năng động, hiệu quả có tính cạnh tranh cao, tạo động lực phát triển cho các đô thị vệ tinh, đồng thời là cơ hội tạo công ăn việc làm tại chỗ, giảm dịch cư vào đô thị trung tâm. Sớm hình thành khu vực động lực phía Bắc sông Hồng gắn với phát triển đô thị hai bên trục đường Nhật Tân – Sân bay Nội Bài.
  Phát triển đô thị song hành với việc tạo lập các không gian cây xanh – mặt nước với trọng tâm: 
– Đặc biệt chú trọng việc bảo vệ hành lang xanh bao quanh các đô thị;
– Kiểm soát chặt chẽ nhằm hình thành sớm vành đai xanh sông Nhuệ;
– Cải tạo các dòng sông – hồ nước trong khu vực nội đô đồng thời với phát triển hệ thống cây xanh – công viên hai bên bờ sông;
– Coi việc hình thành hệ thống cây xanh gắn với mặt nước sông Thiếp – đầm Vân Trì – Ngũ Huyện Khê là một trong những động lực cho phát triển đô thị khu vực phía Bắc sông Hồng;
Hình thành và hoàn thiện khu vực xung quanh hồ Tây – trọng tâm hồ nước – cây xanh mới trong khu vực nội đô lịch sử phục vụ phát triển du lịch;
– Thí điểm và từng bước hình thành khu vực hành lang xanh với hệ thống công viên – cây xanh hai bên sông Hồng.
  Nâng cấp các khu vực đô thị cổ, đô thị cũ trên cơ sở kiểm soát phát triển dân số và xây dựng tại các khu vực này. Trước mắt, tập trung kiểm soát phát triển khu vực nội đô lịch sử kèm với nâng cấp cơ sở hạ tầng trong khu vực; từng bước di dời một số cơ quan công sở (Các bộ – Ngành Trung ương) – các trường đại học ra khỏi nội đô nhằm tạo điều kiện nâng cấp – cải tạo trong các giai đoạn phát triển sau.
  Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, bản sắc, hình ảnh của Thủ đô. Sớm hình thành khu vực Hoàng Thành Thăng Long, di tích Cổ Loa, bảo vệ nghiêm ngặt các công trình, cấu trúc không gian các khu vực lịch sử: phố Cổ, phố Cũ, Hồ Gươm và vùng phụ cận.
 Ngăn ngừa, phòng tránh và giảm thiểu nguy cơ thiên tai, bảo vệ môi trường. Với các công việc:
– Hình thành hệ thống đê mới hai bên sông Hồng nhằm bảo vệ Thủ đô;
– Cải tạo tình trạng ô nhiễm các sông nội đô;
– Xây dựng các khu xử lý rác thải, nước thải, nghĩa trang tập trung của thành phố;
– Di dời các cơ sở công nghiệp gây ô nhiễm;
– Trồng rừng đồng thời với việc thiết lập hệ thống hồ, đập, sông, mương bảo vệ các đô thị vệ tinh – các khu vực dân cư trước nguy cơ lũ rừng.
 Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng và hoàn thiện các thể chế quản lý đô thị có hiệu quả.
Thay lời kết : 
Phát triển Thủ đô Xanh – Bền vững theo định hướng QHC là một nhiệm vụ cấp bách và nặng nề. Công việc này đòi hỏi sự “Chung sức – chung lòng” của toàn xã hội: từ các cơ quan quản lý Nhà nước, nhà đầu tư, nhân dân, nhà khoa học, tổ chức tư vấn… Viện QHXD Hà Nội chỉ là một thành tố nhỏ trong cả một “mắt xích – guồng máy khổng lồ”. Tuy nhiên, với vai trò, trách nhiệm của mình trong quá trình xây dựng và phát triển qua nửa thế kỷ, Viện QHXD Hà Nội đã, đang và sẽ làm hết sức mình cho  mục tiêu xây dựng Thủ đô “Xanh – Văn hiến – Văn minh – Hiện đại” – để Thủ đô hơn 1000 năm tuổi mãi là nơi “định đô” muôn đời của Tổ quốc Việt Nam.
Đó là tâm huyết và mong mỏi của mỗi chúng ta!
ThS.KTS Lưu Quang Huy
Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà nội
Và cộng sự ThS.KTS Vũ Hoài Đức