Chúng tôi sẽ không quên những KTS tài hoa

Tôi không biết nhiều về kiến trúc. Nhưng trong suốt hơn 25 năm làm nghề bác sỹ, tôi đã có may mắn được cảm nhận và trải nghiệm tại nhiều bệnh viện khắp nơi trên thế giới. Chia sẻ những cảm nhận này với các bạn, tôi muốn nói rằng: Chúng tôi sẽ không quên những KTS, những người đã mang lại cho chúng tôi (bác sỹ, nhân viên y tế và cả bệnh nhân…) những không gian đặc thù và tiện nghi…

Bệnh viện Bạch Mai

1. Bệnh viện (BV) đầu tiên và vẫn mãi trong tim tôi là BV Bạch Mai. 25 năm trước, BV Bạch Mai chưa đông như bây giờ. Khuôn viên rộng và rất nhiều cây xanh. Không có nhà cao tầng mà chia thành nhiều khoa nhỏ với kiến trúc kiểu Pháp. Đây là mô hình lý tưởng để tránh sự lây nhiễm, nhiều khoảng không mang lại cảm giác thân thiện giúp bệnh nhân hồi phục nhanh hơn sau cơn bạo bệnh. Bệnh lây nhiễm đã giảm đi theo thời gian, trong khi đó, các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư… ngày càng hay gặp. Chính vì vậy, BV được dự án JICA đã tài trợ xây lại khu nhà mới mà chúng tôi quen gọi là khu nhà Nhật. Tòa nhà này là một khu điều trị tích hợp nhiều chuyên khoa khác nhau, thiết kế và xây dựng hiện đại vào bậc nhất lúc đó. Cho tới bây giờ, sau hơn 10 năm, nhà Nhật vẫn vận hành tốt với khả năng lấy ánh sáng tự nhiên tối đa, các đồ nội thất đặc biệt hệ thống vệ sinh cho dù bị sử dụng quá tải nhưng vẫn trụ vững theo thời gian. Đây là một ví dụ về sự khác biệt rõ ràng của thiết kế và chất lượng xây dựng giữa “Tây” và “Ta” – Rõ ràng thiết kế BV phải phù hợp nhu cầu của từng chuyên khoa và chất lượng phải cao hơn nhiều lần khi xây dụng nhà dân sinh. Cậu bạn tôi làm thầu xây dựng cho dự án này của JICA kể rằng: Các kỹ sư Nhật giám sát đến từng chi tiết nhỏ nhất. Những tòa nhà cao hơn, to hơn mà Bạch Mai xây sau này cũng không thể sánh được về hiệu quả sử dụng cũng như độ bền của công trình. Xây BV mà xong phần thô mới quyết sẽ phân khoa nào vào tầng nào thì không khác xây nhà dân sinh là mấy, cần gì các vị KTS tài ba. Tôi đã nhận được một câu hỏi: Từ góc nhìn của một bác sĩ, theo anh cần phải làm gì, tác động như thế nào và những tiêu chí gì để nâng cao chất lượng thiết kế BV hiện nay – Câu trả lời của tôi là: Các KTS phải nắm thật chắc nhu cầu của người sử dụng rất đặc biệt này. Thiết kế phải bảo đảm tính khoa học và thuận lợi khi vận hành, bảo vệ thiết kế của mình, không để ông giám đốc BV tự ý thay đổi sửa chữa. Việc áp dụng thiết kế thống nhất cho chuỗi BV như Vinmec hay Hoàn Mỹ là một ý tưởng không tồi nhưng ở một mức cao hơn, mỗi BV cần thiết kế phù hợp cho chuyên khoa “đặc sản” của mình. Mỗi vùng miền sẽ có những thiết kế khác nhau, phù hợp với khí hậu, địa hình hay thậm chí là mầu sắc mà dân địa phương yêu thích…

