Biophilic design và tiềm năng ứng dụng trong thiết kế nhà ở – phần 1

Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là trung tâm kinh tế lớn của Việt Nam, thu hút rất nhiều người dân từ khắp nơi đến để làm việc và sinh sống. Sự phát triển kinh tế mang lại thêm nhiều cơ hội việc làm khiến TP.HCM trở thành nơi có mật độ dân số cao. Đời sống người dân nơi đây đa dạng phong phú về văn hóa, đồng thời cũng sôi động và hối hả. Người ta dành nhiều tháng liền để làm việc, chịu đựng những áp lực nhưng chỉ dành vài ngày để đi du lịch nghỉ ngơi thư giãn, thậm chí có những người không bao giờ đi du lịch để tiết kiệm chi phí.

Năm 2022, một cuộc khảo sát về sức khoẻ tinh thần của học sinh THCS, THPT trên địa bàn TP.HCM được thực hiện, thu được 8500 mẫu khảo sát. Kết quả cho thấy có 12,92% (1.117) học sinh cảm thấy stress ở mức vừa, nặng và rất nặng. 22,58% (1.952) học sinh trong trạng thái lo âu ở mức vừa, nặng và rất nặng. 13,62% (1.177) học sinh có biểu hiện trầm cảm ở mức vừa, nặng và rất nặng. [3] Số liệu này càng chứng minh cho việc trầm cảm dễ xảy ra ở những môi trường đô thị hoạt động cường độ cao, như TPHCM. Một khảo sát từ Bệnh viện Tâm thần Trung ương chỉ ra rằng: Khoảng 20% người trưởng thành ở Việt Nam gặp phải các vấn đề liên quan đến căng thẳng, lo âu và trầm cảm trong năm 2023. Các yếu tố chính bao gồm căng thẳng công việc, áp lực tài chính và mối quan hệ gia đình.” [2]

Biophilic Design, thường được gọi là Thiết kế ưa sinh học. Đây là phương pháp thiết kế tập trung vào việc kết nối con người với thiên nhiên trong không gian sống và làm việc, tích hợp các yếu tố thiên nhiên như ánh sáng tự nhiên, cây xanh, nước và vật liệu tự nhiên vào không gian xây dựng. Thiết kế ưa sinh học có phạm vi hoạt động trên các lĩnh vực như: Kiến trúc, Nội thất, Cảnh quan, Quy hoạch đô thị. Trọng tâm của Thiết kế Ưa sinh học là con người, giúp cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất của người sử dụng công trình, nhắm đến cải thiện trải nghiệm người dùng, giảm căng thẳng, tăng hiệu suất làm việc, cải thiện tâm trạng.

Thiết kế ưa sinh học bắt nguồn từ thuật ngữ “Biophilia” nói về khuynh hướng bẩm sinh muốn kết nối với thiên nhiên của con người, được giới thiệu bởi nhà sinh vật học Edward Osborne Wilson trong cuốn sách Biophilia (1984). Những năm 1990 sau đó, ý tưởng về Biophilia đã được áp dụng vào kiến trúc cũng như các thiết kế và trở thành tài liệu tham khảo chính cho các nhà thiết kế và KTS làm việc trong lĩnh vực Thiết kế ưa sinh học (Biophilic Design). Đầu thập niên 1990, Stephen Kellert đã phát triển khái niệm này bằng cách đưa ra sáu khía cạnh của thiết kế hướng sinh học, bao gồm: Các đặc điểm môi trường (environmental features), hình dạng và hoa văn tự nhiên (natural shapes and forms), các mô hình và quá trình tự nhiên (natural patterns and processes) ánh sáng và không gian (light and space), các mối quan hệ gắn với địa điểm (place-based relationships), và những kết nối tiến hóa giữa con người với thiên nhiên (evolved human-nature relationships). Lý thuyết thiết kế ưa sinh học bắt đầu được hình thành từ đây. Năm 2008, Stephen R. Kellert đã chính thức hệ thống hóa Thiết kế Ưa sinh học (Biophilic Design) thành một khung lý thuyết gồm 6 khía cạnh thiết kế, nhằm hướng dẫn các KTS và nhà thiết kế tích hợp thiên nhiên vào môi trường xây dựng một cách khoa học và hiệu quả. Chi tiết 6 khía cạnh:

Năm 2014, nhóm nghiên cứu tại Terrapin Bright Green (do William Browning, Catherine Ryan và Joseph Clancy dẫn đầu) công bố tài liệu “14 Patterns of Biophilic Design”. Đến năm 2020, nhóm nghiên cứu tại Terrapin Bright Green tiếp tục bổ sung thêm mô hình thứ 15 của Thiết kế ưa sinh học trong cuốn “Nature Inside: A Biophilic Design Guide”. Đây được xem như khung lý thuyết hướng dẫn liên quan đến Thiết kế ưa sinh học.

