Di tích tháp Chàm PO KLAONG GIRAI

Vương quốc Champa suy tàn đã hơn 500 năm, tất cả những gì còn lại là những đền tháp hoang tàn. Tuy 21 cụm đền tháp đều là di tích quốc gia, nhưng chúng được gọi bằng những cái tên rất lạ – những cái tên không thuộc về chúng. Ở di chỉ khảo cổ, các nhà khoa học gọi theo tên khu khai quật A, B, C, D… thêm vào số 1, 2, 3, 4… Ở nơi tập trung dân cư, người ta gọi bằng tên mới, theo cách gọi của người Kinh – như tháp Mỹ Khánh ở Huế, tháp Bánh Ít ở Quy Nhơn, tháp Nhạn ở Tuy Hòa… Nhưng xuôi theo dải đất Champa từ Bắc tới Nam, đến vùng Ninh Thuận, Bình Thuận mà xa xưa mang tên Panduranga, những paley Chăm vẫn sống, vẫn duy trì văn hóa, thờ phụng và gọi tháp bằng tên gọi của những vị vua thần, là Po Rome, Po Tam, Po SahInu… Trong những ngôi tháp mang tên vua thần này, Po Klaong Girai là quần thể linh thiêng và tráng lệ nhất!

Đáng chú ý nhất trong kiến trúc tháp là hệ thống điêu khắc trên mái tháp chính. Mọi tháp Chăm đều có mái mô phỏng núi Meru trong thần thoại Ấn Độ. Tại Po Klaong Girai, từng lớp mái chồng lên nhau xen lẫn tượng điêu khắc ẩn hiện từ 4 phía. Là phù điêu người ngồi ẩn vào trong từng hốc lá đề và tượng tiên nhô ra tại các góc. Tượng và nóc tháp xếp lớp, đổ bóng lên nhau, vừa có thứ tự chính phụ, vừa đan xen nhập nhằng ma mị.

Trong tiếng Chăm, Po nghĩa là Thần, là Ngài, là Đấng. Những ngọn tháp được gọi là kalan, nghĩa là lăng. Kalan Po Klaong Girai là lăng tưởng nhớ ngài Klaong Girai, một vị vua đã được thần thoại hóa. Theo truyền thuyết, mẹ vua là người không rõ lai lịch, được hai vợ chồng già nhặt về từ một bọc vải trên đập Nha Trinh. Bà mang thai vì uống nước trên một tảng đá lớn trong rừng, sinh ra một người con xấu xí, khắp mình ghẻ lở và đặt tên là Po Ong. Lớn lên, Po Ong đi chăn trâu, khi ngủ được rồng quấn quanh người, mọi vết ghẻ lở biến mất. Khi nhà vua băng hà, con voi trắng trong triều chạy ra ngoài, tới quỳ phục trước Pô Ong và mời ông về triều. Từ đó, dân suy tôn ông lên làm vua lấy tên Po Klaong Girai.

Ông là người dạy dân dẫn thủy nhập điền. Ở vùng đất khô hạn nhất Đông Nam Á, 9 tháng mùa nắng và 3 tháng mùa mưa. Địa hình đồng bằng dốc hẹp, mùa mưa nước ầm ào cuốn trôi hết đất màu ra biển. Vì vậy điều khiển được nước là một phép màu. Ông như vị thần giúp dân đem nước về cho mẹ Lúa trong mùa hạn và nắn dòng nước từ thượng nguồn của mùa lũ. Ông là Ong binâk (ông cai đập) đầu tiên của người Chăm, là vị “vua đập” đầu tiên được thờ phụng. Ngày nay, người dân vẫn vẽ hình ông trên tấm knin để treo ở nơi linh thiêng trong dịp lễ Rija Praong của mỗi dòng họ.

Tháp Po Klaong Girai được xây dựng trên đỉnh núi Trầu, cách thành phố Phan Rang, tỉnh Ninh Thuận 5 km về phía Tây Bắc. Đây là một trong những quần thể tháp Chăm lớn nhất và nguyên vẹn nhất còn lưu giữ được. Tháp được vua Jaya Simhavarman III (Chế Mân) xây dựng vào cuối thế kỷ 13. Hiện nay, còn lại 3 ngôi tháp gồm tháp cổng, tháp lửa và tháp chính. Một miếu nhỏ phía Tây được người Chăm mới lập sau giải phóng (1975) thờ vợ vua là bà Bia Kol. Lúc ban đầu, cụm tháp này có thể có tất cả 5 công trình, ngoài 3 tháp hiện còn tồn tại thì còn 1 tháp canh ở hướng Đông Nam và 1 tháp có dấu tích nền ở phía Bắc và phía Tây Nam. Trước cửa tháp chính có một nền gạch lớn, có giả thuyết cho rằng đó là dấu tích của một nhà để đồ. Nền gạch này trước giải phóng được người dân xây lại, có mái như kiểu nhà dài ở Mỹ Sơn. Nhưng sau giải phóng, mái này đã bị đập đi để lại nền gạch như bây giờ. Nếu có 1 nhà dài như vậy thì cụm tháp có thể có tất cả 6 công trình.