Bệnh viện Chợ Rẫy
Bệnh viện Đại học Y Hà Nội

2. Tôi cũng có may mắn được làm việc ở nhiều nước trên thế giới. BV đầu tiên tôi đến là một BV rất nhỏ tại miền Nam nước Pháp – BV Perpignan. Cho dù đã 25 năm nhưng tôi vẫn không quên cảm giác choáng ngợp khi đặt chân vào BV. Đến từ một đất nước mới mở cửa kinh tế, vật chất thiếu thốn nên tôi không thể hình dung ngưòi ta có thể trải thảm toàn BV, hệ thống cấp cứu bố trí rất rộng với đủ các đầu kỹ thuật mỗi góc giường, máy móc đươc bảo hành bảo trì luôn sạch bóng… cho đến nhà ăn căng tin BV sạch như nhà hàng và có cả rượu vang vùng Pyrénees phục vụ miễn phí. 6 tháng đầu tiên đúng là tôi chỉ học cách sử dụng các tính năng hiện đại đã “toát hết mồ hôi”. Tại Việt Nam, số lượng BV đã được đầu tư nhiều hơn, cơ sở vật chất đã tốt hơn, tuy nhiên theo tôi những thiết kế – kiến trúc – tổ chức không gian BV hiện nay vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu đặc thù của công tác khám chữa bệnh đối với từng BV cụ thể bằng chứng là khi đưa vào sử dụng vẫn “lộ” ra nhiều bất cập cần sửa chữa, thay đổi. Các nhà thiết kế cần chi tiết hơn, chính xác đến từng mét vuông trong BV sau này sẽ sử dụng với mục đích gì. Nói cách khác, các KTS phải được đào tạo chuyên ngành thiết kế bệnh viện, hiểu sâu về các tính năng máy móc, nguyên tắc chống nhiễm khuẩn hay sự khác biệt giữa Khoa Sản và Khoa Ngoại….

Bệnh viện thứ 2 tôi đến học ở Pháp là BV Rangueil thuộc đại học Toulouse. BV nằm trên một đỉnh đồi, cửa sổ nào mở ra cũng thấy cảnh TP xinh đẹp toàn mầu hồng trải dài phía dưới. Một lựa chọn lý tưởng để xây dựng các BV của những thành phố lớn, nằm trên cao, khu ngoại ô và diện tích đủ lớn. BV sẽ trở thành nơi nghỉ dưỡng, giúp hồi sức khỏe sau các ca đại phẫu. Thiết kế ấn tượng nhất của BV này là các tầng hầm ở sâu phía dưới vì BV ở trên một quả đồi khá cao. Lợi thế của địa hình sẽ giúp chúng ta có những thiết kế vừa tiết kiệm vừa độc đáo.

Tuy nhiên, BV tôi ấn tượng nhất là Pitie Salpetriere của thủ đô Paris hoa lệ. Nằm ở số 47-83, đại lộ Hôpital, BV Pitié-Salpêtrière chiếm một khu vực rộng bên sông Seine, có 1826 giường bệnh với 6446 nhân viên. Tôi đến học 1 năm tại đây đúng lúc thế giới chuyển giao thiên niên kỷ. Tôi sẽ không bao giờ quên được hình ảnh đón giao thừa ngắm pháo hoa rực rỡ ngay trong BV và dự lễ ban phước lành của Nhà thờ Saint-Louis de la Salpêtrière (do Vua Louis XIV khởi công xây dựng năm 1670 ngay trong khuôn viên bệnh viện). Lúc bấy giờ, tôi mới hiểu khái niệm “thành phố BV” – Một bệnh viện có cả vườn hoa, quán ăn, siêu thị cho đến nhà thờ, nơi trông trẻ…

Bệnh viện Pitié-Salpêtrière là một bệnh viện thuộc cơ quan Cứu tế công cộng – Bệnh viện Paris

Sự cổ kính đập vào mắt chúng ta ngay từ cổng vào chính trên đại lộ BV Quận 13 (Boulevard de l’hopital) cho đến tòa nhà trung tâm với những hoa văn cầu kỳ theo phong cách của thế kỷ 17. Không phải ngẫu nhiên khi mới xây dựng bởi KTS Libéral Bruant, người đã thiết kế Les Invalides nổi tiếng, BV đã được đặt tên là BV Nhà thờ (Hopital Chapel – Chapelle de Salpetriere) và trở thành BV lớn nhất của nước Pháp. Ngày nay, Pitié-Salpêtrière là một trong những BV lớn nhất châu Âu, đồng thời kèm chức năng đào tạo y khoa. Trong suốt lịch sử của BV, Pitié-Salpêtrière đã có nhiều bác sĩ giỏi và cả các bệnh nhân nổi tiếng được chữa trị tại đây. Công nương Diana cho đến cựu tổng thống Jaques Chirac đều cấp cứu tại đây. Ngay bản thân tôi cũng đã làm điện tim gắng sức cho Ronaldo (Ro vẩu) và xin được chữ ký (nhưng sau đó trước sự năn nỉ của ông bạn thân Bon Ken nên chữ ký ấy đã đổi chủ)
Bảo tàng lưu dữ lịch sử của Pitie Salpetriere là một điểm đến ấn tượng nhất. Những tên tuổi chỉ thấy trong y văn như Jean-Martin Charcot (1825-1893). Joseph Babinski (1857 – 1932) hay Christian Cabrol (1925-) … đều được tái hiện rất sinh động với nhiều kỷ vật vô giá.

