Phát triển các không gian sáng tạo ở Hà Nội

Ngày 08/9/2016, Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hoá đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Đây là một chiến lược quan trọng nhằm định vị các ngành công nghiệp văn hoá như một bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân, khai thác các tiềm năng văn hoá, sáng tạo cho sự phát triển của đất nước. Trong phát triển các ngành công nghiệp văn hoá, Tạp chí Kiến trúc (KGST) là thành tố then chốt để tập hợp và lan toả những thông điệp sáng tạo – hạt nhân hình thành nên các ngành công nghiệp văn hoá – tới tất cả các lĩnh vực trong đời sống xã hội.

Ngày 30/10/2019, Tổng giám đốc UNESCO Audrey Azoulay đã ký Quyết định công nhận Hà Nội cùng 65 thành phố (TP) khác trên thế giới chính thức gia nhập vào mạng lưới các TP sáng tạo của UNESCO. Đây là niềm vinh dự của Hà Nội khi phát triển theo định hướng lấy nguồn lực văn hóa và sáng tạo văn hóa làm nền tảng cho quá trình phát triển đô thị một cách bền vững.

Theo thống kê năm 2019, Hà Nội có khoảng 190 KGST. Theo hồ sơ Hà Nội tham gia TP sáng tạo, năm 2018 ngành công nghiệp sáng tạo đóng góp khoảng 1,49 tỷ USD vào tổng sản phẩm trên địa bàn TP Hà Nội (chiếm tỷ trọng 3,7% GRDP của TP Hà Nội), trong đó giá trị gia tăng của ngành nghệ thuật, vui chơi và giải trí của Hà Nội đạt khoảng 196,5 triệu USD (chiếm tỷ trọng 0,49% GRDP của TP Hà Nội). Tuy nhiên, các KGST này chưa nhận được sự chú ý, quan tâm đúng với vai trò, vị trí của chúng đối với sự phát triển của Thủ đô, những chủ nhân của các KGST dường như vẫn “lạc lõng” trong việc đồng hành cùng thủ đô phát triển kinh tế – xã hội. Trên thực tế, nếu biết cách phát huy, các KGST sẽ trở thành động lực cho sự phát triển Hà Nội trong những năm sắp tới, đặc biệt là khi Hà Nội đã trở thành TP sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế thuộc mạng lưới các TP sáng tạo của UNESCO năm 2019.

Nghiên cứu về không gian sáng tạo ở Việt Nam

Nghiên cứu về không gian sáng tạo không phải là một chủ đề mới ở Việt Nam và ngay cả ở Hà Nội. Cùng với sự quan tâm về công nghiệp văn hóa, vấn đề quản lý và phát triển các trung tâm sáng tạo là một trong những chủ đề trọng tâm, được nhiều tổ chức văn hóa nghệ thuật ở trong và ngoài nước chú ý. Ngày 01/10/2014, Hội đồng Anh, Viện Goethe Hà Nội, phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội thảo về “Các không gian sáng tạo trong TP”. Ngày 7-8/3/2016, Hội đồng Anh tổ chức hội thảo “Kiến tạo không gian sáng tạo” tại TP HCM. Ngày 24/11/2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Hội đồng Anh và Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tổ chức hội thảo “Đối thoại về vai trò của các không gian sáng tạo trong nền kinh tế sáng tạo tại Việt Nam” tại TP Huế, Hội thảo “Phát huy tiềm năng, thế mạnh của các không gian sáng tạo trong việc phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô Hà Nội thời kỳ hội nhập và phát triển” (2018)… Các hội thảo này là cơ hội để các nhà hoạch định chính sách, đại diện của các KGST, các học giả ở trong và ngoài nước bàn về những vấn đề có liên quan đến KGST ở Việt Nam. Tác giả Trương Uyên Ly cũng đã 2 lần viết báo cáo về các KGST ở Việt Nam trong đó có những đánh giá tương đối toàn diện về bức tranh toàn cảnh, tiêu điểm, tác động, những thách thức chính, kiến nghị đối với việc phát triển các KGST ở Việt Nam. Tuy nhiên, các kiến thức này dường như mới chỉ dừng lại ở các buổi hội thảo, trong các cuốn sách, ở các nhà nghiên cứu và đại diện của các KGST với nhau, mà chưa thực sự đi vào thực tiễn cuộc sống.

