1. Đặt vấn đề
Trải qua 40 năm đổi mới, kiến trúc nhà ở nông thôn nước ta đã đạt được nhiều thành tựu trong quá trình phát triển. Diện mạo kiến trúc nhà ở nông thôn mới đã phát triển hiện đại, đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt, ăn, ở, học tập, nghỉ ngơi và nhất là luôn gắn liền với việc khai thác, giữ gìn các giá trị bản sắc văn hóa truyền thống.
Giá trị bản sắc văn hóa truyền thống là một hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể, được hình thành qua hàng ngàn năm thích ứng với điều kiện tự nhiên cũng như đặc điểm xã hội mang cộng đồng khép kín với nền nông nghiệp trồng lúa nước. Hệ thống giá trị văn hóa truyền thống gồm: (i) Giá trị vật thể như tổ chức cấu trúc không gian và cảnh quan làng truyền thống; giá trị về di sản văn hóa kiến trúc; giá trị về kỹ thuật, nghệ thuật xây dựng và sử dụng vật liệu địa phương; giá trị thích ứng bền vững; (ii) Giá trị phi vật thể được chứa đựng trong kiến trúc gồm văn hóa lao động, sản xuất; trang phục; âm nhạc, văn, thơ; lễ hội, múa hát; tôn giáo, tín ngưỡng; tính cộng đồng, tính tôn ti, trật tự, lễ nghi, lễ giáo; tính triết lý trong phong thủy. Theo đó, tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07 tháng 01 năm 2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã chỉ rõ trong mục tiêu chung“Đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại; phục hồi, bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể, nghệ thuật truyền thống”.
Từ những yêu cầu nêu trên, việc phát triển kiến trúc nhà ở nông thôn theo hướng hiện đại nhằm đảm bảo nhu cầu sinh hoạt, ăn, ở, học tập và sản xuất sinh kế là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu nhằm bảo tồn và giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa bản địa, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thực hiện theo chủ trương của Đảng và Nhà nước.
Do đặc thù nông thôn, nên khi bàn về kiến trúc nông thôn chủ yếu được tập trung vào kiến trúc nhà ở. Đây là nơi lưu giữ nhiều nhất giá trị bản sắc văn hóa truyền thống. Bài viết này sẽ chỉ ra diện mạo kiến trúc nhà ở nông thôn trên cơ sở phát triển theo hướng hiện đại hóa gắn liền với giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống, sau 16 năm triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới.
2. Kiến trúc nhà ở nông thôn mới – Hiện đại hóa gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống
Kiến trúc nhà ở nông thôn phát triển mạnh và đa dạng với các loại hình nhà ở gắn với hoạt động sinh kế mới gồm: (i) Sản xuất thuần nông; (ii) Sản xuất thủ công, làng nghề; (iii) Phục vụ du lịch cộng đồng; (iv) Dịch vụ, thương mại; (v) Nghỉ dưỡng. Các loại hình nhà ở nông thôn mới này được hiện đại hóa thông qua bổ sung không gian chức năng đáp ứng nhu cầu sinh kế mới; hình thức thẩm mỹ kiến trúc; công nghệ xây dựng và vật liệu mới; sử dụng trang thiết bị hiện đại.
Bổ sung không gian chức năng đáp ứng nhu cầu sinh kế mới: Để đáp ứng hoạt động sinh kế mới cho hộ gia đình trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, không gian nhà ở được bổ sung thêm hoặc biến đổi các không gian so với chức năng truyền thống trước đây. Cụ thể như: Bổ sung thêm không gian đón tiếp khách du lịch, không gian dịch vụ nhà hàng ăn uống, homestay phục vụ du lịch cộng đồng; bổ sung không gian dịch vụ sản xuất, chế biến, buôn bán nông sản; không gian thương mại, ga ra để xe ô tô,…; biến đổi thu hẹp không gian sân phơi nông sản (do sử dụng máy sấy khô nông sản), làm mái tôn che sân phơi để tạo thành không gian sinh hoạt chung hoặc sản xuất dịch vụ, làm nghề thủ công; không gian nhà vệ sinh, nhà tắm trước đây để xa ngoài vườn nay đưa về tích hợp với không gian gầm sàn của nhà sàn khu vực miền núi hoặc nhà phụ, nhà bếp đối với khu vực đồng bằng.
Mặc dù bổ sung và biến đổi không gian theo hướng hiện đại hóa và đáp ứng hoạt động sinh kế mới, nhưng không gian chức năng nhà ở nông thôn mới hiện nay vẫn được phát huy từ không gian nhà ở truyền thống. Ngôi nhà có các không gian chức năng như: Sân chơi, hiên đón, tiếp khách kết hợp sinh hoạt chung, thờ cúng tổ tiên, phòng ngủ, bếp nấu, nơi làm nghề phụ và chuồng chăn nuôi, nhà kho, nhà vệ sinh, nhà tắm,… Đối với nhà sàn tại khu vực miền núi, không gian vẫn được bố trí theo ba không gian từ thấp đến cao, gồm: Gầm sàn, sàn ở và gác mái làm kho chứa lương thực.
