Vậy là nửa thế kỷ đã trôi qua. TP Hồ Chí Minh (TP. HCM) đã mở rộng qui mô dân số và diện tích, từ chỗ chỉ có 2,3 triệu dân nay thành gần 10 triệu dân, từ chỗ diện tích chừng 670km2 nay trở thành đại đô thị với 2.100km2. 50 năm là một chặng đường khá dài, ghi nhận những thay đổi lớn trong qui hoạch và kiến trúc. Sự nỗ lực của các nhà đầu tư trong và ngoài nước giúp cho TP xây dựng được rất nhiều công trình, đặc biệt là hệ thống hạ tầng kỹ thuật làm “đòn bẩy”, thúc đẩy sự phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng sống của người dân TP. Mỗi công trình có giá trị và sức ảnh hưởng khác nhau trong đời sống. Có những công trình làm thay đổi tình trạng giao thông ở một khu vực như: Hầm đường bộ Thủ Thiêm, Cầu Phú Mỹ, Cầu Bình Lợi, Cầu Ba Son, Đại lộ Nguyễn Văn Linh, Đại lộ Võ Văn Kiệt, Đại lộ Phạm Văn Đồng, Tuyến metro số 1, tới đây là đường vành đai 3, vành đai 4… Có những công trình mang dấu ấn như biểu tượng của TP qua từng giai đoạn phát triển như: Tòa nhà Bitexco, Landmark 81, Nhà Thiếu nhi TP… Có những khu đô thị mới làm thay đổi hình ảnh một góc TP như: Thảo Điền, An Phú – An Khánh, Bầu Cát,…. Có những công trình mang dấu ấn văn hóa như: Công viên Lê Văn Tám, Công viên Lịch sử Văn hóa dân tộc…
Tuy nhiên, những công trình có sức ảnh hưởng sâu rộng, tác động toàn diện đến toàn TP, không chỉ làm thay đổi diện mạo một khu vực rộng lớn mà còn tác động rất mạnh đến tiến trình phát triển, tạo ra chất lượng sống mới, nhận thức mới, niềm tin mới và đưa TP lên một nấc thang phát triển mới thực sự không có nhiều. Nửa thế kỷ qua, TP này chỉ có 4 dự án được xếp loại là dự án tầm cỡ thế kỷ, mức độ ảnh hưởng của nó còn kéo dài rất lâu qua nhiều thế hệ. Đó là Dự án Cải tạo kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè, Dự án phát triển về vùng phía Nam TP, Dự án Khu đô thị ĐH quốc gia và Dự án cải tạo khu vực trung tâm TP (930ha). Cả bốn dự án này đều bắt đầu vào sau những năm 1990.
Dự án đa mục tiêu đầu tiên thành công
Một trong những ấn tượng mạnh nhất đối với những người rời TP. HCM vào những năm 70, 80 của TK trước, khi họ quay trở lại TP vào sau những năm 2.000 là hình ảnh dòng kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè (NL-TN) đã hồi sinh trở lại ngoài sức tưởng tượng của họ. Trước 1990, dòng kênh này mang tên là “kênh đen”, “kênh thúi”, “kinh chết” bởi nó tràn ngập rác rến đến mức nước không chảy được, hàng ngàn hộ dân lấn chiếm dọc bờ kênh và trên mặt kênh từ trước 1975. Không một ai tin là sẽ thay đổi được số phận của nó – Thế mà bằng nỗ lực phi thường trong 19 năm, dự án đã hoàn thành. Đây là dự án đầu tiên của TP hướng đến đa mục tiêu: Giải quyết cùng lúc 7 mục tiêu mà mục tiêu nào cũng mang tầm chiến lược. Thứ nhất là giải quyết bài toán thu gom và thoát nước mưa, nước triều và nước thải. Trước đây, khu vực này ngập quanh năm, nhưng khi dòng kênh hoàn thành đã làm giảm hầu như hoàn toàn tình trạng ngập nước cả một khu vực rộng lớn hơn 35km2 của các quận 1,3, Phú Nhuận, Bình Thạnh, Tân Bình. Thứ hai là tái định cư cho hơn 7.000 hộ dân sống trên mặt và dọc kênh vào các chung cư ở quận 3, Hiệp Bình Chánh, Tân Bình và có công ăn việc làm ổn định. Thứ ba là làm cho môi trường tự nhiên của kênh được cải thiện, hàng triệu m3 bùn đất được nạo vét, con kênh đã trong xanh trở lại, có cá tôm và các nhuyễn thể sinh sống. Thứ tư là kiến tạo cảnh quan, hai bên dọc con kênh dài gần 10 km có hai dải công viên cây xanh, ghế đá, các điểm tập thể dục thể thao. Thứ năm là giải quyết bài toán giao thông, dọc hai bên kênh hình thành nên hai trục đường giao thông mang tên là Hoàng Sa và Trường Sa, giúp giảm tải giao thông cho khu vực trung tâm. Thứ sáu là hình thành chuỗi các dịch vụ, dọc theo bờ kênh xuất hiện rất nhiều các điểm dịch vụ như siêu thị, trường học, khu thể thao, khu vui chơi giải trí, chợ đêm. Thứ bảy là đưa kênh vào hoạt động du lịch. Mặc dù bị vướng một vài cây cầu có độ tĩnh không thấp, nhưng các công ty du lịch đã tổ chức được các tour du lịch trên kênh, thu hút được khách du lịch trong và ngoài nước. Đây là công trình có ý nghĩa và là nỗ lực phi thường của chính quyền và nhân dân TP HCM. Do là dự án giải tỏa kênh đầu tiên nên khó tránh khỏi những thiếu sót, nhưng đây được coi là biểu tượng sáng chói nhất, và thực dự trở thành mẫu hình để cho các dự án sau này như Tham Lương, Văn Thánh, Tấn Hóa – Lò Gốm, Hàng Bàng, rạch xuyên tâm so sánh, rút kinh nghiệm.