Khái niệm không gian sáng tạo

KGST được Hội đồng Anh định nghĩa là “Một địa điểm, có thể là địa điểm thực hoặc địa điểm trực tuyến, là nơi đem những con người sáng tạo đến với nhau. Đó là nơi tụ họp, chia sẻ không gian và hỗ trợ cho các hoạt động kết nối, phát triển kinh doanh và thu hút cộng đồng trong các lĩnh vực sáng tạo,văn hóa và công nghệ”

KGST là nơi cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo có thể kết nối, tương trợ lẫn nhau tạo thành một thể thống nhất thông qua hỗ trợ cho thuê mặt bằng, hỗ trợ không gian cho nghệ sĩ trẻ trong việc trưng bày, truyền thông và kinh doanh các tác phẩm nghệ thuật của mình hay là không gian giải trí, đưa nghệ thuật đến gần hơn với cộng đồng.

Ở Việt Nam, hầu hết các KGST là của tư nhân, tập trung chủ yếu ở Hà Nội và TP HCM. Do đây là mô hình kinh doanh mới nên hầu hết các KGST chưa được hưởng các ưu đãi của hệ thống chính sách, pháp luật hiện hành. Gần như tất cả các KGST được vận hành theo cơ chế của một doanh nghiệp cho dù các KGST hình thành trên cơ sở hướng tới cộng đồng, kinh doanh mang tính chất mạo hiểm cao.

Tobacco Factory Theatre là một KGST được hình thành từ việc cải tạo một công trình đã cũ để trở thành biểu tượng mới, tạo dựng bản sắc mới

Vai trò của không gian sáng tạo trong phát triển đô thị – gợi ý cho Hà Nội

Các KGST đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển đô thị ở các khía cạnh như:

  • Tạo ra bản sắc cho đô thị: Trải qua một quá trình phát triển, các đô thị lâm vào khủng hoảng bản sắc. Nhiều khu vực di sản bị xâm phạm, thậm chí bị phá hủy hoàn toàn để nhường chỗ cho các nhà cao tầng, khu thương mại mới. Đây là xu thế chung, chứ không riêng gì ở Việt Nam hay cụ thể hơn là Hà Nội. Việc quy hoạch đô thị, dù có rất nhiều cố gắng, nhưng vẫn bế tắc trước nhu cầu phát triển quá nóng của hiện tại. Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, hơn lúc nào hết, khó tìm thấy sự dung hòa.

Các KGST, đặc biệt là các KGST nghệ thuật là một hướng giải quyết để xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, duy trì và tạo ra bản sắc cho đô thị. Nhiều trường hợp ở các đô thị trên thế giới, việc phát triển các KGST đã tạo ra dấu ấn mới cho sự phát triển. Nhiều đô thị chuyển đổi từ các TP công nghiệp bụi bặm, ô nhiễm trở thành các địa điểm du lịch, giải trí hấp dẫn nhờ việc hình thành các KGST. Ở TP Bristol (Vương quốc Anh), Tobacco Factory Theatre là một một KGST, được hình thành từ việc cải tạo một công trình đã cũ để trở thành biểu tượng mới, tạo dựng bản sắc mới. Đây vốn là một nhà máy thuốc lá của Bristol, nơi tập trung của khoảng 40 ngàn người dân. Sau thời kỳ suy thoái, nhà máy thuốc lá phải tạm dừng hoạt động và thậm chí bị bỏ hoang. George Ferguson, một chính trị gia lúc đó đã bỏ tiền ra mua nhà máy này và khuyến khích các nghệ sỹ biến khu đất bỏ hoang này thành một địa điểm nghệ thuật. Dưới bàn tay của các nghệ sỹ, nhà máy thuốc lá bỏ hoang có một sức sống mới với hàng loạt các nhà hát hay các triển lãm. Các dịch vụ khác lần lượt được mở trở lại. Khu vực hoang vắng trước kia giờ trở nên đông đúc với các cửa hàng và hàng loạt các dịch vụ khác. Khu vực này lại trở nên đáng sống với người dân địa phương nhờ sự can thiệp của nghệ thuật. Và điều đặc biệt là nhờ những cống hiến cho nghệ thuật, George Ferguson trở thành Thị trưởng được bầu đầu tiên của TP Bristol (nhiệm kỳ 2012-2016).

