Đề xuất mẫu nhà ở nông thôn cho người thu nhập thấp tại tỉnh Tiền Giang

Tóm tắt

Kiến trúc nhà ở nông thôn Tiền Giang mang nhiều giá trị về lịch sử xã hội và văn hóa địa phương, từ cách tổ chức khuôn viên khu đất, cảnh quan sân vườn cho đến không gian kiến trúc và kết cấu đều được đúc kết từ lối sống sinh hoạt hằng ngày và phong tục tập quán của người dân. Tuy nhiên, tồn tại song song với những giá trị ấy vẫn còn nhiều hạn chế nhất định, quá trình xây dựng tự phát của người dân địa phương đã làm cho kiến trúc nhà ở nông thôn cho người thu nhập thấp ngày càng hỗn độn về hình thức công năng, phá vỡ cảnh quan chung và đánh mất những nét truyền thống vốn có, đi ngược lại với tiến trình phát triển bền vững chung của xã hội hiện đại. Nghiên cứu này đề xuất một mẫu nhà cùng những nguyên tắc và giải pháp thiết kế vừa gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp vừa khắc phục được những hạn chế còn tồn tại, góp phần cải thiện không gian cư trú và đời sống cho người dân thu nhập thấp ở vùng nông thôn theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu tại tỉnh Tiền Giang.

Từ khóa: Nhà ở nông thôn, người thu nhập thấp, biến đổi khí hậu, phát triển bền vững.

1. Tổng quan

Trong những năm gần đây, vấn đề xây dựng phát triển nhà ở nông thôn (NONT) thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH), hướng đến phát triển bền vững (PTBV) đã được Đảng và Nhà nước quan tâm nhằm tìm ra hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, việc quy hoạch và xây dựng nông thôn chỉ chủ yếu là tập trung ở cụm trung tâm xã còn việc quy hoạch điểm dân cư nông thôn chỉ dừng ở việc chia lô đất, kiến trúc NONT hiện nay không nằm ngoài thực trạng đó [1]. Bên cạnh đó, trải qua nhiều biến động của lịch sử, xã hội, sự gia tăng dân số, quá trình phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội, điều kiện địa lý, môi trường và vấn đề đô thị hóa đã và đang làm cho kiến trúc nhà ở nông thôn đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) chung và tỉnh Tiền Giang nói riêng thay đổi cả về hình thức kiến trúc truyền thống lẫn công năng sử dụng. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng, công tác quản lý quy hoạch thiết kế đô thị chưa đồng bộ, cùng với việc phát triển kiến trúc NONT một cách tùy tiện đang làm dần mất đi hình ảnh kiến trúc nhà ở truyền thống đầy bản sắc của vùng nông thôn tỉnh Tiền Giang.

Trước tình hình đó, NONT cho người thu nhập thấp (TNT) ở tỉnh Tiền Giang vẫn chưa được chú trọng và phát triển. Với số dân nông thôn chiếm 86% tổng số dân toàn tỉnh [4], trong đó có đến 7455 hộ nghèo và 16121 hộ cận nghèo khu vực nông thôn (chiếm 4,65% tổng số hộ nghèo, cận nghèo cả nước) [5] sống trong những ngôi nhà đơn sơ (những nhà làm bằng loại vật liệu tranh, tre, nứa, lá…) hay còn gọi là nhà tạm. Mặt khác, theo định hướng phát triển kiến trúc Việt Nam với mục tiêu xây dựng nền kiến trúc bền vững, tiên tiến, hiện đại, đậm đà bản sắc dân tộc phù hợp với những đặc điểm tự nhiên và xã hội Việt Nam [2], việc nghiên cứu đánh giá các đặc điểm khí hậu, giá trị văn hóa, thực trạng cùng các yếu tố tác động ảnh hưởng đến kiến trúc NONT và đề xuất mẫu nhà cho người TNT cùng những nguyên tắc và giải pháp thiết kế thích ứng BĐKH, theo hướng bền vững là việc làm cần thiết cấp bách hiện nay.

