1. Lời mở đầu
Hơn hai thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 đã qua, làn sóng toàn cầu hóa đã và đang diễn ra nhanh chóng, cùng với tốc độ đô thị hóa tại nhiều nơi trên thế giới. Trong bối cảnh đó, mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản đô thị tại các thành phố (TP) lớn đã trở thành một trong các ưu tiên hàng đầu – Bởi di sản đô thị, không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn tài nguyên vô giá định hình bản sắc và thúc đẩy sự phát triển bền vững của các đô thị. Bên cạnh mục tiêu này, mô hình “TP sáng tạo” cũng đã xuất hiện và trở thành một xu thế của thời đại, với mục tiêu thúc đẩy mạnh mẽ hơn sự đổi mới, nâng cao vai trò nghệ thuật và công nghiệp văn hóa nhằm tạo động lực tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của cư dân trong các đô thị. Việc kết nối di sản đô thị với sáng tạo nghệ thuật đang ngày càng được chú trọng; trong khi di sản cung cấp nguồn cảm hứng bất tận, thì các hoạt động sáng tạo sẽ thổi luồng sinh khí mới, làm gia tăng sức hấp dẫn cho các giá trị truyền thống. Câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để các TP có thể khai thác một cách hiệu quả các giá trị quý giá của di sản đô thị, biến chúng thành nhân tố chính góp phần thúc đẩy kinh tế, trở thành những trung tâm sáng tạo đích thực, thay vì chỉ là những “bảo tàng mang dấu ấn thời gian” phục vụ hoạt động du lịch đơn thuần?
Bài viết nhằm mục tiêu phân tích các chính sách chiến lược và mô hình trong thực tiễn mà Italia đã áp dụng để khai thác di sản đô thị phục vụ phát triển TP sáng tạo. Phạm vi nghiên cứu sẽ tập trung vào một số trường hợp điển hình tại Italia, phân tích các dự án và sáng kiến cụ thể; từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm có giá trị, góp phần cung cấp thêm các định hướng linh hoạt, có thể áp dụng tại các TP của Việt Nam.
2. Di sản đô thị và TP Sáng tạo
a. Di sản đô thị: Thuật ngữ “Di sản đô thị” đã không còn xa lạ với mỗi chúng ta trong những năm gần đây. Di sản đô thị hàm chứa các yếu tố vật thể và phi vật thể không chỉ mang đậm giá trị lịch sử và văn hóa, mà cả giá trị kinh tế và xã hội; là bằng chứng hữu hình ghi dấu lịch sử phát triển đô thị tại các TP. Các di sản này là những quần thể công trình kiến trúc lịch sử, các khu phố cổ, các không gian cảnh quan đô thị ghi dấu thời gian; là lối sống, phong tục văn hóa và tập quán dân gian…Di sản đô thị nhấn mạnh bản sắc riêng của mỗi TP, tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt, không trộn lẫn giữa các đô thị. Bàn về giá trị Di sản đô thị, KTS Phạm Thanh Tùng nhấn mạnh: “Di sản đô thị có giá trị rất lớn, nó là “gen” tạo nên bản sắc đô thị, là hồn cốt, là nhân chứng sống động của lịch sử hình thành và phát triển đô thị, là điểm tựa để phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế đô thị” [1].
b. TP Sáng tạo: Hiểu một cách cơ bản, một “TP sáng tạo” bao gồm nhiều yếu tố: Nghệ thuật, văn hóa, di sản, kiến trúc và cảnh quan, ẩm thực… trên thực tế, đó là tất cả những thứ mang lại cho một TP – hay một vùng đất, sự đặc trưng và bản sắc riêng, đồng thời cung cấp cho cư dân những cơ hội để phát huy trí tưởng tượng và năng lực sáng tạo. Ngay từ ban đầu, các TP và xã hội đã được thành lập dựa trên những nguồn lực như vậy, trở thành công cụ kiến tạo nên các TP và vùng đất. TP sáng tạo là một thực thể luôn vận động, phát triển cùng thời đại và được định hình bởi chính cư dân của nó. TP sáng tạo là một TP truyền cảm hứng và là TP của những cơ hội.
Các TP có những đặc thù phát triển riêng, không ngừng vận động và biến đổi, phụ thuộc phần lớn vào nền tảng văn hóa địa phương. Ngày nay, việc xem xét văn hóa và sự tham gia của xã hội dân sự vào việc tạo dựng đô thị và phát triển lãnh thổ đã trở thành một điều kiện bắt buộc tại nhiều quốc gia, để giữ gìn đặc trưng đô thị. Xu hướng phân cấp trên toàn thế giới đã tập trung lại trọng tâm vào cấp địa phương và cho phép chính quyền địa phương khôi phục lại văn hóa, một đòn bẩy của các chính sách đô thị ngày nay. Loại hình quy hoạch đô thị này góp phần tạo nên “sự thông minh” của các lãnh thổ và TP, được định nghĩa là “năng lực tự thân” của chúng trong việc liên tục đổi mới và tái tạo bản thân dưới sự tương tác của các bên cấu thành nên chúng. Do đó, nhiều TP trên thế giới ngày nay đã hỗ trợ sự thông minh của lãnh thổ bằng cách phát triển hoặc đổi mới đô thị dựa trên các chiến lược văn hóa và đổi mới: Lille, Marseille, Barcelona, Bilbao, Turin, Rome, Milano, Bologna, Kigali, Marrakech, Medellin, San Francisco, Chandigarh, Singapore, Abu Dhabi và Saatiyat…TP sáng tạo gắn liền với “sự thông minh” của lãnh thổ, vì khái niệm này xuất phát từ tầm nhìn mang tính tham gia về chính sách đô thị. Richard Florida đã khái niệm hóa vai trò của các tầng lớp sáng tạo (nghệ sĩ, học giả, doanh nhân,…) như những người tiên phong trong việc đổi mới chính sách đô thị. Khái niệm này cũng đồng điệu với các phương pháp tiếp cận mang tính tham gia của cộng đồng địa phương. Nỗ lực cho mục tiêu phát triển đô thị bền vững thông qua các chính sách công và các dự án quy hoạch đô thị nên dựa trên phương pháp tiếp cận sáng tạo này, dù được quy hoạch trong thực tế hay không, nhưng chủ yếu là tạo ra sự đa dạng, sẽ cho phép chúng ta hiểu rõ được hiện tại và từ đó có thể sẽ đưa ra những quyết định hiệu quả, tạo nên sức sống cho TP trong tương lai. TP sáng tạo (và thông minh) hướng đến việc tập hợp tất cả các bên tham gia (chính quyền địa phương, cư dân, tổ chức phi chính phủ, các tác nhân văn hóa, doanh nghiệp), cùng nhau tìm ra các công cụ để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các TP toàn diện và bền vững, với sự hỗ trợ hiệu quả của công tác quản trị đô thị liên ngành [3].