Ví dụ này cho thấy, đối với Hà Nội, chúng ta cần xây dựng bản sắc mới, riêng cho mình từ việc hình thành các KGST. Truyền thống ngàn năm văn hiến của Hà Nội có thể tìm thấy ở những góc phố, những tòa nhà được tái sử dụng cho mục đích của xã hội hiện tại. Đưa nghệ thuật vào không gian sống, khiến cho cuộc sống trở nên sinh động, vui vẻ hơn là những gì mà các KGST có thể làm được cho Hà Nội. Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA) là nơi hội tụ những người làm nghệ thuật tài năng và tâm huyết trong và ngoài nước, kết nối nghệ sĩ với cộng đồng, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật với công chúng và đưa mỹ thuật đương đại Việt Nam với mỹ thuật đương đại thế giới. Phố bích họa Phùng Hưng, không gian đi bộ quanh Hồ Gươm, phố Trịnh Công Sơn có thể được xem là những tín hiệu cho thấy các KGST sau này sẽ định hình bản sắc thủ đô như thế nào trong tương lai.

Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA)
  • Tạo ra sự hấp dẫn cho đô thị: Ngày nay, sự cạnh tranh của các đô thị ngày càng quyết liệt. Các đô thị cố gắng xây dựng thương hiệu của mình qua nhiều cách thức khác nhau như các sự kiện, hoạt động, các tòa nhà, cây cầu,… Các KGST cũng không nằm ngoài quy luật này. Ở tầm quốc gia, việc xây dựng các tổ hợp sáng tạo, TP thông minh đang trở thành xu hướng mà niều đất nước đang theo đuổi. Những mô hình như Hollywood, Silicon Valley được nhiều nước vận dụng theo lối riêng của mình. Ở tầm mức các đô thị cụ thể, các TP cố gắng xây dựng các điểm nhấn của mình qua các KGST.

Watershed là một tổ chức thực hiện các dự án về tạo ra các hoạt động và không gian văn hóa nghệ thuật ở TP Bristol. Chủ trương của TP Bristol là khuyến khích sự phát triển nghệ thuật để nghệ thuật trở thành phương tiện để công dân đối thoại với nhau và đối thoại với chính quyền. Chủ trương này bắt nguồn từ một triết lý sống hiện đại là công dân ngày càng tham gia tích cực hơn vào cuộc sống xã hội. Vì thế, Watershed thử nghiệm ở TP nhiều ý tưởng này như: Việc biến đường cầu thang đi bộ lên tầng ở nhà ga thành các phím nhạc, người đi cầu thang bộ sẽ tạo ra những âm thanh vui nhộn, làm tăng 66% số người chuyển từ đi thang máy sang đi thang bộ. Kết quả này không chỉ tạo ra thói quen chuyển từ đi thang máy sang đi thang bộ, mà còn tạo ra nhiều giá trị khác như sự vui vẻ hay sức khỏe của người dân; hay ví dụ về việc lắp những bóng đèn trong một số địa điểm trong TP mà khi đứng dưới những bóng đèn này, người dân có thể vui đùa với những hình ảnh vui nhộn, hoặc những dự án có nội dung về đối thoại với cây xanh trong TP, đối thoại với cột đèn trong TP… Tất cả tạo ra sự quan tâm của người dân đối với những vấn đề của TP Bristol. Từ năm 2013, mục tiêu của chính quyền là biến Bristol thành một TP đáng sống, vui chơi, chính vì vậy Watershed có những nhiệm vụ về nghệ thuật để tạo ra mục tiêu chung đó. TP đặt ra ngày 19/11 hàng năm là ngày vui chơi cho người dân TP.