2. Các loại hình nhà ở nông thôn cho người thu nhập thấp tại Tiền Giang

NONT cho người TNT là dạng nhà cấp 4, thường được xây từ những vật liệu sẵn có tại địa phương, thuê nhân công hoặc nhận sự trợ giúp xây dựng từ người dân bản địa. Sự phân loại các kiểu NONT hiện nay chủ yếu dựa vào vị trí xây dựng của ngôi nhà. Nhìn chung, có 03 loại hình NONT cho người TNT phổ biến ở Tiền Giang hiện nay, bao gồm: (i) Nhà xây trên nền đất; (ii) Nhà sàn (nhà xây trên cọc); (iii) Nhà nửa sàn nửa đất [6]. Đặc điểm của các loại nhà này được thể hiện trong nội dung Bảng 1.

Nhà xây trên nền đất được phân bố rải rác, bám theo các tuyến đường bộ hay kênh rạch do tập quán định cư của người dân Nam Bộ. Loại nhà này thường nằm sâu trong nội đồng, có lối dẫn vào là các bờ đê, đáp ứng được các nhu cầu cơ bản về sinh sống và sản xuất nông nghiệp. Về tổ chức mặt bằng, nhà vẫn giữ được nét truyền thống kiểu “nhà 3 gian”. Ngôi nhà bao gồm nhà trên và nhà dưới được bố trí trên khuôn viên đất rộng, không gian xung quanh có ao hồ thoát nước và có khu vườn trồng rau và cây ăn trái. Không gian chính là không gian trang trọng nhất, được dùng làm nơi thờ cúng tổ tiên và đón tiếp khách (nhà trên), không gian phụ sinh hoạt, ăn, ngủ… (nhà dưới). Về hình thức kiến trúc, ngôi nhà theo kiểu gian-chái truyền thống, chỉ có 1 tầng, mái dốc. Nhà thường không có kết cấu móng vững chắc, hệ khung nhà có cột được đặt trên đá tảng hoặc cột chôn sẵn dưới đất. Khung nhà, vách, cửa đi, cửa sổ được làm bằng gỗ có sẵn ở địa phương. Ngày nay, nguyên liệu gỗ ngày càng khan hiếm nên vách nhà thường xây tường gạch và có thể không trát vữa.

Kiểu nhà sàn được tập trung ở những vùng đất ngập nước định kì thuộc vùng Đồng Tháp Mười, trong đó có một số huyện tỉnh Tiền Giang. Tuy nhiên, loại hình nhà này không quá phổ biến như ở An Giang, Đồng Tháp, chỉ tập trung rải rác tại một số huyện như Cai Lậy, Tân Phước, một phần huyện Cái Bè. Sau này, theo những biến đổi của quy hoạch thủy lợi, nhiều vùng ngập nước trước kia không còn mùa nước nổi, nhưng nhà sàn vẫn tiếp tục được xây dựng do đặc tính thông thoáng, tiện dụng và thân thuộc của nó. Trên mặt bằng, không gian nhà được tổ chức theo phương thẳng đứng để nâng khu vực sinh hoạt lên cao nhằm thích nghi với mùa nước nổi. Vào mùa khô, gầm nhà sàn là nơi cất giữ nông cụ, nông sản, buộc ghe thuyền, hoặc tận dụng là nơi ăn uống, nghỉ trưa. Đến mùa lũ, mọi sinh hoạt sẽ chuyển lên tầng trên. Nhà sàn thường được dựng trên các cột cao, có kết cấu vững chắc, tỷ lệ cân đối. Mái dạng 1 mái dốc hoặc 2 mái dốc chữ A. Trước đây, cột nhà sàn Nam Bộ thường được làm bằng các loại gỗ địa phương như tràm, mù u… ngày nay, được thay thế bằng cột bê tông cốt thép, số lượng cột ít hơn do khả năng chịu lực tốt hơn cột gỗ.