c. Mối quan hệ giữa Di sản đô thị và TP Sáng tạo
Không thể phủ nhận rằng, Di sản đô thị và TP Sáng tạo có mối quan hệ tương hỗ, chặt chẽ, tạo nên động lực phát triển bền vững cho các đô thị hiện đại. Như đã đề cập, Di sản đô thị là nguồn cảm hứng bất tận cho sự sáng tạo. Ngược lại, chính sự sáng tạo lại là yếu tố giúp bảo tồn và phát huy giá trị của di sản, làm cho di sản có sức sống mới. Nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định rằng di sản đô thị cung cấp một bản sắc riêng, một “DNA văn hóa” không thể sao chép cho mỗi TP. Trên thế giới, có không ít các không gian di sản bị lãng quên, thậm chí bỏ hoang như các nhà máy cũ (di sản công nghiệp), các khu phố cổ hay những biệt thự cũ, có thể được tái sinh thông qua việc bảo tồn theo phương pháp “tái sử dụng, thích nghi” để trở thành các trung tâm nghệ thuật, studio thiết kế, quán cà phê hay không gian làm việc chung vô cùng thú vị. Việc tái sử dụng các công trình di sản không chỉ giúp bảo tồn kiến trúc mà còn tạo ra những không gian độc đáo, kích thích tư duy và kết nối cộng đồng sáng tạo. Ở chiều ngược lại, mục tiêu phát triển “TP sáng tạo” giúp tạo ra cơ hội và các cách tiếp cận mới để bảo tồn di sản. Thay vì chỉ đơn thuần trùng tu hay “đóng băng” di sản, tư duy sáng tạo giúp di sản được hồi sinh, mang sức sống đương đại. Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, lễ hội hay các dự án thiết kế đô thị sáng tạo được tổ chức ngay trong không gian di sản, thu hút du khách và người dân, tạo ra nguồn thu nhập để duy trì và phát triển di sản.
Mối quan hệ này gợi mở hướng phát triển đô thị mới, hài hòa và hiệu quả hơn: Sử dụng di sản như một nền tảng vững chắc để xây dựng một TP năng động, giàu sự sáng tạo, mang đậm bản sắc, thay vì đánh đổi di sản để ưu tiên cho mục tiêu phát triển kinh tế hiện đại (vấn đề “nhức nhối” đã và đang xảy ra ở nhiều nước đang phát triển như Việt Nam). Khi di sản được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên quý giá cho sự sáng tạo, TP sẽ phát triển một cách hài hòa hơn, vừa vững vàng vươn tới tương lai, mà vẫn giữ được hồn cốt quá khứ, đặc trưng của riêng mình.
3. Mô hình Italia – Chiến lược kiến tạo TP Sáng tạo từ Di sản
Maurizio Carta, tác giả cuốn sách xuất bản năm 2007, “Creative City: Dynamics, Innovations, Actions” (tạm dịch: “TP sáng tạo: Động lực, Đổi mới, Hành động”) nhấn mạnh rằng: “Trong quá trình phát triển của TP sáng tạo, các yếu tố cạnh tranh mới, đặc biệt là đối với tầm nhìn của Italia, chính là Văn hóa, sự Giao tiếp và khả năng Hợp tác” [4]
(Nguồn: Maurizio Carta, 2013)
Bất cứ ai đã từng trải sống, học tập và trải nghiệm tại Italia trong một khoảng thời gian đủ dài, sẽ không thể phủ nhận rằng, Văn hóa là yếu tố chủ chốt của sự sáng tạo đô thị, một nguồn lực bám rễ từ những trang sử cũ kỹ nhất của các TP, nhưng không ngừng vươn đến tương lai. Văn hóa của các TP ở Ý bao gồm địa điểm, con người, nhất là di sản đô thị – cũng như bản sắc cư dân, đã tạo nên “cấu trúc xơ sợi”, nét đặc trưng riêng biệt có khả năng vượt qua những cám dỗ của toàn cầu hóa, nơi những tiêu chuẩn hóa khô cứng bị hòa lẫn vô vị. Bản sắc văn hóa của một TP tạo nên tài năng, nguồn lực đặc trưng, giá trị để phát huy; sự xuất sắc được tạo ra bởi lịch sử và được truyền lại trong quá trình phát triển. Do đó, nguồn lực văn hóa không chỉ dừng lại ở việc cắt ngang những mạng lưới phi vật chất của lịch sử, nghệ thuật hay giáo dục, chúng không chỉ dừng lại ở việc tổ chức các sự kiện và triển lãm tạm thời, mà còn hành động cụ thể tại các địa điểm và trong các sự kiện cộng đồng, đồng thời củng cố hoạt động của chúng trong các lĩnh vực dịch vụ văn hóa cụ thể (nhà hát, phòng hòa nhạc, cửa hàng truyền thông, công viên khảo cổ, bảo tàng và phòng trưng bày, khán phòng và thư viện, cũng như quán cà phê, lễ hội văn hóa,…)
Yếu tố thứ hai trong sáng tạo đô thị là chức năng Giao tiếp thông tin, tức là khả năng của TP trong việc thúc đẩy giao tiếp đô thị, chia sẻ thông tin thuận lợi, để thu hút cư dân và du khách, từ đó kết nối TP này với những đô thị khác một cách dễ dàng và nhanh chóng. TP luôn là một công cụ giao tiếp mạnh mẽ, và chức năng giao tiếp của nó là một trong những yếu tố sáng tạo mạnh mẽ nhất bởi vì nó giúp cải thiện môi trường bên trong, định hướng các nguồn lực và các bên liên quan, hướng tới các mục tiêu chung. Ngoài ra, giao tiếp đô thị còn tạo điều kiện cho sự tham gia, củng cố các nhóm, góp phần giảm thiểu xung đột và tạo điều kiện cho các chiến lược và sự hợp tác.
