Một số giải pháp cải thiện kiến trúc mái ở Hà Nội

Như chúng ta đã biết, tình trạng xây dựng, cải tạo, lắp đặt sử dụng mái công trình xây dựng và không gian liên quan tại Hà Nội, đặc biệt tại các khu vực dân cư thấp tầng đô thị hiện hữu, làng xóm đô thị hóa các khu chung cư cũ hiện nay đang theo hướng tự phát, khó kiểm soát… trở thành một vấn đề cảnh quan của kiến trúc Thủ đô.

Trên cơ sở những nghiên cứu về đặc điểm các khu vực và hệ thống quản lý quy hoạch, kiến trúc, xây dựng hiện nay, cùng với các kinh nghiệm từ các khu vực đô thị gần với các khu vực nêu trên, cần phải tìm kiếm và đưa ra những giải pháp để khắc phục và cải thiện hiện trạng cảnh quan lộn xộn của các tuyến phố hiện hữu và cảnh quan các mảng nhà dân thấp tầng của Thủ đô nhìn từ trên cao.

Việc đề xuất giải pháp mái các nhà thấp tầng bao gồm 2 nội dung chính: Xử lý sửa chữa khắc phục hiện trạng, đề xuất giải pháp quy hoạch kiến trúc định hướng cho các công tác lập quy hoạch chỉnh trang, thiết kế đô thị và cấp phép xây dựng trên địa bàn Thành phố, cụ thể như sau:

20A01040-01
Minh họa các thiết kế mặt đứng cơ sở đối với các đoạn tuyến phố hiện trạng có các công trình chiều cao và hình thức khác nhau

1. Đối với hệ thống mái các nhà thấp tầng trên các tuyến phố:

Cần phải cụ thể hóa việc đánh giá hiện trạng thông qua các mặt đứng hiện trạng, đặc biệt là các khu vực đang lộn xộn nhất, thông qua vẽ ghi hoặc ảnh chụp và đề xuất kiến trúc chung, cụ thể là mặt đứng cơ sở, căn cứ theo mặt đứng hiện trạng, bổ sung chiều cao tầng và hình dáng kiến trúc xác định, phù hợp với đặc điểm hoặc quy định chung về quy hoạch – kiến trúc khu vực; trường hợp các công trình có hình thức, phong cách kiến trúc, chiều cao khác nhau phải xem xét lựa chọn phong cách hiện trạng điển hình có tính mới hoặc phù hợp đặc điểm quy hoạch kiến trúc khu vực để xác định hình thức kiến trúc và chiều cao mái chung;

Khuyến khích xây dựng mái thống nhất theo hướng tổ hợp liền mạch hoặc đồng dạng đối với các công trình nhà liền kề có số tầng cao bằng nhau:

2. Đối với hệ thống mái bên trong các khu vực nhà ở thấp tầng bên trong các khu vực:

Cần đảm bảo các nội dung thống nhất tối đa có thể giữa các cá thể nhà ở hoặc chủ sở hữu trong các khu vực này, cụ thể:

  • Thống nhất giới hạn hình thức mái, độ dốc và vật liệu, màu sắc của các nhà trong 1 khu vực để phục vụ các nhu cầu xây dựng mới, cải tạo và lắp đặt mái; giới hạn này ở mức rộng nhất có thể gồm 1 phương án mái bằng, mái dốc kín và mái hở theo 2 chiều dọc và ngang, mái hỗn hợp cho 1 khu vực dân cư hiện hữu. Việc cùng màu sắc cũng cần cân nhắc, với màu khuyến khích cần giảm độ hấp thụ nhiệt và gần gũi với cảnh quan chung như các mầu xanh lá cây nhạt, ghi sáng…;
  • Kiểm soát độ vươn hoặc định vị mép mái đối với các ngõ, ngách lối đi để góp phần làm rõ các lối đi khi nhìn từ trên cao, cải thiện sự thông thoáng trong các khu vực dân cư hiện hữu, đảm bảo khoảng cách mái tối thiểu với ngõ trong mọi trường hợp, kể cả khi các khối nhà hiện trạng vươn đua che khoảng không ngõ. Giữ gìn bảo tồn các khoảng đất trống hoặc có biện pháp kiểm soát ngưỡng giới hạn xây dựng trong các khu vực dân cư hiện hữu;
  • Tổ hợp mái thành 1 hình, diện thống nhất mái đối với các dãy nhà, cụm nhà cùng cao độ;
  • Khuyến khích xây dựng mái bằng, hoặc kết hợp giữa mái dốc và mái bằng, sử dụng các mái bằng còn lại trồng cây xanh tối đa trên tất cả các diện tích mái bằng của khu vực.
  • Về lâu dài, việc nghiên cứu lộ trình tái cấu trúc các khu vực dân cư hiện trạng có cảnh quan mái và nhà ở lộn xộn để xây dựng các khu ở mới phù hợp đặc điểm khu vực, dù khó khả thi, nhưng cần thiết để phục vụ cải tạo những khu xây dựng tạm và các tình huống khác trong tương lai.

20A01040-02

3. Những giải pháp cụ thể khác

– Quản lý mái tôn, là bộ phận tiêu điểm tác nhân chính gây nên tình trạng lộn xộn cảnh quan đô thị hiện nay, trong đó cần quy định các loại hình mái được thiết kế xây dựng và lắp đặt đồng bộ cùng hệ thống tường cột, vì kèo có hình thức, kích thước, tỉ lệ, vật liệu và mầu sắc đảm bảo phù hợp với phong cách hình thức ngôi nhà và hài hòa với cảnh quan khu vực; danh mục các loại mái và đặc điểm nào được chấp thuận; không cho phép loại hình nào, trong đó bao gồm các loại mái kết cấu tạm, độ dốc thiếu, các kiểu dáng mái để lộ đầu hồi vì kèo tạm hoặc hồi tam giác vỉ ruồi, kết cấu để lộ cấu tạo đơn sơ, thưng bọc cạnh mái đứng bằng tôn lợp, hoặc sơn mầu cột, vì kèo mầu sơn chống rỉ hoặc tương phản với mầu mặt dưới mái tôn.. và các phương án đề nghị cấp phép phải có nghiên cứu hiện trạng mái đoạn tuyến xung quanh..

– Bổ sung giải pháp xử lý các thiết bị đặt trên mái như bồn chứa nước và sắp xếp không gian trên sân mái nếu có, che chắn các bồn nước bằng khung hộp chớp kim loại chịu được mưa nắng, gió bão, để khắc phục các nội dung này, chính quyền có thể xem xét hỗ trợ các chủ sở hữu bổ sung với các điều kiện nhất định;

– Xử lý các nhà chung cư cũ cơi nới không gian và lắp đặt bồn nước lộn xộn trên mái: Trong trường hợp chưa tháo dỡ kịp thời cần có giải pháp thiết kế cải tạo phù hợp không gian hiện trạng đảm bảo kết cấu chung bền vững, mặt đứng và mái thống nhất hình dáng, diện mái, phân vị ngang, vật liệu, mầu sắc, mảng che chắn nhẹ.

Cần phải đảm bảo việc cải tạo, bổ sung cấu tạo mái cho mỗi nhà (hoặc đơn nguyên) chung cư cũ phải được thực hiện thống nhất trên toàn bộ mặt bằng mái với điều kiện đảm bảo an toàn sử dụng, kết cấu, chống mưa, nắng và thuận tiện sử dụng các tiện ích khác của mái cho phép như lắp đặt bể, bồn chứa nước, trồng cây trên mái nếu có; Các hệ thống bồn chứa nước trong trường hợp buộc phải duy trì bổ sung trên mái, phải bố trí bồn nước thống nhất hình thức kiểu dáng và vị trí theo toạ độ, hàng lối, hoặc tập kết theo từng cụm tập trung gọn gàng ngăn nắp tuỳ theo giải pháp phù hợp với hiện trạng hệ thống kỹ thuật nước và kết cấu của toà nhà; không để nhìn thấy từ điểm nhìn từ đường giao thông xung quanh, hoặc được bao che bằng các khung hộp nhẹ hình dáng thống nhất hoặc mái bổ sung nếu điều kiện kết cấu và cảnh quan cho phép; kể cả việc cho phép lợp bổ sung lớp mái dốc bằng vật liệu nhẹ phủ trên toàn bộ mái cũ, các bồn nước và các thiết bị khác với điều kiện đảm bảo an toàn và không ảnh hưởng xấu đến kiến trúc chung.

20A01040-03
Minh họa giải pháp thống nhất giới hạn hình thức mái, độ dốc và vật liệu, mầu sắc của các nhà trong 1 khu vực để phục vụ các nhu cầu xây dựng mới, cải tạo và lắp đặt mái

– Giải pháp mái đối với khu vực các biệt thự cũ có giá trị bị lấn chiếm:

Ngoài việc tuân thủ các quy định quy hoạch kiến trúc và xây dựng chung của khu vực đặc trưng và thể loại công trình, hiện nay các biệt thự cũ có giá trị đang chịu sự lấn chiếm của các dạng cửa hàng, dịch vụ xung quanh với cảnh quan rất lộn xộn. Việc xử lý mái khu vực các không gian lấn chiếm các không gian sân vườn không gian sinh lợi xung quanh các công trình di sản (biệt thự có giá trị và giá trị đặc biệt) được xem phù hợp với việc khai thác sinh lợi kết hợp với chỉnh trang cảnh quan di sản, với điều kiện phát huy hoặc không làm ảnh hưởng đến kết cấu và kiến trúc công trình di sản; trong trường hợp cần thiết phải tháo dỡ thuận lợi; phần không gian mở rộng thêm chỉ ở tầng 1, phải có tính thống nhất, mặt tiền thông thoáng và chức năng sử dụng dịch vụ; bảo tồn các cây cổ thụ và vườn nguyên bản trong khu vực không gian mở rộng.