Nhà nửa sàn nửa đất thường xuất hiện ven bờ sông, kênh rạch nối nhau hình thành nên cảnh quan ven sông đặc trưng Nam Bộ. Về tổ chức mặt bằng, một nửa ngôi nhà được xây trên bờ, hướng về phía đường lộ làm mặt chính của nhà. Nửa sau nhà được xây trên cột chống nối dài ra phía sông, có cầu nối xuống bến sông lấy nước, có chỗ đậu ghe thuyền để mua bán trao đổi hàng hóa với cư dân thương hồ trên sông nước. Phần sau nhà thường được bố trí làm chỗ sinh hoạt thường xuyên của gia đình. Hình thức kiến trúc của kiểu nhà này khá đơn giản nhưng lại mang một nét đặc sắc của kiến trúc miền Tây sông nước. Từ ngoài nhìn vào, gian chính đặt bàn thờ gia tiên, hai bên là gian thông hành. Những bức tường, vách xung quanh có thể làm bằng gỗ hoặc xây gạch, sơn màu xanh dương là chủ yếu. Nhà được dựng bằng những cọc gỗ hoặc bê tông, cao hơn mặt đường, phần lớn nhà có lối lên xuống cũng bằng bê tông chắc chắn nối ra tận đường lộ.

3. Nguyên tắc tổ chức không gian nhà ở nông thôn cho người thu nhập thấp tại Tiền Giang

Trong số 03 loại hình NONT tại Tiền Giang, nhà xây trên nền đất là loại hình nhà ở chiếm tỷ lệ lớn nhất ở. Bên cạnh đó, loại nhà này cũng phù hợp với chính sách về nhà ở trong tương lai của chính quyền địa phương. Vì thế, trong nghiên cứu này, nhà xây trên nền đất được lựa chọn để xây dựng nguyên tắc tổ chức không gian và đề xuất mô hình điển hình cho người TNT tại Tiền Giang.

Ngôi nhà có hướng chủ đạo theo hướng Đông Nam gồm sân trước, sân sau và vườn (Hình 2). Dù các ngôi nhà ở Tiền Giang chủ yếu nằm gần và hướng về phía sông hoặc đường lộ thuận tiện cho giao thông. Tuy nhiên, để tối ưu hóa vi khí hậu, khuyến nghị các ngôi nhà cũng nên có những giải pháp tạo không gian mở về hướng Nam, Đông Nam, đón gió mùa mát và lấy sáng tự nhiên, tránh nắng gắt ở hướng Tây. Sân trước là không gian đệm trước khi vào ngôi nhà, cũng thường được tận dụng là sân phơi nông sản. Sân trước cũng còn là phần mở rộng phục vụ thêm trong các dịp giỗ chạp, cưới hỏi hay các nghi lễ truyền thống. Sân sau nằm ở phía sau nhà, là khu vực bao gồm các chuồng chăn nuôi gia súc, gia cầm, bãi rơm rạ, hầm bi-ô-ga (biogas)… Trong đó, khu chăn nuôi nên bố trí tách biệt và cuối hướng gió. Hầm bi-ô-ga cũng được ứng dụng rộng rãi ở vùng nông thôn, thường đặt ở vị trí gần bếp và khu chăn nuôi để dễ lắp đặt đường ống dẫn khí, góp phần tiết kiệm năng lượng, giảm chi phí hàng tháng.

Người TNT ở nông thôn thường là nông dân với nông nghiệp làm chủ đạo hoặc phải đi làm thuê đồng áng. Ngoài giờ làm việc, họ cũng chăn nuôi và trồng trọt trên mảnh vườn nhà để phụ cấp thêm kinh tế gia đình. Vì thế, khu vườn là một trong những thành phần quan trọng trong tổng thể nhà ở nông thôn. Trong đó, vườn rau thường được bố trí cạnh nhà để thuận tiện cho việc thu hoạch, tự cung tự cấp, còn vườn cây ăn trái thường được trồng phía Tây để che mát cho ngôi nhà.