Cuối cùng, yếu tố thứ ba là khả năng Hợp tác, được xem như một hình thức tham gia cấp tiến trong quy hoạch đô thị đa văn hóa. Ở các TP toàn cầu và đa văn hóa, thách thức mà các TP sáng tạo phải đối mặt nằm ở khả năng hợp tác để tích hợp những khác biệt trong quá trình phát triển chung, hướng tới sự hợp tác hài hòa của các nền văn hóa khác nhau. Những lối sống mới xuất hiện và phát triển ở các TP tại Italia, dẫn đến việc tái cấu trúc các khu vực trung tâm và ngoại vi, định nghĩa lại các bộ phận của chúng theo quan điểm đa trung tâm, đa bản sắc. Một TP sáng tạo không chỉ đơn thuần là một TP cởi mở, đa văn hóa và đa sắc tộc, mà còn là một TP có khả năng huy động sự đa dạng của mình hướng tới mô hình quy hoạch mới cho TP, kích hoạt các diễn đàn, tạo ra những “điểm giao thoa”, nơi thảo luận và xây dựng tầm nhìn chung, tạo điều kiện thuận lợi, định vị vị trí trung tâm đa văn hóa mới.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, người Italia tin rằng: Việc hiểu và đánh giá đúng các TP và vùng lãnh thổ đang không ngừng biến đổi là điều rất cần thiết – Cần phải nhận ra vai trò của các “tác nhân sáng tạo” trong sự phát triển của các TP, bên cạnh việc cam kết coi “sáng tạo đô thị” là một trong những yếu tố chính trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cấp chất lượng không gian sống cho cư dân đô thị. TP phải trở thành “tác nhân chính tạo ra giá trị”, bắt đầu từ các nguồn lực không gian, xã hội, văn hóa và hoàn cảnh đặc trưng của chính mình.
Không khó để nhận thấy, thách thức đối với dự án “TP sáng tạo” của Italia là rõ ràng: Làm sao chuyển từ TP thụ động, chỉ “thu hút” giới sáng tạo thành một TP sáng tạo có khả năng “sản sinh” ra bản sắc mới, nền kinh tế mới và thậm chí không gian địa lý đô thị mới? – Điều này cần có sự chuyển đổi có tầm nhìn chiến lược, từ TP sáng tạo chủ yếu mang tính tài chính (nơi thu hút những người sáng tạo tới đầu tư) sang một tầm nhìn quy hoạch mới mà trong đó, sự sáng tạo thực sự tạo ra các hoạt động đô thị đổi mới với hiệu quả kinh tế rõ rệt.
Do bản sắc văn hóa nội tại, các TP sáng tạo phải đảm bảo sự cân bằng giữa việc bảo tồn di sản văn hóa và xã hội với việc thúc đẩy đổi mới, bằng cách sử dụng “kế hoạch diễn giải” (để giúp mọi người hiểu rõ hơn, cảm nhận sâu sắc hơn về các di sản và giá trị văn hóa của TP. Ví dụ, cách kể chuyện về lịch sử, cách trưng bày hiện vật, cách tổ chức các sự kiện văn hóa để di sản trở nên gần gũi và ý nghĩa hơn với người dân và du khách) và “kế hoạch cấu trúc” (thực hiện quy hoạch, nhằm tạo ra các khuôn khổ rõ ràng để vừa có thể bảo tồn di sản, vừa tạo điều kiện cho các hoạt động sáng tạo phát triển. Có thể là quy hoạch không gian đô thị, đưa ra chính sách hỗ trợ các ngành công nghiệp sáng tạo, tổ chức quản lý để đảm bảo các mục tiêu đều được ưu tiên thực hiện hiệu quả) để hướng khả năng cạnh tranh của TP, theo hướng bền vững.
a. Nền tảng lịch sử và văn hóa sáng tạo của Italia
Nằm ở trung tâm Địa Trung Hải, đất nước Italia nổi tiếng không chỉ là cái nôi của nền văn minh La Mã cổ đại, mà còn là tâm điểm của thời kỳ Phục Hưng rực rỡ. Chính chiều sâu lịch sử đáng kinh ngạc này đã tạo nên một nền tảng văn hóa độc đáo và vô cùng phong phú, thấm đẫm vào từng ngóc ngách của các TP, từ những di tích cổ đại hùng vĩ của Rome, những công trình Phục Hưng tráng lệ ở Florence, đến vẻ đẹp lãng mạn của Venice hay sự tinh tế hiện đại của Milan vùng Lombardy kiêu hãnh. Sự sáng tạo của Italia bắt nguồn từ một di sản vật thể và phi vật thể đồ sộ. Hàng ngàn năm lịch sử đã bồi đắp nên những kiệt tác kiến trúc, hội họa, điêu khắc, và văn học vô song, không chỉ gói gọn trong các bảo tàng mà còn hiện diện sống động trên các con phố, quảng trường, nhà thờ và cung điện. Từ nghệ thuật thủ công tinh xảo, thời trang cao cấp, thiết kế công nghiệp tiên phong, đến ẩm thực đã trở thành di sản toàn cầu – Không nghi ngờ rằng: Văn hóa Italia là sự giao thoa hài hòa giữa truyền thống và đổi mới. Các trường phái nghệ thuật, triết học đã định hình nên các trào lưu nghệ thuật trên thế giới, cùng với sự phát triển vượt bậc của các đô thị, đã góp phần tạo nên môi trường vô cùng thuận lợi cho các tài năng được nuôi dưỡng, những ý tưởng văn hóa nghệ thuật được tự do thăng hoa.
Chính bối cảnh văn hóa lịch sử đặc biệt này đã hun đúc nên một “môi trường sáng tạo” (creative milieu) nội tại, biến các TP Italia thành những “phòng thí nghiệm” sống động cho sự đổi mới. Giới nghệ sĩ, nhà thiết kế, thợ thủ công lành nghề không ngừng tìm kiếm nguồn cảm hứng từ quá khứ để tạo ra những sản phẩm mang hơi thở đương đại. Điều này không chỉ giúp bảo tồn giá trị di sản mà còn biến chúng thành động lực thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo phát triển mạnh mẽ. Do đó, việc nghiên cứu các TP Italia mang đến một góc nhìn sâu sắc về cách di sản đô thị có thể trở thành “mã gen” độc đáo, định hình và nuôi dưỡng một TP sáng tạo có bản sắc và sức sống vượt thời gian.
b. Khuôn khổ pháp lý và chính sách hỗ trợ
Italia có một hệ thống Luật pháp chặt chẽ, nhất là Luật về bảo tồn di sản văn hóa và cảnh quan đô thị lịch sử của mình (ví dụ: Codice dei Beni Culturali e del Paesaggio – Bộ Luật Di sản Văn hóa và Cảnh quan, còn được biết đến với tên Codice Urbani (theo Sắc lệnh Lập pháp 42/2004), là văn bản pháp luật quan trọng nhất của Italia quy định về việc bảo vệ, bảo tồn, quảng bá và sử dụng các di sản văn hóa và cảnh quan của quốc gia này). Để thúc đẩy việc phát triển ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo, Bộ Văn hóa Italia đã triển khai nhiều chính sách từ cấp trung ương tới địa phương (ví dụ: Ngoài Quỹ Bảo tồn di sản được chính phủ cấp hàng trăm triệu Euro mỗi năm để bảo tồn “vốn di sản văn hóa” quý giá của mình, các chương trình như “Art Bonus” khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư cho các hoạt động văn hóa, đổi lại để được các ưu đãi thuế; các Quỹ Hỗ trợ công nghiệp sáng tạo tại các TP, khuyến khích mạnh mẽ các hoạt động sáng tạo trong nhiều lĩnh vực như âm nhạc, điện ảnh, thiết kế, biểu diễn nghệ thuật đương đại,… Có thể thấy rõ rằng, hệ thống hỗ trợ ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo ở Italia là một mạng lưới đa tầng, linh hoạt, kết hợp giữa sự bảo trợ từ nhà nước, với các chính sách phát triển đô thị và sự năng động từ cấp địa phương, nhằm tận dụng tối đa giá trị di sản để thúc đẩy sự phát triển bền vững.
c. Các lĩnh vực sáng tạo trọng điểm dựa trên di sản tại Italia
Như đã đề cập, các hoạt động sáng tạo dựa trên di sản tại Italia trong những thập kỷ gần đây đã xuất hiện rộng khắp ở nhiều lĩnh vực.
Đầu tiên cần kể đến lĩnh vực thiết kế & thời trang (Design & Fashion), nói tới lĩnh vực này, thế giới phải “ngả mũ” trước các sản phẩm “Made in Italy” đã khẳng định được giá trị thực sự của mình, người Italia với gu (gout) thẩm mỹ tuyệt vời nhờ đắm chìm trong các không gian di sản đô thị quý giá đã không ngừng sáng tạo ra các sản phẩm thiết kế cao cấp mang đậm dấu ấn Italia, không khó để tìm ra những sản phẩm thiết kế vừa chứa đựng tinh thần đổi mới của thời đại lại vừa thấm đẫm những vẻ đẹp cổ điển – Đó là những minh chứng rõ rệt của xu thế mới “Di sản có thể giúp sản sinh ra những sản phẩm thời đại, có giá trị kinh tế và văn hóa trong kỷ nguyên sáng tạo” như Milan, TP này đã trải qua một quá trình chuyển mình ngoạn mục: Từ trung tâm dệt may truyền thống để vươn lên thành “kinh đô” thời trang và thiết kế quốc tế. Bí quyết nằm ở cách TP táo bạo tái định hình các không gian công nghiệp cũ, biến chúng thành những studio, showroom hay bảo tàng thiết kế đầy cảm hứng, với Zona Tortona là một minh chứng sống động.
Ẩm thực và Du lịch ẩm thực Italia: Bên cạnh các tác phẩm thiết kế và thời trang nổi bật, dựa trên cảm hứng khai thác từ những Di sản đô thị quý giá, nói tới Italia, người ta không thể bỏ qua nghệ thuật ẩm thực được xem như là “di sản ẩm thực địa phương”, đây là một trong những điểm mạnh đặc trưng của người Italia khi mỗi một vùng địa phương đều có những sản phẩm ẩm thực được khai thác sáng tạo, trở thành nghệ thuật thưởng thức, phục vụ thực khách du lịch từ khắp nơi; những lễ hội ẩm thực tại các TP di sản (như Lễ hội Rượu vang Vinitaly, Lễ hội cà chua, Lễ hội cá,…) đã trở thành thương hiệu văn hóa ẩm thực truyền thống tại Italia; di sản ẩm thực địa phương đóng vai trò trọng tâm trong chiến lược sáng tạo của Italia, đặc biệt là thông qua các sản phẩm được bảo hộ như PDO (Protected Designation of Origin) và PGI (Protected Geographical Indication). Các sản phẩm này không chỉ là thực phẩm mà còn là câu chuyện về lịch sử, vùng đất và con người. Việc khai thác chúng giúp phát triển du lịch bền vững thông qua các tour ẩm thực, trải nghiệm nông trại và nấu ăn truyền thống, thu hút du khách tìm hiểu văn hóa bản địa. Đồng thời, những sản phẩm đặc trưng này cũng là nguồn cảm hứng lớn để các đầu bếp sáng tạo ra những món ăn mới, kết hợp hương vị truyền thống với kỹ thuật hiện đại. Điều này không chỉ gìn giữ giá trị cốt lõi của ẩm thực Italia mà còn liên tục làm phong phú, đa dạng hóa trải nghiệm văn hóa, đóng góp vào sự phát triển kinh tế địa phương.
Nghệ thuật, Biểu diễn và Truyền thông: Nói tới Italia, chúng ta càng không thể bỏ qua lĩnh vực vô cùng nổi tiếng mà khó nơi nào sánh được, đó là “Nghệ thuật, biểu diễn và truyền thông”. Những TP di sản nổi tiếng như Venice hay Florence đặc biệt khiến cho du khách ghi nhớ trong ký ức một cách rõ nét khi những festival nghệ thuật đương đại, cùng các buổi biểu diễn hòa nhạc hoành tráng như Venice Biennale, Florence Maggio Musicale,…
Nghệ thuật đương đại trên đường phố luôn được người Italia coi trọng bởi tính sáng tạo vô hạn, giúp kiến tạo nên những không gian đô thị đầy cuốn hút mà in đậm phong cách Italia. Trong những năm gần đây, nghệ thuật đương đại trên đường phố Italia đang ngày càng phát triển mạnh mẽ hơn, biến nhiều không gian đô thị như trở thành những “phòng trưng bày” ngoài trời sống động. Không khó để du khách tìm thấy những sự pha trộn thú vị giữa di sản kiến trúc cổ kính và những biểu hiện nghệ thuật hiện đại, thường mang tính xã hội hoặc triết học sâu sắc (Những dự án nghệ thuật công cộng tại Roma, Street Art tại Milan, các tác phẩm siêu thực tại Naples, hay nghệ thuật đường phố trong các chương trình thúc đẩy “TP sáng tạo” tại Torino, đã thúc đẩy tính hấp dẫn đô thị ở Italia lên cao).
Nhờ các ứng dụng công nghệ Văn hóa (cultural Tech) tại Italia trong lĩnh vực Di sản, trải nghiệm du lịch và phát triển TP sáng tạo đã và đang được thúc đẩy mạnh mẽ những năm gần đây. Italia đã và đang giành sự ưu tiên phát triển công nghệ số hóa để phục vụ công tác bảo tồn Di sản, thúc đẩy các trải nghiệm Du lịch văn hóa thông minh, tạo động lực cho TP sáng tạo (Công nghệ số cung cấp công cụ và nền tảng cho các ngành công nghiệp sáng tạo, từ thiết kế game dựa trên di sản, sản xuất nội dung đa phương tiện, đến các giải pháp công nghệ “thực tế ảo” (VR) cho bảo tàng và phòng trưng bày. Việc số hóa và phân tích dữ liệu không gian cũng hỗ trợ các nhà quy hoạch trong việc tái sinh các khu vực đô thị đã bị phá hủy, biến di sản thành không gian đa chức năng, thúc đẩy sự tương tác giữa quá khứ và hiện tại.