Dự án làm thay đổi quan niệm từ nơi ở đến không gian sống
Dự án thứ hai nói đến, đó là: Đánh thức vùng đất phía Nam TP. Đây được coi là một trong những thành tựu nổi bật nhất của TP HCM. Trước năm 1990, phía Nam thành phố là một vùng đất hoang vu đầy cỏ lác, nước phèn, nước lợ, đầy rắn rít muỗi mòng, hầu như không có cây gì và con gì sống được, dân cư thưa thớt. Sau hơn 30, năm vùng đất này đã mang một diện mạo mới và chất lượng sống mới. Nơi đây có những khu công nghiệp hiện đại như Khu chế xuất Tân Thuận, Nhà máy điện Hiệp Phước, những khu dân cư mới xuất hiện như Tân Mỹ, Tân Qui Đông, Long Thới, Hiệp Phước 1, 2. Trên cái nền của một tập hợp các dự án vùng đô thị Nam Sài gòn thì Khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng nổi bật lên như một hình mẫu làm thay đổi quan điểm và phong cách sống.
Trước năm 1990, người dân Việt Nam nói chung và TP HCM nói riêng quan niệm về một nơi cư trú khá đơn giản. Đó là một cái nhà, một căn hộ, hay chỉ là một chỗ tá túc qua đêm. Nhưng từ khi đô thị Phú Mỹ Hưng ra đời, người dân Việt Nam thay đổi quan điểm, từ một chỗ ở đơn giản đến một không gian sống hoàn thiện không chỉ cho mình mà cho cả một cộng đồng. Mô hình Phú Mỹ Hưng làm thay đổi hoàn toàn quan điểm, nhận thức và cả mong muốn về định cư từ các cơ quan công quyền đến nhà đầu tư và đến mỗi người dân. Còn nhớ vào thời điểm 1990, TP lên cơn “sốt” phân lô bán nền, một mảnh đất được chia ra làm hàng trăm mảnh, mạnh ai nấy xây hình thành nên những khu đô thị 5 không: Không công viên, không trường học, không bệnh viện, không hạ tầng và không an ninh. Phú Mỹ Hưng đi theo một con đường rất khác. Trên diện tích gần 500 ha chỉ có một bản qui hoạch thống nhất và tiêu chuẩn thiết kế kiến trúc thống nhất, đồng thời cũng chỉ có một chủ đầu tư duy nhất cho nên tính thống nhất, đồng bộ và tối ưu rất cao. Lần đầu tiên ở Việt Nam một khu đô thị ra đời có triết lý phát triển rõ ràng, minh bạch. Đó là: Xanh, sạch, mỹ quan, an toàn, đồng bộ, thông minh và thân thiện. Chính từ đây, người dân TP HCM mới hiểu ngoài căn nhà, căn hộ mình ở ra thì cần có một không gian sống hoàn chỉnh bên ngoài bức tường, hàng rào nhà mình. Đó là công viên cây xanh, cảnh quan môi trường, hệ thống dịch vụ đầy đủ tiện ích, hệ thống đảm bảo an ninh an toàn cho đời sống, và các cơ sở trọng yếu khác như bệnh viện, trường học, tổ hợp thể thao, khu vui chơi giải trí, tất nhiên là cộng đồng xã hội thân thiện. Chính Khu Đô thị Phú Mỹ Hưng đã làm thay đổi quan niệm về một khu đô thị, nhờ đó mà Bộ Xây dựng và các tập đoàn xây dựng hình thành nên các khu đô thị hiện đại sau này như Ciputra, Aqua city, Ecopark, Vinhomes,.. Phú Mỹ Hưng là đô thị đầu tiên được xếp hạng là khu dân cư kiểu mẫu của Việt Nam.