Mặt bằng nhà được thiết kế trên cơ sở kế thừa đặc trưng của kiến trúc nhà ở thuần nông. Việc tổ chức không gian cần đảm bảo phân chia không gian động- tĩnh, chung- riêng thuận tiện trong việc sinh hoạt của các thành viên trong gia đình và đảm bảo các yếu tố về mặt văn hóa truyền thống. Các không gian sinh hoạt được tiếp cận với môi trường tự nhiên bên ngoài nhà. Không gian có thể linh hoạt, biến đổi phù hợp với nhu cầu và mục đích sử dụng của hiện tại và tương lai. (Hình 2)

Gian nhà chính là khu vực dành cho thờ cúng tổ tiên và tiếp khách, bố trí gần cửa ra vào, thiết kế mở. Bố trí cửa lá sách hướng Đông và Nam vừa giúp cho không gian mát mẻ, đủ sáng, tạo tầm nhìn thoáng ra trước sân và bên vườn nhà. Theo phong tục tập quán truyền thống, trong các bữa ăn gia đình, các thành viên sum họp bên mâm cơm nên bàn ăn được bố trí tại gian này không chỉ giúp tận dụng tối đa không gian, thuận tiện bày soạn khi nấu từ khu bếp mà còn giúp không gian được ấm cúng. Ngoài ra, ở phía bên còn lại bố trí chiếc ghế tre linh hoạt, không chỉ là bàn ghế tiếp khách mà còn có thể biến đổi thành chiếc giường là chỗ nghỉ ngơi của các thành viên trong gia đình. Sau này, các thành viên có nhu cầu che chắn riêng tư khi ngủ nghỉ có thể lắp bình phong di động chia đôi gian nhà chính này.

Phòng ngủ được bố trí kín đáo, nằm ở phía sau gian thờ, bên trong bố trí giường đôi và tủ đồ. Cần bố trí thêm cửa sổ ở các hướng nhận gió để đối lưu tạo mát và có tầm nhìn ra vườn.

Bếp được bố trí phía Bắc gần với vườn rau và sân sau thuận tiện cho việc chế biến nấu nướng. Bếp cần đơn giản nhỏ gọn bao gồm: Bệ bếp, tủ bếp, sàn nước (bố trí khu vực thềm ba), thiết kế theo trình tự: Đem thực phẩm về, làm sạch, chế biến. Bếp cần thông thoáng, giảm thiểu khói, mùi… ảnh hưởng tới các không gian khác của nhà, nền và tường bếp nên lựa chọn vật liệu ít bám bẩn và dễ lau chùi như: Gạch sứ, gạch men…

Nhà vệ sinh được phân chia khu khô ướt, an toàn cho người cao tuổi và trẻ con. Các ô lấy sáng và thoát mùi phòng vệ sinh đặt cao hướng ra sân sau, mặt tường vệ sinh nên ốp gạch men chống ẩm.

Kho chứa cũng là một bộ phận không thể thiếu trong thiết kế nhà ở nông thôn. Đồ vật chủ yếu cất giữ bao gồm: Lương thực và các nông phẩm, các loại nông cụ và đồ đạc dùng trong gia đình. Không gian này cần phải phòng ngừa các loại chuột, côn trùng phá hoại lương thực nhưng cũng cần thông thoáng tránh ẩm mốc. Vì vậy, phòng kho cần có một ô thông gió trên cao hướng ra phía sau vườn.

Hiên (thềm ba) là bộ phận chuyển tiếp giữa ngôi nhà và bên ngoài, được thiết kế bao quanh từ hiên trước trước ra hiên bên cạnh, là sự mở rộng của không gian sinh hoạt, có thể bố trí thêm chõng tre bên hiên nhà, cũng là nơi sum họp gia đình, gần gũi với thiên nhiên cũng như có thể giao lưu, trò chuyện cùng hàng xóm khi đang nấu ăn ở bếp, thể hiện nét văn hóa hiếu khách của người miền Tây. Hiên còn có khả năng kiểm soát và che chắn bức xạ mặt trời tốt.