Sự hấp dẫn của Hà Nội có thể đi theo cách thức mà TP Bristol đã thực hiện. Khẩu hiệu “TP đáng sống” cần đi kèm với những hành động cụ thể, ở đó, người dân có thể tham gia vào các hoạt động sáng tạo, vui chơi. Các KGST chính là nơi truyền cảm hứng cho các hoạt động sáng tạo, vui chơi đó. Ví dụ này cũng có thể thấy từ Hợp tác xã Vụn Art (Làng lụa Vạn Phúc, quận Hà Đông). Từ những mảnh vải vụn bỏ đi, qua bàn tay cần cù, tỉ mỉ, khéo léo và đầy sáng tạo của những người khuyết tật ở Vụn Art đã biến thành những bức tranh dân gian sinh động, tươi mới và đầy màu sắc. “Không để ai lại phía sau” cũng là một thành công mà các KGST làm được cho các đô thị.

  • Truyền cảm hứng sáng tạo và chia sẻ cho đô thị: Tác giả Phạm Thị Hương nhận xét: “Một trong những khó khăn khi người trẻ khởi nghiệp trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật đó là tìm cho mình một không gian làm việc, một không gian khởi nghiệp. Phần lớn họ là những cá nhân hoặc nhóm nghệ sĩ tự do, đặc thù công việc ít ổn định, không thường xuyên hoặc có thể đến với nghệ thuật như “nghề tay trái”. Hơn nữa, chi phí cho việc thuê địa điểm tại các khu vực trung tâm thường khá cao nên dù rất có nhu cầu nhưng họ khó có thể tiếp cận được. Các KGST vì vậy trở thành một giải pháp hỗ trợ thiết thực. Các KGST mang đến những cơ sở hạ tầng phù hợp cho công việc sáng tạo như không gian làm việc với nhiều tiện ích, studio, phòng họp, không gian dành cho các sự kiện,… Ít mang dáng dấp của một công sở hay văn phòng hành chính thông thường, các không gian này thường khá thoải mái, nhiều phá cách độc đáo trong thiết kế, sử dụng màu sắc,… tạo tâm thế tự do và truyền cảm hứng sáng tạo cho các nghệ sĩ.” Như vậy, với các KGST làm việc chung (co-working space), các cá nhân sáng tạo, doanh nghiệp khởi nghiệp sẽ được cung cấp mặt bằng để kết nối, và những cơ hội trao đổi, chia sẻ về nghề nghiệp, ý tưởng sáng tạo, tiếp cận với các quỹ đầu tư mạo hiểm để giúp cho các cá nhân, doanh nghiệp sáng tạo có thể thành công. Thông thường các KGST này luôn tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp có cơ hội gặp gỡ với các nhà đầu tư, tham gia vào các khóa học kinh doanh, kết nối với các doanh nghiệp khác để cùng đồng hành trong quá trình khởi nghiệp. Chính vì vậy, các KGST luôn có ý nghĩa tạo điều kiện và truyền cảm hứng cho các sáng tạo của cá nhân và doanh nghiệp. TP Đà Nẵng đã thực sự năng động khi thành lập DNES (không gian làm việc chung và vườn ươm doanh nghiệp Đà Nẵng) năm 2015 do chính quyền TP đầu tư theo hình thức hợp tác công tư, với mục tiêu phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp và sáng tạo. Ở Hà Nội, các KGST như Toong Co-working Space, Hanoi Hub Co-working Space, iHouse Co-working Space,… chính là những địa điểm như vậy.
Phố đi bộ Hồ Gươm
(Ảnh: KTS Nguyễn Phú Đức)

