Sài Gòn – TP.Hồ Chí Minh: Hướng đến phát triển đô thị sông nước – xanh

Có thể nói Sài Gòn – TP HCM là thành phố sông nước, gồm có các sông Sài gòn, Đồng Nai, Nhà Bè hiền hòa với 11 kênh rạch tỏa vào thành phố và rừng ngập mặn Cần Giờ… Hai con sông là sông Đồng Nai và sông Sài Gòn, gặp nhau ở trung tâm thành phố tại các đoạn sông Nhà Bè và Soài Rạp, tổng chiều dài là 80km. Từ những con sông này, tỏa vào thành phố là 11 con kênh, tổng chiều dài kênh rạch lên tới 700km.

Diện tích kênh rạch nội thành khoảng 835ha, hầu hết tập trung vào phía Nam và Đông TP. Chính hệ thống kênh rạch chằng chịt này trước đây nối với mạng lưới sông rạch của ĐBSCL tạo nên một mạng lưới đường thủy thuận lợi cho việc thiết lập các bến bãi giao thương hàng hóa làm tiền đề cho việc hình thành một đô thị sông nước và chính sự ưu việt của đường thủy lộ và kênh rạch xưa đã trở thành trung tâm hoạt động của đô thị.

Theo Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng “TP HCM là một đô thị ven sông không sống bằng phù sa châu thổ, mà bằng sự dung hòa của rất nhiều ảnh hưởng văn hóa và kinh tế, chính trị đa dạng..”.

Hệ thống sông nước và kênh rạch của thành phố chiếm một vị trí đặc biệt, nó cũng chính là yếu tố đã định hướng cho sự phát triển có tính hình thái học của TP này. Cái mà người ta có thể làm được từ khi khởi đầu cũng như khi phát triển sau này là nương theo hình thể đã được thiên nhiên định sẵn. Nói cách khác, hệ thống sông ngòi, kênh rạch là yếu tố thiên nhiên có chức năng tạo cảnh quan – sinh thái nhân văn và xác định ý tưởng quy hoạch của Sài Gòn xưa và TP HCM hôm nay.

Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh cho lập phủ Gia Định, đánh dấu việc khai hoang, mở đất Phương Nam. Từ năm 1772, trên một địa bàn có diện tích 50km2, được khép kín bằng lũy Bán  Bích có chu vi dài 10km, làm cho cả 2 yếu tố “thành” và “phố thị” đã hiện diện đầy đủ và Sài Gòn đã bắt đầu là một “thành phố”.  Khi người Pháp vào Đông Dương, để phục vụ công cuộc khai thác thuộc địa, TP Sài Gòn được thành lập và nhanh chóng phát triển, trở thành một trong hai đô thị quan trọng nhất Việt Nam.

Có thể nói, vùng TP HCM là vùng đa phần đất thấp trũng, ngập nước và nhiều sông rạch, do vậy cảnh quan sông nước là đặc điểm, là bản sắc tự nhiên, là di sản thiên nhiên của đô thị TP HCM, cần được bảo tồn để góp phần giữ gìn bản sắc đô thị. TP sông nước cũng là nền tảng để phát triển thành phố sinh thái, TP xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng đến phát triển đô thị sông nước – xanh, phát triển bền vững.

Đô thị sông nước với phố ven sông là đặc trưng của Sài Gòn xưa cần bảo tồn để giữ gìn bản sắc đô thị

Từ phố trong sách cổ Việt được dẫn giải là chợ bên sông, có nghĩa cặp từ “phố-ngàn phố” được dùng để gọi những dãy quán bán hàng chạy từ bến sông lên từ trước khi có kẻ Chợ. Khởi đầu phố Việt (phố chợ) sinh thành cùng các con sông, lưu thông bằng sông nước và đón hàng hóa từ vô vàn các bến sông lên chợ sông, chợ làng.

