Những giải pháp thực hiện trong quá trình lập và triển khai quy hoạch đô thị của Thủ đô Hà Nội

Hà Nội là Thủ đô của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, Trung tâm chính trị – hành chính quốc gia, văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế. Với lợi thế về vị trí địa lý – chính trị và với lịch sử phát triển lâu đời, Hà Nội luôn giữ vai trò quan trọng nhất cả nước, có sức hút và tác động rộng lớn đối với quốc gia và khu vực.
Cách đây 5 năm, Hà Nội có diện tích 921km2, dân số khoảng 4 triệu người. Từ 01/8/2008, Hà Nội mở rộng địa giới hành chính có diện tích tự nhiên hơn 3.000 km2, dân số hơn 6.4 triệu người, gồm 10 quận, 01 thị xã và 18 huyện ngoại thành.
Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt với những định hướng căn bản cho mô hình phát triển kinh tế xã hội Hà Nội, xây dựng viễn cảnh Thủ đô Hà Nội phát triển bền vững, đồng bộ, hiện đại, hài hòa giữa văn hóa, bảo tồn di sản, di tích lịch sử với phát triển kinh tế, một Hà Nội “Xanh – Văn hiến – Văn minh – Hiện đại”, tuy nhiên trong quá trình thực hiện quy hoạch chung, Hà Nội đang gặp không ít khó khăn, thách thức. Với mong muốn trao đổi về chủ đề: “Quy hoạch đô thị – Những vấn đề đặt ra trong thực thi quy hoạch đô thị hiện nay”, bài viết sẽ tập trung vào các nội dung sau:

Mô hình Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050

Những vấn đề chính đặt ra trong quá trình lập quy hoạch và thực thi quy hoạch đô thị
Công tác quy hoạch luôn được ưu tiên hàng đầu với tất cả các thành phố, đặc biệt là với các thành phố đang phát triển. Trong quá trình quy hoạch và thực thi quy hoạch nhằm phát triển bền vững, Hà Nội cũng gặp phải những khó khăn, thách thức cũng như những cơ hội, Cụ thể:
Những khó khăn:
– Các chức năng chưa hoàn thiện theo quy hoạch.
– Áp lực về dân số, môi trường, hạ tầng kỹ thuật, xã hội.
– Kiến trúc đô thị chưa tạo ra các giá trị đặc trưng tiêu biểu.
– Việc sắp xếp, bổ sung chức năng công cộng còn thiếu trong khu vực nội đô.
Những thách thức:
– Triển khai khối lượng lớn công tác lập các quy hoạch chuyên ngành và cấp dưới vừa đảm bảo khớp nối với Quy hoạch chung, vừa phải kế thừa các quy hoạch đã triển khai… trong khi lực lượng, đội ngũ tư vấn và chất lượng, kinh nghiệm và năng lực triển khai lại còn hạn chế và rất thiếu… Đây thực sự là thách thức, trở ngại lớn nhất mà bắt buộc các cơ quan có liên quan phải nỗ lực quyết tâm để vượt qua.
– Rà soát các Dự án đã triển khai hoặc phê duyệt trước đây: Việc mở rộng Hà Nội đồng nghĩa với việc tiếp quản số lượng lớn, đồ án quy hoạch trước đây (khoảng 700 các dự án),.. tạo thành một khối lượng lớn công việc cần phải giải quyết, phân loại để xử lý cho phù hợp với quy hoạch chung, đặc biệt là các dự án nằm trong khu vực vành đai xanh;
– Chất lượng quản lý thực hiện đầu tư xây dựng theo quy hoạch: Năng lực của hệ thống quản lý quy hoạch các cấp chưa đồng đều; sự phối hợp giữa các đơn vị chưa đồng bộ; việc phân cấp quản lý khó do lực lượng mỏng, năng lực hạn chế;
– Khó khăn trong việc lựa chọn quy hoạch như là động lực để lan tỏa sự phát triển, có khả năng kêu gọi đầu tư, tạo dựng nguồn lực để triển khai trước; Phương thức, quy mô phát triển cho các đô thị vệ tinh; Tạo sức hấp dẫn, thu hút dân cư, tạo việc làm, góp phần thực hiện việc giãn dân ra ngoài khu vực nội đô;
– Giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình kiểm soát phát triển bền vững: Mâu thuẫn giữa nhu cầu đầu tư phát triển với việc gìn giữ bản sắc riêng, bảo tồn các di sản kiến trúc, cảnh quan, cải tạo chỉnh trang làng xóm nông thôn.. nhằm duy trì bản sắc văn hóa truyền thống trong cấu trúc và không gian đô thị;
– Việc di dời các cơ sở y tế, trụ sở của Bộ Ngành, các trường đại học, cơ sở sản xuất gây ô nhiễm trong nội thành để dành quỹ đất cho hạ tầng đô thị, đòi hỏi nguồn lực lớn để xây dựng cơ sở mới ngoài nội đô.