4. Các giải pháp cần khuyến khích áp dụng

  • Sử dụng các giải pháp trồng cây xanh trên mái để tăng cường cảnh quan sinh thái, làm mát công trình; sử dụng lắp đặt pin mặt trời trên các bề mặt mái để góp phần tiết kiệm năng lượng;
  • Xây dựng các bể trung chuyển chứa nước mái trong mỗi công trình để giảm tải cho các hệ thống thoát nước TP và khu vực; đồng thời khai thác sử dụng để tiết kiệm nguồn tài nguyên nước.
    Các giải pháp này nên được khuyến khích hoặc bắt buộc áp dụng cho các công trình, dự án xây dựng nhà chung cư, hỗn hợp, các công trình dịch vụ thương mại xây dựng trong khu vực trung tâm theo những cơ chế xác định;
20A01040-04
Minh họa các trường hợp được phép và không được phép xây dựng, cải tạo và lắp đặt mái dốc nhà ở xây dựng trên các tuyến phố

5. Các giải pháp quản lý quy hoạch, xây dựng

Bên cạnh việc bổ sung các giải pháp về quy hoạch, kiến trúc, công tác quản lý xây dựng đô thị cũng cần phải có những biện pháp song song để đảm bảo thực thi hiệu quả nhằm cải thiện tình hình cảnh quan mái, cụ thể:

– Bổ sung vào quy định cấp phép xây dựng nội dung yêu cầu về tổ chức nghiên cứu tổ hợp kiến trúc mặt đứng hiện trạng, làm cơ sở để tư vấn thiết kế công trình và người quản lý lựa chọn cao độ, tầng cao và hình dáng kiến trúc đặc biệt là kiến trúc mái phù hợp, việc nghiên cứu hiện trạng cơ bản là thuận lợi dựa trên các ảnh hiện trạng; tăng cường chuyên môn về kiến trúc quy hoạch cho đội ngũ cấp phép xây dựng các cấp; đối tượng quản lý nội dung nêu trên trong cấp phép xây dựng phải bao gồm cả cấp phép xây dựng tạm;

20A01040-05
Hình minh họa giải pháp xử lý các bồn chứa nước trên các mái nhà và công trình

– Bổ sung quy định hoặc hướng dẫn tạm thời về thiết kế và xây dựng mái nhà riêng lẻ hoặc công trình trên tuyến phố, trong đó tập trung quản lý thực hiện các quy định về bố trí, hình thức, kích thước, cấu tạo và đảm bảo tính tổng thể trên tuyến phố hoặc đoạn tuyến phố;

– Các cơ quan chức năng, nhất là chính quyền các quận, huyện thị xã cần chủ động lập kế hoạch định kỳ rà soát kiểm tra hiện trạng, căn cứ các quy định hiện hành và quy định hướng dẫn về mái để có danh mục các tuyến phố, đoạn tuyến phố, các khu vực dân cư thấp tầng cần ưu tiên sửa chữa, khắc phục các khiếm khuyết, vi phạm cơi nới, lắp đặt thiết bị và quảng cáo của các nhà ở và công trình và thiết kế chỉnh trang; thực hiện việc sửa chữa, khắc phục từng đoạn tuyến, tuyến phố hay khu vực, kèm theo có chính sách, biện pháp hỗ trợ người dân thực hiện theo từng loại trường hợp;

– Tăng cường công tác thanh kiểm tra trật tự xây dựng, tuân thủ giấy phép xây dựng được cấp, thực hiện tháo dỡ các chi tiết mái công trình vi phạm hoặc làm ảnh hưởng mỹ quan đô thị căn cứ các quy định và hướng dẫn chung, tổ chức giám sát cộng đồng với sự tham gia của người dân từng khu vực; Các chủ đầu tư, chủ sở hữu, người dân, các đơn vị thi công và các đơn vị tư vấn thiết kế cũng cần phải nghiêm túc tuân thủ các quy định hướng dẫn của TP, chủ động triển khai thực hiện các nội dung liên quan về mái nói riêng và công trình nói chung trong trách nhiệm của mình; chủ động đề xuất các sáng kiến, giải pháp quản lý cảnh quan chung với chính quyền cấp quận và các cơ quan chuyên môn của thành phố nếu có.

20A01040-06

Trần Việt Thắng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 12-2019)