Không gian lớp học phát triển tư duy sáng tạo cho trẻ mẫu giáo

Sự cần thiết áp dụng các phương pháp giáo dục mới cho lứa tuổi mẫu giáo theo hướng phát triển tư duy sáng tạo

Nhà bác học nổi tiếng nhất thời đại của thế kỷ 20 Albert Einstein đã từng nói: “Logic giúp bạn đi từ A đến B, còn trí tưởng tượng sẽ đưa bạn đến bất cứ đâu”. Như vậy, chính trí tưởng tượng sẽ là động lực của sự sáng tạo, cũng có thể hiểu trí tưởng tượng còn quan trọng hơn cả tri thức, vì trí tưởng tượng là không thể bị giới hạn. Trẻ em tuổi mẫu giáo rất giầu trí tưởng tượng, đó sẽ là nền tảng của sáng tạo… Do đó, một không gian sáng tạo sẽ là một không gian kích thích trí tưởng tượng của trẻ em.

Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển của thời ký quá độ – là thời kỳ tồn tại của cả những yếu tố cái cũ nhất và mới nhất, do đó việc tạo ra sự bứt phá trong phát triển đất nước phải là nhiệm vụ nắm bắt cơ hội của cuộc cách mạng công nghệ 4.0.

Để giải quyết được nhiệm vụ đó, sự nghiệp đào tạo những công dân Việt nam thông minh, sáng tạo trong công việc phải là việc trọng yếu nhất của đất nước vào những thập niên đầu tiên của thế kỷ 21, nhờ đó có thể nắm bắt và bứt phá sự nghiệp phát triển nền kinh tế – văn hóa trong giai đoạn mới.

Đào tạo những con người mới, sáng tạo trong cuộc cách mạng 4.0 phải bắt đầu từ thế hệ của lứa tuổi nhà trẻ mẫu giáo. Nhiều nước phát triển trên thế giới đã có những đổi mới tích cực trong giảng dạy lứa tuổi mẫu giáo, dựa trên những thành tựu nghiên cứu mới nhất về tâm sinh lý trẻ mẫu giáo (từ 3 – 5 tuổi). Triết lý giáo dục từ trước coi truyền đạt là chính tới hiện nay đã thay đổi theo hướng tự nhận thức là chính… đã đặt vai trò của người thầy từ chỗ truyền đạt kiến thức cho học sinh là chính, nay trở thành là người gợi ý, hướng dẫn cho học sinh tự nhận thức là chính. Vì vậy, trong lớp học mẫu giáo, học sinh sẽ trở thành trung tâm của các phương pháp giáo dục, sao cho các bé tự nhận thức được thế giới bằng năng lực tự nhiên và nhận thức thế giới xung quanh theo nhận thức của chính mình, không lệ thuộc vào kiến thức khô cứng từ sự truyền đạt của giáo viên. Từ đó sẽ hình thành tư duy phản biện của trẻ em, tác động mạnh mẽ tới năng lực sáng tạo… từ đó trẻ tự tin và có các phương pháp tiếp cận những vấn đề mới, thực tiễn nẩy sinh trong tương lai

Chính vì những lý do trên, việc hình thành một không gian giáo dục kích thích sự sáng tạo của trẻ lứa tuổi mẫu giáo trong các trường là vô cùng cần thiết để các hoạt động giảng dạy, với những công nghệ giảng dạy mới, hỗ trợ cho các phương pháp giáo dục sáng tạo được phát huy hiệu quả trong các lớp học mẫu giáo

Thực trạng không gian lớp học các trường mẫu giáo của các nước tiên tiến trên thế giới theo hướng phát triển tư duy sáng tạo (PTTDST)

Trên thế giới, các nhà khoa học đã không ngừng sáng tạo, do đó những công trình nhà trẻ, mẫu giáo dần dần thỏa mãn được cơ bản các yêu cầu về chức năng giáo dục toàn diện cho lứa tuổi đặc thù này!

– Về mặt lý thuyết: Trên thế giới, các công trình khoa học về tổ chức không gian kiến trúc của thể loại công trình trường mẫu giáo thực ra không nhiều. Phần lớn những công trình khoa học này được lồng ghép trong các giáo trình. Nhiều tác giả thường coi trường mẫu giáo như là một mục của công trình “giáo dục”, còn sách chuyên khảo lại càng ít!

Nói riêng về sách chuyên khảo, có thể kể ra hai quyển sách quan trọng của tác giả Mark Dudek. Trong 2 tác phẩm nổi tiếng này, tác giả Mark Dudek đã khẳng định có 2 tiêu chí quyết định đến sự thành bại trong tổ chức không gian kiến trúc của thể loại công trình trường mẫu giáo, đó là:

• Mối quan hệ giữa ngôi trường và môi trường xung quanh;
• Tạo ra không gian gây cảm hứng tốt nhất cho việc chăm sóc, nuôi dạy, giáo dục và vui chơi của trẻ em.