Quy hoạch mở rộng góp phần thực hiện việc giãn dân ra ngoài khu vực nội đô

Những cơ hội:
Những tồn tại, khó khăn, thách thức như phần trên nêu ra là những vấn đề lớn mà Hà Nội đang gặp phải. Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích lại có thể nói là cơ hội vàng tạo điều kiện cho Hà Nội phát triển. Đây cũng thời cơ giải quyết các vấn đề tồn tại của đô thị trong những năm qua, tạo thêm quỹ đất để phát triển các chức năng quan trọng còn thiếu cho Thủ đô, đồng thời thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia đầu tư xây dựng theo quy hoạch, tái thiết đô thị, cụ thể:
Đối với phần nội đô lịch sử: Đây là cơ hội để rà soát, bổ sung và hoàn thiện lại các không gian đô thị cũ, bổ sung các quỹ đất hạ tầng đô thị, xóa các quỹ nhà nguy hiểm, xuống cấp; tái phát triển các khu dân cư, đặc biệt là hạ tầng đô thị.
– Đối với đô thị trung tâm phần mở rộng: Đây là cơ hội để tổng rà soát, các đồ án quy hoạch, dự án đầu tư đã được chấp thuận triển khai tại đây, đảm bảo điều chỉnh và khớp nối phù hợp Quy hoạch chung.
– Đối với các đô thị vệ tinh và thị trấn sinh thái: Đây là cơ hội để sắp xếp, cải tạo chỉnh trang nông thôn mới, đồng thời xây dựng các đô thị vệ tinh, thị trấn sinh thái theo hướng phát triển bền vững, là cực hút dân cư từ đô thị trung tâm, góp phần giảm áp lực cho khu vực đô thị cũ;  
– Đối với kiến trúc cảnh quan, đô thị: Đây là cơ hội kiểm soát, tạo dựng được không gian kiến trúc đô thị hiện đại và bản sắc; Kiểm soát và cân đối dân cư từng địa bàn; Cơ hội để tổ chức lại không gian cao tầng hiện đang lộn xộn, manh mún… nhằm xác định, tạo dựng các không gian điểm nhấn.
– Đối với các công trình công cộng, hệ thống hạ tầng đô thị: Đây là cơ hội cải tạo, xây dựng mới các hạ tầng đầu mối hiện đại, có quỹ đất dành cho giao thông… hoặc bổ sung, điều tiết hệ thống hạ tầng đô thị đã xuống cấp.

Đường cao tốc trên cao Phạm Hùng – Hà Nội

Một số giải pháp cơ bản nhằm giải quyết các thách thức trong quá trình phát triển, thực thi quy hoạch
1. Đổi mới phương pháp lập quy hoạch  
Quy hoạch mang tính chiến lược hơn: Quy hoạch lần này không chỉ là các chỉ tiêu tính toán mà đề cao tính thực tiễn, gắn với cuộc sống và mang tính chiến lược lâu dài, đảm bảo phát triển bền vững. Việc tổ chức dành đất vành đai xanh, xây dựng các đô thị vệ tinh, thị trấn sinh thái, không tập trung tất cả các khu chức năng vào trung tâm, kết nối hạ tầng đồng bộ, hiện đại;
Tôn trọng và phát huy các giá trị tự nhiên, cảnh quan: Triển khai quy hoạch phân khu không theo đơn vị hành chính riêng biệt thay thế cho đồ án quy hoạch chi tiết trước đây. Sự thay đổi này góp phần tăng sự liên kết địa bàn, gắn kết không gian, khắc phục các tồn tại, hạn chế trước đây; Đổi mới quy hoạch hướng tới đô thị gắn với điều kiện tự nhiên, tận dụng cảnh quan cây xanh, mặt nước và tiết kiệm năng lượng, hướng tới đô thị xanh…
Cụ thể hóa quy hoạch, đặc biệt đối với các khu vực đặc thù: Đồ án quy hoạch các cấp đều quy định về quản lý quy hoạch – kiến trúc các khu vực đặc thù, quy chế quản lý riêng các khu thành cổ, khu phố cổ, khu phố cũ… với các quy định cụ thể;
Công khai, minh bạch quy hoạch: Phổ biến thông tin quy hoạch công khai thông qua truyền thông, báo chí, làm cho công tác quy hoạch được công khai, minh bạch, góp phần giảm thiểu đầu cơ đất, thuận tiện kêu gọi đầu tư, rút ngắn thủ tục xây dựng, nâng cao kiến thức và vai trò của cộng đồng trong công tác quy hoạch và giám sát việc thực thi quy hoạch.
2. Huy động mọi thành phần tham gia công tác quy hoạch
Sự tham gia của các chuyên gia,các nhà khoa học trong quá trình lập thẩm định đồ án quy hoạch đã góp phần xây dựng đồ án quy hoạch có chất lượng. Đặc biệt, đối với đồ án quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội có sự tham gia của chuyên gia Mỹ, Hàn Quốc, sự phản biện của các chuyên gia, tổ chức nước ngoài như JICA (Nhật Bản), lle de France (Pháp), Úc… góp phần nâng cao chất lượng đồ án đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và cạnh tranh với các đô thị trong khu vực, quốc tế.
Sự tham gia ý kiến cộng đồng dân cư từ khâu lập nhiệm vụ quy hoạch đến thiết kế, thẩm định góp phần nâng cao tính khả thi của đồ án cũng như tạo nên sự đồng thuận cao khi triển khai thực hiện dự án theo quy hoạch được phê duyệt;
Sự tham gia của các nhà đầu tư:
Xác định nhà đầu tư là chủ thể – yếu tố chính góp phần thúc đẩy nhanh chóng việc xây dựng dự án theo quy hoạch nên Thành phố đã có những cơ chế nhằm phối hợp, hỗ trợ thủ tục, tháo gỡ kịp thời các khó khăn…