Thủ công mỹ nghệ cao cấp và Du lịch trải nghiệm
Italia đặc biệt nổi tiếng ở sự kết hợp bậc thầy giữa kỹ thuật thủ công truyền thống và năng lực thiết kế hiện đại để tạo ra các sản phẩm độc đáo, có giá trị cao. Từ nghề đóng giày thủ công, may đo bespoke, chế tác đồ da tinh xảo đến sản xuất đồ nội thất cao cấp, các kỹ thuật được truyền đời qua nhiều thế kỷ vẫn được gìn giữ. Tuy nhiên, thay vì chỉ lặp lại các sản phẩm sáng tạo từ quá khứ, các nhà thiết kế Italia đã khéo léo lồng ghép tư duy thẩm mỹ đương đại, sử dụng vật liệu mới và công nghệ tiên tiến. Sự giao thoa này tạo nên những sản phẩm không chỉ có chất lượng vượt trội, độ bền cao mà còn mang vẻ đẹp sang trọng, đẳng cấp và tính biểu tượng, khẳng định thương hiệu “Made in Italia” trên toàn cầu.
Tại nhiều địa danh nổi tiếng của Italia như Florence, Deruta hay Murano, chính quyền địa phương đã thúc đẩy những tour du lịch trải nghiệm trong những khu phố cổ, những “bảo tàng sống”, nơi giúp cho du khách có thể trải nghiệm các xưởng thủ công mỹ nghệ, trực tiếp tìm hiểu rõ quy trình sản xuất và sáng tạo ra các sản phẩm truyền thống Italia, hiểu sâu về các kỹ thuật tinh xảo của nghệ nhân và cảm nhận được giá trị của các sản phẩm đó qua sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và vô cùng tinh tế của người Italia, những tour du lịch này luôn rất thu hút và giúp phát triển du lịch bền vững.
(Nguồn: getyourguide.com)
4. Một số trường hợp điển hình của Italia, nơi phát triển ý tưởng “TP sáng tạo” gắn với Di sản đô thị.
a. Florence: Bảo tồn Di sản nghiêm ngặt và sáng tạo tinh hoa
Florence, cái nôi của nghệ thuật Phục Hưng, là một ví dụ điển hình về việc khai thác di sản để phát triển TP sáng tạo. Với kho tàng kiến trúc và nghệ thuật vô giá, Florence đã khéo léo biến những di sản này thành nguồn cảm hứng sáng tạo bất tận. TP thúc đẩy các ngành thủ công mỹ nghệ cao cấp như chế tác đồ da, trang sức và giấy thủ công, nơi kỹ thuật truyền thống được kết hợp với thiết kế hiện đại. Vùng đất nổi tiếng này thu hút những tài năng trẻ hội tụ tại các trường nghệ thuật và thiết kế đẳng cấp quốc tế, nơi luôn chú trọng đào tạo thế hệ trẻ gắn kết di sản với tư duy đổi mới. Florence cũng là trung tâm của các triển lãm nghệ thuật và sự kiện thời trang, thu hút giới mộ điệu và du khách toàn cầu và là một TP sáng tạo mang bản sắc riêng biệt và bền vững.
Qua nhiều thế kỷ, Florence đã thể hiện trình độ sáng tạo vượt bậc trong nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất thủ công. Vào thời Trung cổ, năng lực sản xuất được thể hiện qua các Tập đoàn Nghệ thuật và Thủ công, sau này trở thành nền tảng của chính quyền TP và đã để lại dấu ấn rõ nét cho đến ngày nay. Với sự chuyển giao từ thời Trung cổ sang thời Phục Hưng, Florence trở thành một ví dụ điển hình về sự sáng tạo và bí quyết của thế giới nhờ mô hình Bottega Fiorentina, một nơi lý tưởng cho sự đổi mới sản xuất và sản phẩm sáng tạo, cũng như truyền đạt kiến thức giữa bậc thầy và học trò.
Chính quyền địa phương lập ra một diễn đàn chuyên biệt cố định trên giao diện “FIRENZE CREATIVA”, nơi tất cả những nhân vật hàng đầu trong giới thủ công mỹ nghệ Ý sẽ tham gia đề xuất, đánh giá và sau đó phê duyệt các thực thể sáng tạo của TP, từ đó cập nhật thường xuyên trên diễn đàn, giúp cho người dân và khách du lịch có thể dễ dàng tìm kiếm và nhận diện các nghệ nhân Florence, các sự kiện sáng tạo trong đô thị và cả các trung tâm đào tạo/sáng tạo nghệ thuật trong TP.
b. Milan: Chuyển đổi công nghiệp thành Trung tâm Thiết kế và Thời trang toàn cầu
Milan là 01 TP nổi tiếng về công nghiệp tại Italia, với nhiều di sản kiến trúc từ thế kỷ 19-20. Trải qua sự phát triển và thay đổi công nghệ sản xuất, nhiều nhà xưởng của các khu công nghiệp may cũ tại Milan đã bị bỏ hoang trong nhiều năm, may mắn thay, với sự sáng tạo không ngừng nghỉ, bên cạnh sự hỗ trợ của chính quyền TP, nhiều khu nhà xưởng này đã được chuyển đổi thành các không gian sáng tạo, các studio, khu trưng bày nghệ thuật đương đại hấp dẫn (như Zona Tortona, Isola Design Distric,…), nơi tổ chức các sự kiện tầm cỡ quốc tế như Tuần lễ Thời trang Milan, Tuần lễ Thiết kế Milan (Salone del Mobile).
Bên cạnh đó, chính quyền TP Milan rất năng động và tự chủ, luôn chủ động khuyến khích và thu hút các tài năng sáng tạo, tham gia nhiệt thành cung cấp sáng kiến phát triển đô thị đương đại, linh hoạt biến chuyển Milan trở thành biểu tượng của sự đổi mới, phong cách và là trung tâm kết nối toàn cầu trong lĩnh vực sáng tạo. Rất nhiều hoạt động sáng tạo trong đô thị mà ở đó tất nhiên có sự kết nối khéo léo với Di sản đô thị, đã và luôn được chính quyền ưu tiên, tạo điều kiện để thực hiện, với mục tiêu chính là làm cho các không gian đô thị lịch sử có thể trở nên sống động và thu hút hơn, không ngừng biến đổi hấp dẫn, trong khi vẫn gìn giữ Di sản một cách cẩn thận.
c.Venice: Sáng tạo trong bối cảnh đối mặt với thách thức Biến đổi khí hậu và sự quá tải Du lịch
Venice được xem như là “viên ngọc quý” của Italia, nổi tiếng thế giới với những kênh đào diễm lệ trong lòng di sản UNESCO. Tuy vậy, TP này đang phải đối mặt với áp lực cực lớn từ vấn đề biến đổi khí hậu (nước biển dâng) và sự quá tải hạ tầng bởi gánh nặng du lịch đại chúng đổ về. Sự cân bằng mong manh giữa vẻ đẹp lịch sử và thách thức hiện đại đòi hỏi một tầm nhìn đầy sáng tạo để giữ cho Venice bình yên.
Chính quyền TP đã và đang đẩy mạnh nhiều dự án với sáng kiến bảo tồn và thích ứng với biến đổi khí hậu, điển hình như dự án MOSE (Modulo Sperimentale Elettromeccanico), dự án bao gồm một hệ thống gồm 78 cánh cửa chắn di động được lắp đặt tại ba cửa chính của đầm phá Venice (Lido, Malamocco và Chioggia), nơi kết nối đầm phá với Biển Adriatic. Dự án được khởi động, lên kế hoạch từ những năm 1980s, bắt đầu khởi công vào năm 2003, tuy nhiên tới tận năm 2020 mới bắt đầu được kích hoạt thử nghiệm và hoạt động trong thực tế, MOSE đã chứng minh hiệu quả trong việc ngăn chặn thành công nhiều đợt thủy triều cao, giữ cho trung tâm Venice, đặc biệt là Quảng trường St. Mark, không bị ngập. Giải pháp được triển khai bao gồm một hệ thống công trình tích hợp bao gồm các rào chắn di động, đối với thủy triều ≥110 cm, và các biện pháp can thiệp rộng rãi của “phòng thủ cục bộ” tại các trung tâm đầm phá lịch sử. Có thể nói MOSE là một “đại dự án” sáng tạo quan trọng bậc nhất của Venice, nhằm kiểm soát triều cường tại đây, dù cho dự án vẫn đang đối mặt với không ít những khó khăn, bởi chi phí đầu tư khổng lồ, và nguy cơ làm thay đổi hệ sinh thái đầm phá về lâu dài,… Cho tới nay, 97% khối lượng công việc của dự án đã hoàn thành, kết quả trong thực tế đã có những thành công rõ rệt khi hàng trăm km đê bảo vệ TP được gia cố vững chắc, rất nhiều đợt triều cường đã được kiểm soát ổn định, nhiều khu vực đô thị quan trọng có nguy cơ bị nước biển xâm lấn đã được kiểm soát, nhất là các khu vực đầm lầy ngập mặn được bảo vệ và có dấu hiệu tự nhiên hóa, môi trường tự nhiên được phục hồi… Điều này khẳng định rằng với những phát kiến sáng tạo như MOSE của người Italia, Venice đủ sức đối mặt với hiểm họa khôn lường của Biến đổi khí hậu[5].
Venice không chỉ nổi bật bởi vẻ đẹp của những di sản UNESCO lộng lẫy trên mặt biển, TP này còn rất nổi tiếng với nhiều sự kiện thúc đẩy sáng tạo, trong đó phải kể đến “Biennale di Venezia” – Triển lãm nghệ thuật và kiến trúc quốc tế hàng đầu, thu hút giới tinh hoa sáng tạo của Italia và thế giới; tại triển lãm này, sự song hành của nghệ thuật sáng tạo và Di sản được đặc biệt nhấn mạnh, rất nhiều tác phẩm nghệ thuật trưng bày trở nên đặc biệt hơn khi đặt trong bối cảnh Di sản lịch sử một cách vô cùng độc đáo và thú vị.
d. Matera: Tái sinh di sản hang động và thúc đẩy sáng tạo cộng đồng
Sassi di Matera, hay “TP của đá” ở Matera, là một di sản UNESCO phi thường khác của Italia, với lịch sử kéo dài hơn 9.000 năm, Sassi di Matera là một trong những khu định cư liên tục lâu đời nhất thế giới nổi tiếng với những ngôi nhà hang động cổ kính được đục đẽo vào vách đá. Ở đây, chúng ta sẽ tìm thấy minh chứng độc đáo cho hoạt động của con người trong hàng ngàn năm ở Địa Trung Hải, mà “giá trị phổ quát nổi bật” của nó chính là sự cộng sinh giữa thành quả văn hóa, môi trường và tự nhiên của một quá trình hợp tác hài hòa với hệ sinh thái. Khu vực này được thiết kế như một ví dụ điển hình về kiến trúc truyền thống sinh khí hậu ở lưu vực Địa Trung Hải, nơi chúng ta có thể tìm thấy những ngôi nhà ngầm, các tòa nhà bằng đá và nhà hỗn hợp bán ngầm (một phần nằm dưới lòng đất và một phần nằm trên mặt đất), trong mối quan hệ độc đáo giữa thiên nhiên và nhân tạo, và trong một cấu trúc phức tạp của một TP “phân lớp” và “thẳng đứng” [6]6
Từng là biểu tượng của sự nghèo đói và bị bỏ hoang, Sassi đã trải qua quá trình hồi sinh ngoạn mục, trở thành một trung tâm văn hóa và du lịch độc đáo. Chính quyền Matera, cùng với các doanh nghiệp tư nhân của địa phương và sự hợp tác nhiệt thành của cộng đồng cư dân, đã quyết tâm thực hiện chương trình phục hồi Sassi. Nhiều hang động được cải tạo thành các khách sạn, nhà hàng, phòng trưng bày nghệ thuật, mang đến trải nghiệm lưu trú và khám phá đầy sáng tạo. Vào năm 2019, với Sassi, Matera được bình chọn là Thủ đô Văn hóa châu Âu và nơi đây từng được chọn làm bối cảnh cho nhiều bộ phim nổi tiếng, Sassi di Matera chính là 1 minh chứng rõ rệt nhất, là ví dụ điển hình của việc khai thác giá trị di sản cổ đại, bảo tồn di sản theo nguyên tắc tái sử dụng thích nghi; thông qua các ý tưởng bảo tồn di sản sáng tạo, nơi đây đã được thổi luồng sinh khí mới, được hồi sinh để trở thành một khu vực di sản quý giá bậc nhất của người Italia. Ngày nay, khu nhà cổ Sassi đã trở thành địa điểm hội tụ của nhiều sự kiện và hoạt động sáng tạo độc đáo thúc đẩy nghệ thuật, điện ảnh, du lịch văn hóa cộng đồng và “làng sáng tạo” cho các nghệ sĩ/thợ thủ công từ khắp nơi trên thế giới.
(Nguồn: veronikasadventure.com)
(Nguồn: calabriatheotheritaly.com)
5. Những kinh nghiệm hữu ích cho Việt Nam
a. Những thách thức hiện hữu và tín hiệu tích cực tại Việt Nam trong việc phát triển TP sáng tạo gắn với Di sản đô thị
Những thách thức hiện hữu: Bước vào thế kỷ 21, Việt Nam chúng ta đã và đang vươn mình phát triển kinh tế mạnh mẽ, cùng với sự phát triển này là quá trình đô thị hóa nhanh chóng, dẫn tới sự mất cân bằng trong cấu trúc đô thị tại nhiều TP lớn. Trong thực tế, áp lực phát triển kinh tế đã khiến nguy cơ gây tác động tiêu cực tới Di sản đô thị tại các TP lịch sử của Việt Nam ngày một rõ rệt hơn. Trong khi đó, Việt Nam vẫn còn tồn tại một số hạn chế như: Chưa hoàn thiện và đồng bộ được khung pháp lý trong việc bảo tồn Di sản, ngân sách cho bảo tồn di sản và phát triển sáng tạo còn khá eo hẹp, nhận thức từ cộng đồng đối với việc bảo tồn di sản còn hạn chế, nhất là việc chưa thực sự nhìn nhận được rằng Di sản có thể là nền tảng/nguồn lực để thúc đẩy sáng tạo… chính vì vậy, chúng ta vẫn chưa xây dựng được chiến lược cụ thể để phát triển TP sáng tạo gắn với Di sản đô thị như nhiều quốc gia phát triển khác.
Những tín hiệu đầy tích cực: Năm 2019, Hà Nội chính thức tham gia Mạng lưới các TP sáng tạo của UNESCO. Qua đó, nhiều di sản bước đầu đã được khai thác một cách sáng tạo, góp phần định vị thương hiệu Hà Nội với tư cách TP sáng tạo hàng đầu của cả nước [7]. Bắt đầu từ năm 2021, “Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội” đã được tổ chức thường niên, với rất nhiều hoạt động thú vị và hữu ích vì mục tiêu tôn vinh và phát triển ngành thiết kế và văn hóa sáng tạo; trong đó phát huy giá trị Di sản đô thị luôn là một trong các chủ đề chính được chú trọng và là cảm hứng sáng tác đối với các nghệ sĩ sáng tạo, đặc biệt, rất thu hút sự quan tâm của công chúng; Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2023 đã tạo được tiếng vang khi khai thác “Di sản công nghiệp”, biến không gian tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm thành một không gian sáng tạo rất thú vị. Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024 lại tiếp tục tạo ra điểm nhấn rất tích cực với công chúng, khi mà một số cụm di sản đô thị nổi tiếng của Hà Nội đã được lồng ghép khéo léo vào tuyến trải nghiệm “Giao lộ sáng tạo” – chủ đề chính của lễ hội này.
Các hoạt động tại các Lễ hội Thiết kế sáng tạo tại Hà Nội những năm qua ít nhiều đã góp phần giúp cho công chúng bước lại gần hơn với Di sản đô thị, nhất là việc giúp cho cộng đồng sáng tạo ở Việt Nam vừa có cơ hội thể hiện tài năng, vừa có thể góp phần phát huy giá trị Di sản đô thị thủ đô một cách hiệu quả.
b. Các kinh nghiệm hữu ích từ Italia cho Việt Nam
Trước hết, chúng ta cần hoàn thiện khung pháp lý về Bảo tồn di sản chặt chẽ, như Italia, đây là điều kiện cơ bản hàng đầu, là cơ sở pháp lý quan trọng để giúp các TP lịch sử của chúng ta gìn giữ được di sản đô thị quý giá, tránh bị làn sóng phát triển đô thị hiện đại cuốn đi. Với những tín hiệu rất tích cực từ các Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội trong những năm gần đây, rõ ràng là chính phủ Việt Nam có thể đưa ra các chính sách cụ thể hơn, để khuyến khích phát triển công nghiêp văn hóa sáng tạo, gắn với Di sản, điều này giúp cho các chính quyền TP, các doanh nghiệp và các cộng đồng có thể cùng nhau, vừa thúc đẩy dễ dàng các hoạt động sáng tạo trong đô thị, lại vừa bảo vệ Di sản hiệu quả hơn.
Nhiều chuyên gia Di sản tại Việt Nam từng nhấn mạnh về nguyên tắc bảo tồn “Tái sử dụng thích nghi” (adaptive reuse) các công trình di sản một cách linh hoạt nhưng có kiểm soát. Gần đây GS.TS Hoàng Đạo Kính đã nhấn mạnh lại rằng: “Những di sản đô thị mà chúng ta muốn gìn giữ lâu dài cho mai sau thì chúng ta phải kết hợp giữ gìn, bảo tồn với công cuộc phát triển – Thuật ngữ dùng gần đây nhất là phát triển tiế, có kế thừa có sự hiện hữu ngày hôm nay và trông về tương lai”. [8]. Cùng chung nhận định, TS. KTS Nguyễn Quốc Tuân cũng đã đề cập: “Việc lựa chọn xu hướng “bảo tồn thích ứng” chính là cách làm hiệu quả và thích hợp để bảo tồn di sản đô thị, đáp ứng yêu cầu thực tế, góp phần phát triển kinh tế trong bối cảnh hiện nay” [9]. Thông qua các ví dụ thực tế tại Italia, chúng ta không thể phủ nhận rằng, nguyên tắc bảo tồn “tái sử dụng thích nghi” phù hợp với thực tế thời đại và giúp khai thác và phát huy được giá trị di sản đô thị hiệu quả nhất; chúng ta hẳn đã cảm nhận rõ điều này khi chứng kiến di sản được hồi sinh mạnh mẽ nhường nào, như trường hợp của Sassi di Matera, hay của Zona Tortona, Italia. Để thực hiện hiệu quả được những trường hợp tương tự tại Việt Nam, việc chính quyền cho phép/khuyến khích cộng đồng và các doanh nghiệp tư nhân cùng đầu tư vào bảo tồn và phát triển các hoạt động sáng tạo tại các khu vực di sản là vô cùng cần thiết, nhiều di sản đô thị rất nên được “mở cửa” để nhận được luồng sinh khí mới từ sự sáng tạo; nhiều nhà xưởng cũ, khu phố cổ, hay các công trình kiến trúc lịch sử tại các TP lớn của Việt Nam có thể được tái định hình công năng để trở thành không gian làm việc sáng tạo, trưng bày, hoặc ươm tạo các tài năng,… từ đó, hẳn sẽ giúp cho di sản “đối thoại” và “kết nối” với hiện tại dễ dàng hơn.