Các mô hình này được chia thành ba nhóm gồm:

• Thiên nhiên trong không gian (Nature in the space): Là những sự hiện diện của yếu tố thiên nhiên trong môi trường bên trong công trình. Một số ví dụ như sự hiện diện của thực vật, nước, động vật và cả những chuyển động;
• Những thứ tương tự thiên nhiên (Nature Analogues): Không phải thiên nhiên thật mà là những thứ khơi gợi hình ảnh thiên nhiên. Bao gồm các hoa văn hoặc vật liệu từ thiên nhiên gợi lên sự hiện diện của tự nhiên;
• Tính tự nhiên của không gian: Là cách mà con người tạo nên những cấu trúc không gian gợi thiên nhiên có tác động về mặt tâm lý và thể chất của người sử dụng. Ví dụ như ban công, không gian mở, cửa sổ cao từ sàn đến trần,…

Lợi ích của Biophilic Design đối với sức khoẻ tinh thần của con người đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu, bao gồm giảm căng thẳng, cải thiện khả năng nhận thức, cải thiện cảm xúc và tâm trạng.

Bên cạnh đó, một số nghiên cứu cho thấy sự tương thích của Thiết kế ưa sinh học với chứng chỉ công trình xanh [7] và những đóng góp của nó cho sự phát triển bền vững cũng đã được nghiên cứu, chứng minh [8]. Điều này cho thấy tiềm năng trong việc ứng dụng Thiết kế ưa sinh học vào các thể loại công trình nhà ở tại TPHCM, để góp phần cải thiện sức khoẻ tinh thần cũng như sức khỏe về mặt thể chất của người dân nơi đây, nơi có nhịp sống vội và mật độ dân cư đông đúc.

KTS. Nguyễn Trúc Như Quỳnh
© Tạp chí kiến trúc

---

Tài liệu tham khảo:
[1] Gen Z: Tỉ lệ rối loạn tâm lý stress, trầm cảm… ngày càng tăng | Báo Dân trí
https://dantri.com.vn/nhip-song-tre/gen-z-ti-le-roi-loan-tam-ly-stress-tram-cam-ngay-cang-tang-20211104124536576.htm.

[2] Truyền hình trực tuyến: Căng thẳng thần kinh trong cuộc sống hiện đại – Hệ lụy và giải pháp.
https://suckhoedoisong.vn/truyen-hinh-truc-tuyen-cang-thang-than-kinh-trong-cuoc-song-hien-dai-he-luy-va-giai-phap-169240909075701942.htm

[3] 13% học sinh TP.HCM trầm cảm vì bài vở: ‘Chừng nào chúng em mới có ngày cuối tuần ra hồn?’.
https://tuoitre.vn/13-hoc-sinh-tp-hcm-tram-cam-vi-bai-vo-chung-nao-chung-em-moi-co-ngay-cuoi-tuan-ra-hon-20221228191302605.htm.

[4] Niranjika Wijesooriya, Arianna Brambilla, Lina Markauskaite (2022), Biophilic design frameworks: A review of structure, development techniques and their compatibility with LEED sustainable design criteria, Cleaner Production Letters.

[5] Terrapin Bright Green (2020), Nature Inside, RIBA Publishing

[6] 14 patterns of biophilic design Improving Health & Well-Being In the Built Environment.
https://www.terrapinbrightgreen.com/wp-content/uploads/2020/05/14-Patterns-of-Biophilic-Design-Terrapin-2014e.pdf.

[7] Niranjika Wijesooriya, Arianna Brambilla, Lina Markauskaite (2023) Biophilic design frameworks: A review of structure, development techniques and their compatibility with LEED sustainable design criteria, Published by Elsevier Ltd. Cleaner Production Letters 4 (2023) 100033.

[8] Weijie Zhong, Torsten Schro ̈der, Juliette Bekkering (2021), Biophilic design in architecture and its contributions to health, well-being, and sustainability: A critical review, Frontiers of Architectural Research 11 (2022) 114e141, 2021 Higher Education Press Limited Company. Publishing services by Elsevier B.V.