Các trụ của tuyến đường sắt đã hoàn thành tại khu vực đường Nguyễn Trãi

3. Xây dựng hệ thống quản lý, phối hợp đa chiều trong công tác quản lý, triển khai thực hiện quy hoạch
Phân cấp mạnh cho các địa phương đủ điều kiện để triển khai thẩm định, phê duyệt quy hoạch và tổ chức thực hiện quy hoạch: Hà Nội đã thực hiện phân cấp trong công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch cho các địa phương là tạo được sự chủ động trong quản lý và phát triển đô thị và đẩy nhanh tiến độ hoàn thành công tác quy hoạch và thực thi quy hoạch.
– Sự phối hợp giữa các đơn vị trong công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch: Sở Quy hoạch – Kiến trúc tổ chức triển khai thực hiện phương thức phối hợp làm việc trực tiếp và thường xuyên hàng tháng với tất cả 29 quận, huyện, thị xã… Phương thức hoạt động này đã đem lại hiệu quả thiết thực: giải quyết kịp thời các vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ triển khai các quy hoạch theo đúng các kế hoạch, tháo gỡ mọi vướng mắc về trình tự, thủ tục, liên quan đến công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch, kiến trúc.
– Sự tham gia của cộng đồng trong công tác xây dựng nông thôn: Nhân rộng các mô hình xây dựng nông thôn mới đạt hiệu quả với việc xác định nội dung trọng tâm đột phá, làm tốt giao thông thôn xóm, thủy lợi nội đồng, đồn điền đổi thửa và hệ thống hạ tầng xã hội.
4. Nguồn lực tài chính để thực thi quy hoạch
Đây luôn là đề tài rất khó đối với các quốc gia nghèo. Những năm vừa qua, Hà Nội đã chủ động rà soát và cho phép điều chỉnh các quy hoạch không khả thi, tăng quy mô và bổ sung thêm các chức năng có khả năng sinh lợi tạo nguồn lực để giải phóng mặt bằng, đầu tư quỹ sàn, quỹ đất phục vụ cộng đồng. Nhà đầu tư được khai thác các không gian phía trên để cân đối tài chính, còn Thành phố triển khai được quy hoạch và có thêm được nguồn thu từ giá trị đất đai để hoang hóa do quy hoạch không khả thi.
5. Điều chỉnh kịp thời các cơ chế chính sách
Trong nhiều giai đoạn, các cơ chế chính sách không đáp ứng kịp yêu cầu phát triển của xã hội, cũng như thực tiễn của cuộc sống. Do vậy, trên cơ sở tổng hợp thường xuyên các vướng mắc tồn tại, khó khăn trong việc thực thi quy hoạch mà Thành phố đã ban hành các quyết định mới hay bãi bỏ các chính sách không còn phù hợp, nhằm kịp thời có được bộ khung pháp lý, tạo được môi trường đầu tư thông thoáng và hiệu quả.
Mỗi thành phố với đặc điểm khác biệt của mình về tự nhiên, văn hóa, lịch sử, kinh tế xã hội, trong quá trình thực thi quy hoạch đều gặp phải những vấn đề riêng. Việc xác định thực hiện quy hoạch để môi trường sống tốt, có chất lượng; tạo ra hình ảnh đặc trưng cho mỗi đô thị đã là điều không dễ nhưng việc quản lý, kiểm soát và tạo mọi cơ chế, chính sách để khuyến khích, huy động mọi nguồn lực đầu tư xây dựng theo quy hoạch… lại là vấn đề khó và phức tạp hơn.
Giải quyết các vấn đề tồn tại của đô thị, đảm bảo phát triển văn minh, bền vững… là các nội dung mà Hà Nội mong muốn được chia sẻ, trao đổi cùng các Thành phố thành viên mạng lưới các thành phố lớn châu Á nhằm tìm kiếm những giải pháp thực hiện trong quá trình triển khai quy hoạch đô thị Thủ đô Hà Nội thời gian tới.

TS. KTS Nguyễn Văn Hải
Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội