Sau khi Luật Thủ đô ra đời, UBND thành phố Hà Nội xây dựng lộ trình di dời các cơ sở công nghiệp ra khỏi nội thành, quỹ đất sau khi di dời sẽ được sử dụng để xây dựng các công trình công cộng, cơ sở hạ tầng. Bên cạnh đó, nhu cầu đối với việc mở rộng các không gian sáng tạo trở nên cấp thiết khi Hà Nội chính thức trở thành thành viên thuộc Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO.
Việc cải tạo quỹ đất các khu công nghiệp sau khi di dời thành các không gian công cộng, không gian văn hóa sáng tạo trở thành giải pháp tối ưu, mang giá trị thiết thực, vừa giúp giải được bài toán di dời các cơ sở đe dọa ô nhiễm môi trường ra khỏi nội thành, vừa làm phong phú thêm các không gian mới giúp Thủ đô định vị hình ảnh thành phố sáng tạo.
Những quỹ đất công nghiệp sau di dời là quỹ đất quý giá của Hà Nội có thể dành cho cộng đồng nếu có chiến lược để khai thác một cách hiệu quả, giúp xây dựng hình ảnh một Hà Nội mới, một Hà Nội được trẻ hóa đầy sức sống năng động và sáng tạo.
Việc sử dụng quỹ đất sau khi di dời các cơ sở sản xuất công nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, cơ quan đơn vị được ưu tiên để xây dựng, phát triển các công trình công cộng, cây xanh, bãi đỗ xe, công trình hạ tầng xã hội và kỹ thuật đô thị; không làm tăng chất tải cho khu vực nội thành, đảm bảo cân bằng nhu cầu về hạ tầng xã hội, kỹ thuật và môi trường đô thị, không được sử dụng để xây dựng chung cư cao tầng sai quy hoạch.
Trên thực tế, 09 cơ sở nhà máy sẽ phải di dời khỏi nội đô trước năm 2025 (1. Cty In báo Nhân Dân Hà Nội 2. Cty TNHH một thành viên In báo Hà Nội mới 3. NHÀ MÁY BIA HÀ NỘI – TỔNG CTY CỔ PHẦN BIA – RƯỢU – NƯỚC GIẢI KHÁT HÀ NỘI 4. Cty TNHH một thành viên Thuốc lá Thăng Long 5. Cty TNHH một thành viên In và Thương mại Thông tấn xã Việt Nam 6. NHÀ MÁY XE LỬA GIA LÂM – CTY VẬN TẢI HÀNH KHÁCH ĐƯỜNG SẮT HÀ NỘI 7. Tổng kho xăng dầu Đức Giang 8. Cty TNHH một thành viên Nhà xuất bản Nông nghiệp 9. Viện Hóa học công nghiệp Việt Nam)
Việc phục dựng các công trình có giá trị văn hóa – lịch sử là một trong những mục tiêu quan trọng trong việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản đã và đang bị lãng quên (di sản công nghiệp, di sản văn hóa). Đồng thời góp phần quan trọng trong bảo tồn này chính là củng cố, phát huy giá trị và nhận thức về văn hóa lịch sử, góp phần bảo lưu và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Tuy nhiên, việc phục dựng hay tu bổ các công trình này cần có những nghiên cứu chuyên sâu về giá trị lịch sử thông qua các tư liệu lưu trữ nhằm đảm bảo phục hồi tối đa tính nguyên bản cũng như hạn chế mức độ can thiệp sâu.
Luật Di sản văn hóa 2001, sửa đổi 2009 đến nay vẫn chưa có quy định về Di sản đô thị, càng chưa có Di sản công nghiệp. Trong các bản dự thảo sửa đổi luật Di sản văn hóa (sửa đổi lần 2, năm 2023), dự kiến trình nộp lên Quốc hội trong thời gian tới (năm 2024), vẫn chưa thấy rõ loại hình di sản này. Do đó, rất cần có thêm tiếng nói đề nghị bổ sung các loại hình di sản này vào Luật.
Khái niệm Công trình kiến trúc có giá trị trong Luật Kiến trúc chưa rõ ràng, khó có thể thay thế cho khái niệm Di sản đô thị nếu nhóm di sản này được đưa vào luật Di sản văn hóa.