Hình thức thẩm mỹ kiến trúc: Hình thức kiến trúc nhà ở các vùng nông thôn hiện đã có nhiều biến đổi so với kiến trúc truyền thống. Tuy nhiên, về cơ bản hình thức vẫn được kế thừa phát huy các giá trị bản sắc văn hóa kiến trúc nhà ở truyền thống.
Phương pháp xây dựng: Để đáp ứng xây dựng nhà ở nông thôn mới theo hướng hiện đại, phương pháp thi công xây dựng được sử dụng phương pháp thích hợp. Đó là sự kết hợp giữa phương pháp thủ công truyền thống với phương pháp có máy thi công nhỏ hỗ trợ. Tăng cường sử dụng công nghệ lắp ghép dầm, cột, lắp ghép vách tường tấm 3D,… giúp hiện đại hóa xây dựng nhà ở nông thôn mới.
Vật liệu xây dựng mới: Vật liệu xây dựng nhà ở nông thôn mới nên tăng cường khai thác tại chỗ các loại vật liệu sẵn có địa phương như đất đá ong, gạch đất ép không nung, gạch bê tông xỉ, đá, gỗ, tre, nứa,… Các loại vật liệu này nếu sử dụng thích hợp cho ngôi nhà ở nông thôn sẽ đạt hiệu quả thẩm mỹ rất cao. Vật liệu gỗ, tre, nứa sử dụng trang trí nội ngoại thất cho nhà ở. Tăng cường sử dụng vật liệu mới thân thiện môi trường như tre, gỗ ép công nghiệp. Vật liệu gỗ khuyến khích sử dụng các loại gỗ trồng trong khuôn viên vườn nhà như xoan, mít,… để giảm giá thành xây dựng và thân thiện với môi trường. Nên sử dụng vật liệu đất đá ong, gạch không nung là loại vật liệu thân thiện với môi trường, sẵn có ở một số địa phương. Loại vật liệu này khi xây dựng nhà ở nông thôn sẽ giảm giá thành và tăng thẩm mỹ kiến trúc cho ngôi nhà. Vật liệu bê tông xỉ, gạch block bê tông là loại vật liệu hiện đang sử dụng nhiều trong xây dựng nhà ở nông thôn mới. Nên tận dụng xi măng bụi, xỉ lò cao, bột vôi và bột đá xây dựng thải ra có thể cho một loại gạch bê tông xỉ hoặc gạch block bê tông xây dựng nhà ở nông thôn rất tốt. Vật liệu này đảm bảo thân thiện với môi trường, giá thành thấp, dễ sản xuất và dễ dàng xây dựng theo các phương pháp truyền thống thủ công. Vật liệu bê tông cốt thép vừa có khả năng chống chịu với sạt lở đất, gió, bão, là loại vật liệu phù hợp cho xây dựng nhà ở tại các vùng nông thôn. Nên tăng cường sử dụng các loại vật liệu ép từ phụ phẩm nông nghiệp và hạn chế sử dụng vật liệu kém thân thiện với môi trường nông thôn như thép, nhôm, kính, nhựa, chất dẻo,…
Sử dụng trang thiết bị hiện đại: Trang thiết bị sử dụng trong nhà ở nông thôn mới phải đảm bảo tính hiện đại và tiện nghi. Các không gian cần sử dụng trang thiết bị hiện đại trong nhà ở là bếp, khu vệ sinh, phòng khách, sinh hoạt chung. Đối với không gian bếp nấu, là nơi lưu giữ ngọn lửa có ý nghĩa sưởi ấm gia đình và là nơi sinh hoạt chung của mỗi gia đình nông thôn. Tại các khu vực miền núi phía Bắc, nơi có khí hậu lạnh về mùa đông nên sử dụng bếp củi trong không gian sinh hoạt chung. Ngoài ra, bố trí thêm bếp ga hay bếp điện để nấu nướng hằng ngày. Khi nấu bằng bếp ga, bếp điện nên bố trí bệ bếp cao từ 0,8m – 0,85m, bệ bếp xây bằng trụ gạch bên trên gác tấm bê tông sau đó ốp gạch men để dễ dàng cho lau chùi vệ sinh bếp sau khi nấu hoặc bệ bếp được đóng bằng khung gỗ, có cánh cửa gỗ để tận dụng làm các tủ khô. Mặt bếp bằng bàn gỗ nên đặt đá tấm, xung quanh vách tường ốp gạch men để dễ lau chùi vệ sinh. Trang thiết bị trong bếp nên bố trí đầy đủ tủ khô và tủ ướt. Đối với trang thiết bị trong nhà tắm, nhà vệ sinh cần lắp đặt chậu rửa mặt, vòi rửa, vòi tắm, bệ xí, tiểu treo. Vách tường, nền nhà vệ sinh và nhà tắm nên ốp gạch men để dễ lau rửa. Nên bố trí riêng phòng vệ sinh và phòng tắm riêng nhưng cùng chung hệ thống bể tự hoại để thoát nước bẩn và hệ thống cấp nước sạch. Đối với không gian phòng khách, sinh hoạt chung bố trí thiết bị bóng đèn chiếu sáng, quạt làm mát, điều hòa nhiệt độ. Tuy nhiên, cũng cần xử lý tốt vi khí hậu như thông gió, chiếu sáng tự nhiên, kết hợp với hệ thống mặt nước, cây xanh chắn nắng giúp tăng cường làm mát không gian kiến trúc nhà ở nông thôn.
Để tiện lợi trong sử dụng trong bố trí không gian nhà ở nông thôn, nên tích hợp nhà tắm, nhà vệ sinh với nhau thành một khu và bố trí khu này liền kề với nhà bếp. Như vậy, có thể giúp sử dụng thuận lợi từ nhà ở, đến nhà bếp và nhà vệ sinh, nhà tắm liên hoàn nhau thông qua các không gian có mái che. Điều này sẽ đảm bảo điều kiện sống tiện nghi trong nhà ở nông thôn mới đáp ứng hiện đại hóa.
3. Kết luận
Sau khi triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới, chúng ta đã thu được kết quả rất khả quan. Theo báo cáo tổng kết của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước đã có trên 79,3% xã đạt chuẩn nông thôn mới; 42,2% và xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao; 12,2% xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. Tỷ lệ xã đạt tiêu chí giao thông trên 87,3%; trên 99,7% hộ gia đình sử dụng điện lưới quốc gia; 92% hộ dân được sử dụng nước hợp vệ sinh; 87,5% xã đạt tiêu chí trường học; 85,7% xã đạt cơ sở vật chất văn hóa; 97% xã đạt thương mại nông thôn và thông tin – truyền thông; 88,4% xã đạt tiêu chí nhà ở.
Như vậy, thực tế cho thấy diện mạo kiến trúc nhà ở nông thôn đã đổi mới hằng ngày. Người nông dân đang được sinh sống trong các ngôi nhà khang trang, văn minh hiện đại. Kiến trúc nhà ở nông thôn mới đã đáp ứng hiện đại hóa trong tổ chức không gian chức năng; đảm bảo hình thức thẩm mỹ kiến trúc; phương pháp xây dựng; sử dụng vật liệu xây dựng và sử dụng trang thiết bị tiện nghi. Mặc dù phát triển theo hướng hiện đại, nhưng kiến trúc nhà ở nông thôn vẫn giữ gìn được các giá trị bản sắc văn hóa truyền thống.
Quá trình phát triển kiến trúc nhà ở nông thôn mới trong thời gian tới rất cần được các cấp, các ngành tiếp tục quan tâm định hướng chỉ đạo giúp nhà ở nông thôn vừa đảm bảo tính hiện đại, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, ăn, ở, học tập và hoạt động sinh kế vừa bảo tồn và giữ gìn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa bản địa, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
PGS.TS.KTS Nguyễn Đình Thi
Trường ĐH Xây dựng Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2026)
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Hoài Thu (đồng chủ biên) (2026): Tổ chức không gian kiến trúc nhà ở nông thôn theo hướng phát triển bền vững – Nhà Xuất bản Xây dựng, Hà Nội;
2. Nguyễn Đình Thi (2025): Phát triển bền vững kiến trúc nhà ở truyền thống các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc – Nhà Xuất bản Xây dựng, Hà Nội;
3. Nguyễn Đình Thi (2020): Kiến trúc nhà ở nông thôn – thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa – Nhà Xuất bản Xây dựng, Hà Nội;
4. Tran Quoc Bao, Nguyen Dinh Thi, Mai Quang Khai (2024): Methodology in Assessing Value of Traditional Houses in the Northwest of Vietnam for Sustainable Development and Conservation – Civil Engineering and Architecture Vol. 12(3A), pp. 2224 – 2244, DOI: 10.13189/cea.2024.121321;
5. Nguyen Dinh Thi, Luong Thi Hien (2024): Models of residential space for ethnic minorities in Thanh Hoa Province associated with sustainable livelihoods – Heritage and Sustainable Development Vol. 6, No. 1, March 2024, pp.127-144 https://doi.org/10.37868/hsd.v6i1.258.
6. https://nhasan.com.vn/tin-tuc/nha-san-tay-nguyen.html.