– Về mặt thiết kế và xây dựng thực tế: Theo các chuyên gia tâm lý trẻ thơ trước tuổi học đường, muốn luyện trẻ em ham học hỏi thì cần phải tạo ra những động lực hoặc giải pháp nào đó để trẻ em có hứng thú với việc tìm hiểu, khám phá, học hỏi…Có ba hướng để đạt được động lực hoặc giải pháp như đã nói trên. Cụ thể:

• Theo hướng thứ nhất: Thiết kế và xây dựng thực tế dựa trên tinh thần của trẻ em (để trẻ em được là “trẻ em”); thiết kế và xây dựng thực tế dựa trên nhận thức của trẻ em; tạo mối quan hệ gắn bó giữa ngôi trường và môi trường xung quanh (tức là tạo ra không gian trong và ngoài công trình gắn kết chặt chẽ với nhau nhằm gây cảm hứng tốt cho việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và vui chơi của trẻ em trong toàn bộ công trình). Trường mẫu giáo Fuji nằm ở thành phố Tachikawa, Nhật Bản [1] là một ví dụ điển hình.
• Theo hướng thứ hai: Phải kể đến những công trình có hình khối, hình thức kiến trúc nội và ngoại thất đơn giản, khúc triết dễ nhận biết và thân thuộc với trẻ. Chính sự thân thuộc, dễ nhận biết thực sự hấp dẫn trẻ để mỗi buổi sáng đến trường đối với chúng đều là sự thích thú và hưng phấn.

Một trong những công trình như vậy là trường mẫu giáo “Barbapapà” – Kindergarten Barbapapà” (Italia) [3] – Ngôi trường này đã rất thành công theo 2 tiêu chí của Mark Dudek… Phải coi công trình trường mẫu giáo có chức năng và ý nghĩa xã hội quan trọng nhất trong điểm dân cư; cơ sở trường mẫu giáo phải được bố trí tại khu đất thuận lợi nhất cho việc đưa – đón trẻ và phải được bố trí tại khu đất có môi trường hoàn toàn trong lành.

• Công trình trường mẫu giáo hoàn toàn phải như là một sân chơi tự do để trẻ khám phá và sử dụng theo cách riêng của mình;
• Tính thẩm mỹ của công trình trường mẫu giáo phải được đặt lên hàng đầu (hình thức kiến trúc trong và ngoài công trình; cách sử dụng mầu sắc, ánh sáng, cây xanh, mặt nước…);
• Tính biểu tượng của công trình phải thật rõ ràng theo cách tiếp cận mới: Lấy định hướng giáo dục và sở thích của trẻ em làm nền tảng để tổ chức không gian kiến trúc trường mẫu giáo;
• Hình khối, hình thức kiến trúc, phương thức trang trí, sử dụng vật liệu,… phải thật đơn giản, tinh tế theo dạng “thân thuộc và gần gũi” với tâm thế và trí lực của trẻ;
• Công trình trường mẫu giáo hoàn toàn phải tránh xa các trục đường giao thông cơ giới và những nguồn phát sinh ô nhiễm ở bất cứ dạng nào;
• Không gian – nơi đặt công trình trường mẫu giáo phải thật khoáng đạt, rộng rãi, không được bao kín bởi các công trình nhiều tầng, đặc biệt là các thể loại công trình vui chơi, giải trí…
• Nếu cơ sở trường mẫu giáo sẽ được xây dựng trong khu dân cư mới, thì vị trí của nó cần phải (có thể) nằm ở trung tâm của khu để kết hợp các công trình công cộng khác nhằm tạo ra một quần thể kiến trúc vừa hoàn chỉnh về mặt chức năng, vừa mang tính biểu tượng cao.
• Trong trường hợp công trình sẽ được xây dựng trong khu dân cư cũ thì việc lựa chọn vị trí phải nhất thiết dựa vào các yếu tố hiện trạng cũng như các khả năng bổ sung các điều kiện cơ bản nhất cho hoạt động bình thường của công trình. Cụ thể, là các điều kiện cơ bản sau: Bán kính phục vụ hợp lý, đường giao thông tiếp cận rộng rãi và thuận lợi, khả năng kết nối dễ dàng được với những đầu mối kỹ thuật cơ bản như cấp điện, cấp – thoát nước, hệ thống thông tin liên lạc,… đang hiện hữu.

Thực trạng không gian các lớp học mẫu giáo tại Việt Nam

Tại 3 đô thị lớn của Việt Nam hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép các trường mẫu giáo, mầm non cùng song song thực hiện hai chương trình đào tạo: Chương trình theo chuẩn Quốc Gia và chương trình chất lượng cao Quốc tế (chương trình Montessori). Vì vậy, chất lượng và cách tổ chức không gian nội thất các lớp học của lứa tuổi mầm non cũng theo 2 phương pháp với các triết lý giáo dục khác nhau.