Một mẫu hình BV thành phố với khu campus rộng lớn được rất nhiều nơi trên thế giới áp dụng đặc biệt là Hoa Kỳ. Năm 2001, khi được làm physcian visiting ở UCSF, tôi đã ngớ người ra vì không biết rằng ở trong campus vẫn rất cần có cái xe đạp nếu không sẽ mỏi gẫy chân vì cuốc bộ.

Tại Việt Nam hiện nay có những BV thực sự lớn như Bạch Mai, 108, Chợ Rẫy hay Đại học Y dược TP HCM. Nhà nước có thể tập trung nguồn lực xây dựng để thành trung tâm chữa các ca bệnh khó – một back up của nền y tế Việt Nam. Chỉ cần lưu ý để các trung tâm hiện đại này không chạy theo lợi nhuận bỏ quên nhiệm vụ “chính trị” của mình. Riêng đối với tôi, một giám đốc đương chức của BV Đại học Y Hà Nội, mô hình BV lý tưởng chính là những BV ở thủ đô Tokyo chật hẹp. Giống như Hà Nội, Sài Gòn, một tấc đất ở thủ đô Nhật Bản còn quý hơn vàng. Chính vì vậy các BV thường tiết kiệm tối đa diện tích sử dụng. Họ tuân thủ chặt chẽ quy trình 5S trong thiết kế xây dựng cũng như sự vận hành sau đó. 5 chữ S đó là: “SORT”, “SET IN ORDER”, “STANDARDIZE”, “SUSTAINT” và “SELF-DISCIPLINE” dịch sang tiếng Việt rất may cũng tìm ra từ tương đồng bắt đầu bằng chữ S là: “Sàng lọc”, “Sắp xếp”, “Sạch sẽ”, “Săn sóc” và “Sẵn sàng”. Với nguyên tắc ấy, nhà thiết kế phải phối hợp chặt chẽ với các nhân viên y tế để bố trí BV không thừa nhưng cũng chẳng thiếu mẩu nào, dù là nhỏ nhất. Phòng giám đốc của tôi rất nhỏ nhưng nhu cầu của tôi cũng chỉ có vậy nên chắc chắn không đổi đi đâu vì phía trước dãy phòng là một vườn hoa nho nhỏ do chúng tôi tự chăm sóc. Những thiết kế gọn gàng, hướng về bệnh nhân và nhân viên y tế, gần gũi với thiên nhiên là những điểm nhấn mà các nhà thiết kế có thể mặc sức phô diễn cho dù không gian nhỏ ở thủ đô đất chật người đông này.

Bệnh viện Rangueil (Pháp)
(Nguồn: Archdaily)

3. Các bạn cũng hỏi: Tôi nghĩ thế nào về ngành kiến trúc Việt Nam hiện nay? Đây là câu hỏi khó vì thực lòng tôi là người hoài cổ. Vẽ kiểu gì thì vẽ nhưng tôi vẫn thích các kiến trúc thời Pháp thuộc. Có thể vì tôi được sinh ra cả nghĩa đen và nghĩa bóng trong một ngôi biệt thự của Pháp xây dựng đã gần trăm tuổi. Cái lối kiến trúc trần cao, cửa sổ rộng dường như đã thành máu thịt của mình. Đi ra đường, chỉ thích ngược lên ngắm tầng 2 ở các khu phố cổ (vì tầng 1 đã thành cửa hàng cửa hiệu mất rồi). Nhìn mấy cái nhà hát mới xây tôi luôn bị so sánh với Nhà hát Opera Paris hay đơn giản là nhà hát lớn cách nhà tôi 5 phút đi bộ….Biết là không đúng nhưng thời mới mở cửa những kiến trúc “nửa ông nửa thằng” đã làm tôi dị ứng và xót xa cho Hà Nội nói riêng và nhiều nơi khác của Việt Nam.

Mấy năm gần đây, với sự trỗi dậy của các KTS trẻ tuổi, những công trình đẹp đã dần mọc lên thay đổi bộ mặt của đất nước. Các bạn rất giỏi, công cụ hỗ trợ thật nhiều, các vị lãnh đạo cũng hiểu biết hơn khi hạn chế can thiệp vào công trình đang thi công… Tôi chắc chắn các bạn sẽ thành công khi dồn tâm huyết để thiết kế các bệnh viện “made in Việt Nam” hoặc ở mức cao hơn: “Made in” của bản thân mình. Chúng tôi, nhân viên y tế và các bệnh nhân và gia đình họ, những người sẽ thụ hưởng sự tiện nghi và khoa học mà các bạn mang lại sẽ không bao giờ quên các bạn. KTS Libéral Bruant đã được dựng tượng tại Bảo tàng Louvre để cả thế giới cùng chiêm ngưỡng đó thôi.

*TS.BS Nguyễn Lân Hiếu – Giám đốc Bệnh viện ĐH Y Hà Nội

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04-2020)