4. Đề xuất mẫu nhà ở nông thôn cho người thu nhập thấp tại tỉnh Tiền Giang

Một mô hình kiến trúc NONT cho TNT được đề xuất cho tỉnh Tiền Giang thích ứng BĐKH và theo hướng bền vững. Đối tượng sử dụng mô hình này là những người thu nhập thấp, kinh phí xây dựng dao động từ 200 – 300 triệu phù hợp với mức sống nông thôn Tây Nam Bộ. Hộ gia đình có 1-2 thế hệ (từ 2-4 thành viên, cha mẹ và con cái). Vị trí xây dựng đề xuất là các khu nông thôn trên địa bàn huyện, thị xã tỉnh Tiền Giang, hướng Đông Nam. Quy mô ngôi nhà là dạng nhà cấp 4 với diện tích đất khoảng 120m2, diện tích xây dựng 35m2, mật độ xây dựng 30%, chiều cao 1 tầng. Mặt bằng bao gồm: Không gian thờ, tiếp khách, ăn uống, bếp, phòng ngủ, vệ sinh. Tổ chức không gian kiểu đóng (riêng) – mở (chung). Hiên nhà là khoảng đệm kết nối giữa sân vườn và bên trong. Hình thức trang trí đơn giản, ưu tiên giữ lại chất liệu gốc của vật liệu. Bốn chiến lược thiết kế nhằm phát triển mô hình kiến trúc NONT cho TNT tại Tiền Giang thích ứng BĐKH và theo hướng bền vững được trình bày cụ thể trong nội dung (Bảng 3).

5. Kết luận

Để xây dựng và phát triển kiến trúc NONT cho người TNT thích ứng BĐKH, theo hướng PTBV, trong quá trình thiết kế cần phải có cái nhìn toàn diện từ bối cảnh tổng thể đến chi tiết, vận dụng linh hoạt các giải pháp thiết kế bền vững và nguyên tắc tổ chức không gian đã xác định. Từ đó, mẫu nhà được thiết kế phù hợp với mục đích hướng đến là gìn giữ, phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp vốn có của NONT Tây Nam Bộ về quy hoạch làng xã, cách tổ chức khuôn viên khu đất để tạo không gian thân thiện với môi trường tự nhiên. Hình thức kiến trúc phải hài hòa với cảnh quan chung khu vực. Đặc biệt, yếu tố công năng sử dụng luôn phải tối ưu và phù hợp với lối sống của cư dân bản địa. Kết cấu và vật liệu xây cần dựng phải bền vững, thích ứng với khí hậu địa phương và BĐKH. Các giải pháp thiết kế kiến trúc và thiết bị được lựa chọn phải đạt hiệu quả trong việc sử dụng năng lượng.

ThS.KTS Trần Công Danh
PGS.TS.KTS Lê Thị Hồng Na, KTS Lê Quốc Cường
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 02-2025)

Ghi chú
Nghiên cứu này do Trường Đại học Bách Khoa, ĐHQG-HCM hỗ trợ.

(1) Bộ môn Kiến trúc, Khoa Kỹ thuật Xây dựng, Trường Đại học Bách Khoa TP.HCM
(2) Đại học Quốc gia TP.HCM

Tài liệu tham khảo
[1] Võ Đặng Phúc (2021): “Giải pháp kiến trúc nhà ở nông thôn Tiền Giang theo hướng thích ứng biến đổi khí hậu”. Luận văn thạc sĩ kiến trúc -Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM.
[2] Võ Thị Lệ Thi (2021). “Nhà xưa Tây Nam Bộ”, Thông tin KHGD – Trường ĐH Xây dựng Miền Tây.
[3] Quốc hội Việt Nam (2014): “Luật nhà ở” – Số 65/2014/QH13.
[4] Trang thông tin điện tử Cục Thống kê tỉnh Tiền Giang (2019): “Tình hình kinh tế – xã hội tỉnh Tiền Giang năm 2019”.
[5] Bộ Lao động – Thương binh và xã hội (2022): “Kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2021 theo chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016-2020”, Số 125/QĐ-LĐTBXH.
[6] Trương Trần Trung Hiếu, Nguyễn Trần Trọng Nghĩa, Vương An Nguyên, Trần Nguyễn Tuấn, Nguyễn Chí Thành, Nguyễn Duy Linh, Phạm Nhật Tiến (2019). “Tản mạn Kiến trúc” – Nhà xuất bản Thế Giới.