TP ĐH đầu tiên của Quốc gia
Một dự án ra đời vào 1995, đặt dấu ấn quan trọng cho TP HCM là Dự án Khu đô thị ĐH Quốc gia TP HCM. Cho đến trước năm 2005, Việt Nam chỉ có các trường ĐH độc lập được gọi là ĐH truyền thống. Về cấu trúc, mỗi trường ĐH đơn lập chỉ có một vài khu chức năng như hiệu bộ, phòng ban, giảng đường, lớp học, thư viện và cơ chế hoạt động là sáng mở cổng chiều tan học đóng lại. Mô hình khu đô thị ĐH lần đầu tiên xuất hiện ở TP HCM có một hình thức và tổ chức không gian hoàn toàn khác biệt. Trên mảnh đất 647ha, nằm ở Phường Linh Trung Thủ Đức và một phần thuộc Dĩ An, Bình Dương đã ra đời một TP đại học (university city) đầu tiên ở Việt Nam. Nơi đây là một không gian thống nhất về cơ sở hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, dịch vụ và cảnh quan chỉ để phục vụ hơn 150.000 sinh viên cùng hàng ngàn các nhà khoa học hoạt động. TP này phục vụ cho 8 trường ĐH 4 viện, hàng chục trung tâm nghiên cứu đa lĩnh vực và 2 khu ký túc xá với 47 tòa nhà cao tầng. Sinh viên có thể thỏa mãn hầu hết tất cả các nhu cầu của mình trong TP ĐH này từ học tập, nghiên cứu đến ăn ở, đi lại, chữa bệnh, vui chơi giải trí mà không cần phải ra ngoài. Hiện nay, Việt Nam có thêm đô thị ĐH Quốc gia Hà Nội năm ở Hòa Lạc, và một vài đô thị ĐH đang hình thành. Nhưng không gian ĐH Quốc gia TP HCM tự hào là TP ĐH đầu tiên ở Việt Nam và chính nó là một phần chủ lực trong việc ra đời TP sáng tạo mang tên TP Thủ Đức.
Dự án làm thay đổi diện mạo khu vực trung tâm
Cho đến trước năm 2015, Khu vực trung tâm 930ha của TP HCM bao gồm quận 1, quận 3 và một phần quận 4 không có gì thay đổi nhiều, trước đó chỉ xuất hiện một số tòa nhà cao tầng theo kiểu xây chèn. Nhưng vào năm 2015, có một sự kiện buộc phải thay đổi diện mạo khu trung tâm. Đó là việc đặt tượng toàn thân bằng đồng của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước cửa Ủy ban NDTP, điểm kết của trục đường Nguyễn Huệ. Để có một cảnh quan tương xứng với tượng, một loạt các dự án ra đời, có cái làm mới, có cái cải tạo. Đầu tiên là phố đi bộ Nguyễn Huệ, sau đó lan rộng ra là Bến cảng Bạch Đằng, Công viên Quách Thị Trang, Công viên 23-9, khu vực quanh chợ Bến Thành, trục đường Lê Lợi, Lê Duẩn, hồ Con Rùa. Việc nâng cấp, cải tạo, chỉnh trang cảnh quan, công sở, khách sạn, nhà ở cũng như các công trình công cộng được cộng hưởng với hai công trình quan trọng là Cầu Ba Son nối quận 1 với Thủ Thiêm và nhà ga trung tâm, là đầu mối của 6 tuyến metro đã làm thay đổi hẳn diện mạo trung tâm theo hướng hiện đại hơn, mỹ thuật hơn và tiện ích hơn.
Tuy nhiên, 50 năm qua, cũng có những chuyện chúng ta chưa hài lòng, đó là Thủ Thiêm không trở thành “phố Đông” như người dân kỳ vọng, dự án chống ngập 10.000 tỷ ì ạch mãi chưa về đích, một loạt các công trình văn hóa thể thao như Nhà hát giao hưởng, sân vận động Phan Đình Phùng, công viên sinh thái safari,… vẫn còn trên giấy. TP còn ngập nước, nhiều rác khói bụi, còn có những bất ổn về an ninh xã hội, và cả những cán bộ làm mất lòng tin của dân. Người dân TP đang trông chờ những thay đổi thể chế để làm sao biến những tiềm năng vô cùng lớn lao của người dân TP thành tiềm năng nhằm tạo ra những bước đột phá mạnh mẽ làm nên “kỳ tích sông Sài Gòn”. Mặc dầu vậy, chính quyền và người dân TP này có quyền ngẩng cao đầu tự hào về 50 năm đã qua và vững bước đi tới chuẩn bị bước vào kỷ nguyên mới như Tổng Bí thư Tô Lâm nói “Là kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”.
(Ảnh: KTS Đinh Nguyên Đa Thiện)
PGS. TS. Nguyễn Minh Hòa
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04-2025)
Tài liệu tham khảo
1. KTS. Lưu Trọng Hải, Nguyễn Minh Hòa: “Đánh giá tác động kinh tế xã hội của dự án Nhiêu Lộc – Thị Nghè”. Báo cáo cuối kỳ, 2014
2. Nguyễn Minh Hòa: “Điều tra xã hội học về sự đổi thay của vùng đất phía nam
TP HCM sau 25 năm”. Đề tài nghiên cứu TP HCM, 2015
3. Nguyễn Minh Hòa: “Cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành Khu đô thị ĐH Quốc gia TP HCM”. Đề tài trọng điểm, 2009
4. Đề án qui hoạch chi tiết khu vực 930 ha, TP HCM. Sở Qui hoạch Kiến trúc,
TP HCM, 2023