Được xây dựng theo phong cách Hậu Bình Định, thuộc thời kỳ suy thoái của kiến trúc Champa, quần thể tháp không có những họa tiết hoa dây cầu kỳ phức tạp kéo suốt chiều cao như ở Bình Định, Quảng Nam; cũng không chi tiết tới từng góc nhỏ như ở tháp Hòa Lai cách đó 18km. Tuy nhiên, vẻ đẹp của Po Klaong Girai không tập trung vào mỗi ngọn tháp mà là một tổng thể hài hòa: Ba ngọn tháp tiếp nối liên tục theo trục ngang, hướng Đông – Tây, từ xa, từng lớp mái nổi dần lên mô phỏng núi Meru trùng điệp cùng các họa tiết lá nhĩ. Điều này có được nhờ sự khác biệt trong thiết kế khuôn viên của quần thể. Tại các vùng khác, tháp Chăm phải nằm trong một khuôn viên nhỏ (như tháp Bằng An ở Quảng Nam hay bị nhà dân xây xan xát như tháp Bình Lâm ở Bình Định), Po Klaong Girai được giữ một góc nhìn dài và rộng từ cửa vào, được làm nền bởi khu nhà trưng bày xây theo phong cách mới ảnh hưởng kiến trúc Champa và là điểm nhìn chính của cả khu vực dân cư dọc trục đường Bắc Ái.

Đáng chú ý nhất trong kiến trúc tháp là hệ thống điêu khắc trên mái tháp chính. Mọi tháp Chăm đều có mái mô phỏng núi Meru trong thần thoại Ấn Độ. Tại Po Klaong Girai, từng lớp mái chồng lên nhau xen lẫn tượng điêu khắc ẩn hiện từ 4 phía; phù điêu người ngồi ẩn vào trong từng hốc lá đề và tượng tiên nhô ra tại các góc. Tượng và nóc tháp xếp lớp, đổ bóng lên nhau, vừa có thứ tự chính phụ, vừa đan xen nhập nhằng ma mị. Phù điêu Shiva đang múa trên cửa tháp chính và có thể nhìn xuyên qua cửa tháp cổng. Được chế tác theo phong cách tháp Mẫm, đây là phù điêu Shiva đang múa đẹp nhất trong hệ thống phù điêu Champa qua các thời kỳ.

Không gian liên hệ giữa các tháp cũng khá đặc biệt. Thay vì những ngọn tháp nhô lên trên nền đất, Po Klaong Girai với nền gạch ở giữa tạo độ chênh cốt trong di chuyển, là khoảng đệm giữa tháp cổng và tháp chính. Không rõ trên nền gạch xưa từng có một ngọn tháp hay không, nhưng hiện nay nó có vai trò quan trọng, như một sân trong được bao bọc bởi 3 tòa kiến trúc – Một khoảng đệm không gian, nơi người ta phải di chuyển lên xuống, tạo sự khác biệt giữa khoảng trống và tuyến; đó cũng là nơi để tập trung, cử hành nghi lễ.

Một năm, người Chăm tổ chức lễ hội trên tháp 3 lần, là lễ Mở cửa tháp, lễ Kate thờ thần Cha và lễ Cambun thờ thần Mẹ. Trong những ngày này, cửa tháp chính được mở, người dân các paley Chăm trong vùng nô nức lên tháp làm lễ. Những ngày khác, tháp Po Klaong Girai được sử dụng như một điểm tham quan du lịch và công viên cây xanh. Chiều chiều, người Kinh vào khuôn viên tháp đi dạo và chạy bộ, dù họ vẫn mang nỗi kính sợ từ hàng trăm năm trước của “kẻ lạ”. Họ thường kể “Buổi tối nhìn tháp thắp đèn thì đẹp, nhưng không dám lên”. Vậy mà, những đứa trẻ của các paley Chăm quanh vùng vẫn chạy lên tháp đùa nghịch, nói cười vang vọng. Nhảy từ bệ gạch này sang bệ gạch khác. Bóng của chúng in lên tường tháp, nhảy múa méo mó như những bóng ma Hời. Sự tự do của chúng trên tháp như minh chứng rằng: Chúng là chủ nhân duy nhất của nền văn hóa trên vùng đất này – Nơi vẫn được gọi là Phan Rang, Pan darang, Panduranga.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

* Trong các tài liệu cũ có thể ghi tên tháp là Po Klong Garai. Nhưng các nhà nghiên cứu ở Ninh Thuận thống nhất ghi là Po Klaong Girai để đọc chuẩn theo hệ thống phiên âm tiếng Chăm – Latin đang được sử dụng.
* Paley: đơn vị dân cư (làng) của người Chăm. Pan darang: Vùng Phan Rang.

KTS Nguyễn Vũ Hải – Ảnh Lê Bích

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 02 – 2017)