Các giải pháp nhằm phát triển thích ứng di sản công nghiệp
Một là, xác định rõ những công trình có giá trị về lịch sử, văn hóa và kiến trúc cần được thực hiện bảo tồn, phục chế tôn tạo theo quy định của Luật Di sản văn hóa: đề xuất đánh giá, cho điểm các công trình và lập hồ sơ đề nghị xét công nhận theo Nghị định số 85/2020/NĐ-CP ngày 17/7/2020 của Chính phủ (Phụ lục I). Đề xuất mục tiêu, chính sách quản lý những công trình này trong Quy chế quản lý kiến trúc đô thị (Hà Nội hiện đang xây dựng). Kết quả là quyết định phê duyệt danh mục công trình có giá trị do UBND Thành phố ban hành.
Hai là, phân vùng và xác định khu vực bảo tồn nơi có các công trình có giá trị: định hướng quản lý và bảo tồn theo cấp độ kiểm soát, bảo vệ; đảm bảo rằng chúng được bảo vệ và sử dụng hiệu quả về văn hóa, kinh tế và xã hội. Kết quả là xây dựng chiến lược và hướng dẫn kèm theo mỗi phân vùng (nên sử dụng phương pháp chuyên gia): đối với mỗi câu chuyện về lịch sử và kiến trúc, có thể về tòa nhà, công xưởng, máy móc, dây chuyền công nghệ, nơi chế biến, kho và cửa hàng, kết cấu hạ tầng phục vụ sản xuất, và có thể bao gồm cả những địa điểm phục vụ sinh hoạt của lực lượng xã hội (công nhân) đã tham gia vào quá trình sản xuất trong một giai đoạn lịch sử,…làm cơ sở thuyết phục được nguồn lực từ các nhà đầu tư, chủ đầu tư.
Ba là, đề xuất các ý tưởng, mô hình quản lý quỹ đất sau khi di dời: đề tài cần tiếp cận, phân tích, đánh giá đối với các Quy hoạch phân khu, Quy hoạch chi tiết, Quy chế quản lý đã được cấp thẩm quyền phê duyệt; Kết quả là tập hợp các đề xuất mới trên 02 phương diện chính: (1) Luật Di sản văn hóa và Quyết định số 1909/QĐ-TTg, ngày 12-11-2021, của Thủ tướng Chính phủ “Về phê duyệt chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030”; (2) Luật Kiến trúc và “Quy chế quản lý kiến trúc đô thị” (hiện đang nghiên cứu) bao gồm các chiến lược và hướng dẫn đối với các công trình có giá trị văn hóa – lịch sử tại các khu đất nghiên cứu.
Những lưu ý trong quá trình phát triển thích ứng di sản công nghiệp
Quỹ đất sau khi di dời các cơ sở sản xuất công nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, cơ quan đơn vị được đấu giá công khai theo quy định để tạo kinh phí tái đầu tư cho doanh nghiệp bị di dời. Sử dụng hiệu quả quỹ đất còn lại sau khi di dời đúng mục đích, chức năng và các chỉ tiêu sử dụng đất phù hợp với quy hoạch đã được phê duyệt, tuân thủ Luật Thủ đô và quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc của thành phố Hà Nội. Căn cứ vào từng vị trí địa điểm cụ thể cần xem xét đánh giá để sử dụng hiệu quả quỹ đất và công trình cho các chức năng đào tạo nghiên cứu khoa học, bố trí cơ sở hạ tầng và công cộng phù hợp với quy chuẩn, tiêu chuẩn hiện hành.
Đối với những công trình xây dựng có giá trị về lịch sử, văn hóa và kiến trúc cần được thực hiện bảo tồn, phục chế tôn tạo theo quy định của Luật Di sản văn hóa. Ưu tiên sử dụng các công trình này cho các mục đích công cộng. Đề xuất của đề tài là có cơ sở pháp lý.
Việc sử dụng và cải tạo xây dựng các cơ sở bệnh viện cũ cho khám chữa bệnh hoặc cơ sở nghiên cứu khoa học phải đảm bảo theo quy chuẩn, tiêu chuẩn hiện hành và phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất hiện có. Tiến tới xóa bỏ các công trình cơi nới, công trình xây dựng tạm, ảnh hưởng tới chất lượng môi trường và mỹ quan khu vực bệnh viện, đảm bảo diện tích đất cây xanh sân vườn phù hợp với quy chuẩn, tiêu chuẩn của bệnh viện.
TS.KTS Nguyễn Quốc Tuân
(Chủ nhiệm Khoa Kiến trúc – Công trình Trường Đại học Phương Đông)
© Tạp chí Kiến trúc