Với các KGST văn hóa nghệ thuật, đây chính là nơi để các nghệ sĩ trưng bày, giới thiệu về các sáng tạo, thử nghiệm nghệ thuật, đồng thời cũng là nơi để thu hút cộng đồng tham gia vào nghệ thuật. VICAS Art Studio là Trung tâm hỗ trợ và phát triển nghệ thuật đương đại thuộc Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam. KGST này tổ chức các trưng bày nghệ thuật theo các chủ đề khác nhau như Rác xuân, Qua miền Tây Bắc, Hư hư thực thực, Mãi yêu, Vòng xoáy của sự im lặng,… mang ý nghĩa xã hội, và giúp xây dựng thương hiệu cho nghệ sĩ, kết nối nghệ sĩ với thị trường và khán giả. Saigon Outcast cũng là một ví dụ như vậy về một không gian mở kết nối những người yêu nghệ thuật, và từ đó chung sức hoạt động vì cộng đồng khi tổ chức các triển lãm, lễ hội, sự kiện từ đó mọi người vừa tham gia sáng tạo nghệ thuật, vừa quyên góp cho các hoạt động từ thiện. Những ví dụ về KHST văn hóa nghệ thuật như vậy còn rất nhiều ở Hà Nội hay các địa điểm khác. Tất cả có một điểm chung là truyền cảm hứng sáng tạo và sự chia sẻ tình cảm trong cộng đồng. Những gì đem lại từ sáng tạo và nghệ thuật từ các KGST này sẽ giúp cho cuộc đời trở nên đẹp đẽ, nhân ái, vui vẻ, gắn kết và đáng sống hơn.

  • Giúp tái sinh đô thị: Các KGST giúp tạo ra mô hình kinh doanh mới. KGST truyền cảm hứng, kết nối sáng tạo, kiến thức và kỹ năng. Trong chuyến đi khảo sát của tôi ở Anh, ông Donald Hyslop, người phụ trách Bảo tàng Tate Modern, nhấn mạnh sự ra đời của bảo tàng vào năm 2000 đã làm thay đổi một khu vực của TP London. Vốn là một khu vực nghèo của TP, chính quyền London bắt đầu kế hoạch tái thiết khu vực này với điểm nhấn là xây dựng một bảo tàng nghệ thuật đương đại trên nền một nhà máy điện bỏ hoang. Hàng năm, bảo tàng có khoảng 5 triệu lượt khách đến thăm quan. Sự phát triển của Bảo tàng Tate Modern ra đời đã kéo theo hàng loạt các dịch vụ khác và biến vùng đất này trở thành một khu vực nhộn nhịp. Hệ thống tàu điện ngầm, cảng sông, đường xá được mở rộng để theo kịp sự phát triển của vùng này. Nhiều người giàu có cũng chuyển đến sống. Giá đất vì thế cũng tăng lên rất nhiều. Và Tate Modern trở thành một ví dụ điển hình về việc sử dụng một thiết chế văn hóa tạo nên điểm nhấn cho việc tái thiết một khu vực. Một ví dụ khác ở Liverpool cho thấy TP này đã thành công như thế nào trong việc tái sinh TP Liverpool vốn bị suy thoái do các cơ sở công nghiệp phải đóng cửa. TP lựa chọn việc hình thành các sự kiện văn hóa nghệ thuật, và đặc biệt là các KGST, trong đó nổi tiếng nhất là Baltic Triangle được hình thành năm 2009, để trở thành điểm nhấn và động lực phát triển cho TP. Hà Nội có rất nhiều các nhà máy cần phải di dời để giảm ô nhiễm. Ví dụ của Bảo tàng Tate Modern, Baltic Triangle có thể áp dụng cho các khu vực này để tái sinh, tạo sự hấp dẫn cho các khu vực vốn gây ô nhiễm trước kia ở Hà Nội. Các khu vực như ở dọc đường Nguyễn Trãi, khu các nhà máy cao su, xà phòng, thuốc lá, nếu có thể, biến thành địa điểm dành cho các KGST và công viên cây xanh sẽ giúp cho khu vực này, vốn đang có rất nhiều nhà cao tầng, trở nên đang sống hơn. Việc bố trí các khu vui chơi, dành cho các hoạt động sáng tạo của cộng đồng, nên được xem xét mỗi khi tiến hành quy hoạch, xây dựng bất kỳ một khu vực đô thị mới nào.