Giáo dục giới trẻ về nghệ thuật sáng tạo song hành cùng Di sản tại nhiều trường thiết kế ở Florence là một kinh nghiệm quý mà các trường ĐH đào tạo về thiết kế kiến trúc, mỹ thuật, thời trang…tại Việt Nam rất cần xem xét tham khảo, bắt đầu từ việc nghiên cứu điều chỉnh các chương trình đào tạo, trong đó cần bổ sung một số chương trình đào tạo chuyên sâu về bảo tồn di sản kết hợp với sáng tạo nghệ thuật đương đại; nhằm khuyến khích các tài năng trẻ có cơ hội rèn luyện tài năng, chủ đề “Sáng tạo gắn với Di sản” hẳn sẽ là chủ đề mang tới nhiều trăn trở, thách thức nhưng không kém phần mê hoặc cho các bạn trẻ, thế hệ luôn ẩn chứa sức sáng tạo mạnh mẽ nhất.
Với thế mạnh về các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống, nghệ thuật dân gian đặc sắc, ẩm thực phong phú,… tại nhiều địa phương, Việt Nam chúng ta dễ dàng có thể phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo dựa trên bản sắc địa phương, như nước Italia với những VinItaly, đồ da Florence, những buổi trình diễn âm nhạc tầm cỡ tại Venice,…
Tích hợp công nghệ số vào công tác quản trị đô thị, quản lý du lịch thông minh và các hoạt động trải nghiệm Di sản là những kinh nghiệm từ Italia mà Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng trong thời đại công nghệ 4.0 hiện nay, thời đại của trí thông minh nhân tạo AI và Big Data vô cùng thuận lợi.
Cuối cùng, và có lẽ là quan trọng nhất, chúng ta cần xây dựng chiến lược cụ thể và tầm nhìn dài hạn để phát triển các TP sáng tạo một cách rõ ràng, trong đó, chú trọng việc gắn kết Di sản với hoạt động sáng tạo, đó sẽ là hướng đi thích hợp nhất đối với nhiều TP Di sản của Việt Nam trong thời kỳ mới.
6. Thay lời kết
Bàn về TP Sáng tạo tại Italia, Maurizio Carta đã trích dẫn lời của Nhà văn Pháp Antoine de Saint-Exupéry: “Một TP sáng tạo phải được xây dựng, không phải bằng cách tập hợp mọi người để nhặt nhạnh các viên sỏi và chia sẻ nhiệm vụ, không phải bằng cách dùng vàng để mua thủy thủ đoàn, mà bằng cách truyền tải năng lượng sáng tạo mạnh mẽ và bền vững cho họ”. [4] Nhiều người trong chúng ta hẳn sẽ không nghi ngờ rằng Italia là một hình mẫu thành công trong việc kiến tạo mô hình TP sáng tạo từ Di sản đô thị, với nguồn lực quý giá của mình, người Italia đã khẳng định Di sản của họ không hẳn chỉ là những mô hình “Bảo tàng tĩnh tại”, càng không phải là gánh nặng quốc gia cần phải chăm sóc, bảo trì; mà chính là nguồn gốc bất tận của sáng tạo từ quá khứ được truyền tải cho hiện tại, chúng vẫn luôn vận động cùng thời đại, để hướng tới tương lai. Việt Nam chúng ta (với vị trí địa lý tuyệt đẹp, cùng danh sách các di sản văn hóa vô giá, trong đó có nhóm di sản đô thị – những tài sản hữu hình đặc sắc ở nhiều TP lịch sử) rất cần có một tầm nhìn chiến lược dài hạn, xây dựng các chính sách phù hợp, cùng với sự đầu tư vào con người và công nghệ hiện đại, để kiến tạo các TP di sản của mình thành những trung tâm sáng tạo năng động, đóng góp vào công cuộc phát triển bền vững của đất nước. Cũng như nước Italia xa xôi kia, những di sản vật thể và phi vật thể quý giá mà cha ông ta để lại, rất cần được gìn giữ, truyền lại cho thế hệ trẻ, để “nuôi dưỡng” năng lượng sáng tạo cho thế hệ tương lai.
TS.KTS Nguyễn Vinh Quang
Khoa Kiến trúc Công trình – ĐH Phương Đông
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2025)
Tài liệu tham khảo
[1] Phạm Thanh Tùng, 2025: Từ Di sản đô thị tới Đô thị di sản – Tạp chí Xây dựng, Bộ Xây dựng;
[2] Ioan-Franc Valeriu, 2016: Creative cities – A model of Sustainable City Planning – Research Gate;
[3] Madeleine Houbart, 2020: Creative cities (Được biên soạn cho Diễn đàn Đô thị Thế giới Abu Dhabi, tháng 2 năm 2020 “TP của cơ hội: Kết nối văn hóa và đổi mới” và cho Hội nghị thượng đỉnh Châu Phi-Pháp về các TP bền vững, tháng 6/2020) – Association Française des Architectes à l’Export (AFEX);
[4] Maurizio Carta, 2013: TP sáng tạo tại Italia: những dự án và kịch bản mới – Ấn phẩm khoa học của ĐH Tingshua, Trung Quốc;
[5] Luciana Colle, 2022: The Mose a technological and innovative defense system – VIII CLGE Conference, Spain;
[6] Tiziana Cardinale, Laura Pavia, Giovanni Zucchi, 2014: The City of Matera and the Sassi: Smart Places with a Dantean Attraction – REAL CORP 2014, Vienna, Austria;
[7] Giang Nam, 2025: Khơi dòng nguồn lực Di sản – Báo Nhân Dân (trực tuyến > https://nhandan.vn/khoi-dong-nguon-luc-di-san-post891536.html);
[8] Lại Tấn, 2025. GS.TS Hoàng Đạo Kính: “Di sản Hồ gươm cần biến đổi thích ứng với thời gian” – Báo Kinh tế đô thị (trực tuyến) > https://kinhtedothi.vn/gs-ts-kts-hoang-dao-kinh-di-san-ho-guom-can-bien-doi-thich-ung-thoi-gian.html;
[9] Nguyễn Quốc Tuân, 2023. Bảo tồn thích ứng Di sản kiến trúc và đô thị thời Pháp thuộc ở Việt Nam trong bối cảnh mới – Tạp chí Kiến trúc – Hội KTS Việt Nam.