Nhà trẻ Việt – Bun Địa (27 phố Hương Viên, phường Đồng Nhân, quận Hai Bà Trưng, TP Hà Nội). [5] là một trong những trường điểm của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có cơ sở vật chất và phương pháp giảng dạy tiên tiến, đổi mới theo xu hướng quốc tế. Tuy nhiên, không gian và trang thiết bị nội thất phòng học vẫn còn đơn điệu, thiếu tính linh hoạt, việc lựa chọn cách học, môn học… không được thực hiện theo sở thích, năng khiếu của trẻ. Trẻ ít có lựa chọn trong các hoạt động sáng tạo không được phát huy trong một chương trình cứng của cô giáo. Ngoài ra, cơ sở vật chất bao gồm các trang thiết bị nội thất cũng rất thông dụng, chủ yếu là đơn chức năng, không có khả năng chuyển hóa theo sở thích của trẻ… Vì vậy, đây cũng là hạn chế của trường có cơ sở vật chất ban đầu được xây dựng tốt.

• Các trường loại chất lượng trung bình thường có các lớp với nhóm trẻ đông hơn chuẩn (>35 trẻ) có phương pháp giáo dục theo kiểu “truyền đạt”, vì vậy việc tổ chức không gian nội thất cũng tương thích theo.
• Các trường mẫu giáo, đạt chuẩn chất lượng cao của Quốc gia có xu hướng tích hợp giáo dục “truyền đạt” với chương trình giáo dục tự “trải nghiệm”, do đó tại các trường này chất lượng không gian nội thất được thay đổi, tiệm cận tới tổ chức nội thất theo phương pháp giáo dục của Montessori.
• Một số trường mẫu giáo Quốc tế được Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép đã thực hiện chương trình giáo dục trẻ mẫu giáo theo hướng sáng tạo của Montessori, do đó kiến trúc không gian nội thất các lớp học được tổ chức đúng theo yêu cầu của phương pháp này; [4]

Không gian xanh bao phủ bởi các hệ thống cây xanh, thảm cỏ tạo bóng râm, làm giảm cường độ ánh nắng mùa hè gay gắt, tạo cho trẻ cơ hội được tham gia lớp học Montessori ngoài trời, tự do vận động, giúp trẻ có những trải nghiệm về nông nghiệp trồng cây, làm vườn, khám phá và gần gũi với thiên nhiên.

Những vấn đề cần giải quyết đối với tổ chức không gian kiến trúc nội thất các phòng học mẫu giáo theo hướng phát triển tư duy sáng tạo tại các thành phố lớn ở Việt Nam

•  Trong thế kỷ 21, tài nguyên con người là yếu tố quan trọng nhất cho sự phát triển, do đó chiến lược phát triển con người là động lực phát triển cho mỗi quốc gia. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Vì vậy, việc phát triển giáo dục đào tạo nói chung và phát triển các trẻ mầm non theo hướng sáng tạo là một việc làm quan trọng và cấp thiết hiện nay, đúng như câu khẩu hiệu “Trẻ em là tương lai của đất nước và của thế giới ngày mai”.
• Việt Nam là nước đang phát triển, cơ sở vật chất và nguồn lực đầu tư cho các trường mẫu giáo công lập còn nhiều hạn chế, chưa thể đáp ứng được với phương pháp giáo dục tiên tiến của Montessori.
• Để giải quyết được vấn đề nêu trên, không gian kiến trúc nội thất phải có khả năng biến đổi linh hoạt từ không gian học tập thành không gian sinh hoạt chung cho nhóm trẻ các lớp mẫu giáo sao cho với một diện tích còn hạn chế và khiêm tốn như cơ sở vật chất của các trường hiện nay vẫn có thể áp dụng được phương pháp giáo dục phát triển tư duy cho trẻ em Montessori;
• Để giải quyết được tính linh hoạt của không gian nội thất, phải giải quyết tính đồng bộ và khả năng linh hoạt trong sử dụng các chức năng của trang thiết bị nội thất và đồ dùng học tập. Việc tích hợp các chức năng trong một thiết bị sẽ cho phép giảm bớt diện tích chứa đồ đạc và tăng cường diện tích sử dụng cho phương pháp giảng dạy mới;
• Bên cạnh việc định hướng tổ chức kích thước không gian nội thất phù hợp với phương pháp giảng dạy mới và thiết kế trang thiết bị đa chức năng, phải nghiên cứu tìm ra hệ thống module phù hợp với nhân trắc của trẻ để tạo điều kiện sản xuất theo phương pháp công nghiệp các trang thiết bị nội thất đáp ứng yêu cầu giảng dạy của phương pháp Montessori;
• Hệ thống Module phù hợp từ trang thiết bị tới kích thước không gian cho nội thất phòng học của trẻ sẽ tạo điều kiện sản xuất hàng loạt dẫn đến giảm giá thành các sản phẩm, tăng cường tính đồng bộ và thống nhất cho không gian nội thất dành cho trẻ mẫu giáo, điều đó phù hợp với thực trạng các trường mẫu giáo tiếp cận với các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.

NCS. Nguyễn Việt Khoa
Trưởng ngành Kiến trúc Nội thất – Trường Đại học Xây dựng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 02-2020)

———————————————————————-