Giải pháp phát triển KGST ở Hà Nội

KGST có nhiều các giá trị đối với sự phát triển của đô thị, tuy nhiên, việc phát triển các KGST ở Hà Nội gặp rất nhiều khó khăn. Để giải quyết những khó khăn này, tôi đề xuất một số giải pháp như sau:

  • Thứ nhất là nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành về vai trò của các KGST trong việc phát triển thủ đô. Các KGST không chỉ là nơi kinh doanh, khu vui chơi giải trí mà còn là nơi tạo ra động lực cho sự phát triển của TP. Trong bối cảnh tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nhiều lĩnh vực hoạt động chịu ảnh hưởng tiêu cực, tuy nhiên, ngành công nghiệp sáng tạo lại chính là lĩnh vực được lợi từ chính những thay đổi này. Chính vì vậy, bên cạnh việc nhìn nhận những giá trị trực tiếp mà các KGST đem lại, Hà Nội cũng phải nhìn nhận thấy những giá trị gia tăng, gián tiếp của các KGST ấy như góp phần tạo bản sắc, quảng bá hình ảnh, tăng sức hấp dẫn cho thủ đô và các tác động lan tỏa đến các ngành kinh tế – xã hội khác;
  • Thứ hai là hoàn thiện hệ thống chính sách để tạo điều kiện phát triển các KGST của thủ đô. Hiện nay, các KGST đang gặp rất nhiều khó khăn trong việc hoạt động dẫn đến việc hình thành, tồn tại và ngừng hoạt động của các KHST ở thủ đô có chu trình rất nhanh. Rõ ràng, chúng ta không thể ứng xử với các KGST như các doanh nghiệp bình thường vì đặc điểm của các không gian này mang tính thử nghiệm, hướng tới cộng đồng. Khi thực tiễn cho thấy một thành công trong lĩnh vực sáng tạo có thể đem lại rất nhiều lợi nhuận cho người sáng tạo, cộng đồng và quốc gia như sự phát triển của facebook, uber, grab, amazon… thì mặt khác cũng cho thấy khoảng 80% các ý tưởng táo bạo đã bị thất bại. Nuôi dưỡng ước mơ, sáng tạo phải được thực hiện theo cách khác thông thường, vì vậy, chính quyền TP cần phải có những chính sách ưu đãi về đất đai, quy hoạch đô thị, chính sách thuế, các định rõ ràng hơn địa vị pháp lý của các KGST là những tổ chức phi lợi nhuận, vì cộng đồng, thì các KGST ở thủ đô mới có thêm những cơ hội phát triển;
  • Thứ ba là huy động nguồn lực cho các KGST. Hiện giờ, đa phần các KGST ở Hà Nội là các sáng kiến cá nhân, tâm huyết của những nhóm nhỏ. Đây cũng là những lý do khiến cho các KGST ở Hà Nội chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn khi mà các nỗ lực của các cá nhân không vượt qua được những trở lực của lợi nhuận, đi kèm với sự tâm huyết sụt giảm theo thời gian. Để truyền cảm hứng cho các KGST phát triển, chính quyền TP cần có thêm ngân sách để hỗ trợ cho việc nghiên cứu, tọa đàm, thử nghiệm các mô hình phát triển KGST. Bên cạnh đó, việc hình thành một quỹ hỗ trợ sáng tạo, đầu tư mạo hiểm cũng có thể giúp các nhà đầu tư tư nhân, các quỹ đầu tư mạo hiểm nước ngoài, các doanh nghiệp có thể chung sức cùng chính quyền thủ đô phát triển các KGST.

Bùi Hoài Sơn – Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07-2020)

––––––––––––––––––––––––––––––––––
Tài liệu tham khảo
1. Hội đồng Anh, KGST tại Việt Nam (do nhà báo Trương Uyên Ly thực hiện)
https://www.britishcouncil.vn/sites/default/files/ch_report_v7.pdf
2. Hội đồng Anh, Kiến tạo không gian sáng tạo
https://www.britishcouncil.vn/gioi-thieu/bao-chi/kien-tao-khong-gian-sang-tao
3. Phạm Thị Hương, 2016, Không gian sáng tạo với vai trò hỗ trợ khởi nghiệp, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 8 năm 2016
4. Uỷ ban Nhân dân TP |Hà Nội, 2019, Hồ sơ Hà Nội – TP sáng tạo.