Sài Gòn – TP HCM là một đô thị với những dòng sông luôn hiền hòa xen lẫn với kênh rạch uốn lượn quanh co. Từ thời đi mở cõi, những người dân từ miền Bắc, miền Trung vào khai thác miền đất hoang vu bên bờ Tây sông Bến Nghé, dần dần  các điểm tụ cư được hình thành để làm ăn, sinh sống, buôn bán trên bến dưới thuyền, phát triển dần dần hình thành những con đường ven sôngphố ven sông trở thành bản sắc văn hóa – đô thị từ Sài Gòn xưa.

Đặc biệt từ khi lúa gạo ĐBSCL trở thành hàng hóa, Sài Gòn có thêm nhiều phố chợ và buôn bán ra đời, các phố này buôn bán các mặt hàng lúa gạo, làm nghề thủ công dịch vụ ở những nơi trên bến dưới thuyền, theo hệ thống kênh rạch chằng chịt hoặc quan lộ.

Do vậy, ngày nay để đảm bảo đô thị có bản sắc, tính kế thừa cần phải tái hiện lại cảnh trên bến đưới thuyền, vốn là hình ảnh đặc trưng của Sài Gòn trước đây, nhất là khu vực Chợ Lớn, vì đó là văn hóa, là đầu mối giao lưu giữa Sài Gòn và các tỉnh ĐBSCL từ hàng trăm năm trước đây với các phố ven sông. Đó là di sản, là nếp sống văn hóa của nơi này cần được bảo tồn.

Trong đề án quy hoặch chi tiết tỷ lệ 1/2000  khu trung tâm hiện hữu thành phố do công ty Nikken Seikei (Nhật bản) thiết kế được phê duyệt năm 2012 đã phản ánh đầy đủ mục tiêu quan trọng là phát huy bản sắc đặc thù của thành phố sông nước. Trong đó khai thác bản sắc cảnh quan phố ven sông Sài Gòn và rạch Bến Nghé đóng vai trò chủ đạo thông qua việc tổ chức giao thông ngầm dưới trục đường Tôn Đức Thắng để giải phóng không gian mặt đất cho phố đi bộ được kết hợp với các tuyến phố quan trọng như Nguyễn Huệ, Hàm Nghi, Đồng Khởi tạo nên sự liên kết giữa trung tâm hiện hữu với cảnh quan sông Sài Gòn và cả trung tâm mới Thủ Thiêm qua cầu đi bộ.

Theo bà Susan Faintein, chuyên gia quy hoạch (Mỹ): “Nếu quy hoạch nhà cao tầng chi phối hết thì sẽ có thành phố rất chán như mọi người vẫn phàn nàn. Vì thế chúng ta cần có cái gì đó trung hòa…”. Do vậy nhà phố ven sông sẽ mãi là đặc trưng của thành phố sông nước, của Sài Gòn – TP HCM.

Kết hợp cây xanh với mặt nước hướng đến đô thị sông nước – xanh phát triển bền vững

Tại Quyết định số 24/TTg ngày 06/10/2010 phê duyệt điều chỉnh quy hoặch xây dựng TP HCM đến năm  2025 của Thủ tướng Chính phủ nêu rõ: “Bố trí trục cây xanh cảnh quan, mặt nước kết hợp du lịch giải trí dọc hai bên bờ sông Sài gòn, Đồng Nai, Nhà Bè có diện tích khoảng 7000ha”.

Việc quy hoạch xây dựng dải công viên cây xanh dọc theo 2 bờ sông ở TP HCM theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ mang lại nhiều lợi ích:

  • Tăng diện tích công viên cây xanh (CVCX) cho thành phố để tạo bộ mặt cho đô thị, theo Sở QH KT TPHCM, hiện nay diên tích cây xanh trên địa bàn thành phố mới chỉ đạt 449,16 ha, chiếm 4,30% so với tổng diện tích đất quy hoạch, trong khi chỉ tiêu theo chuẩn  QCXDVN 01; 2008 tối thiểu là 9m2/người theo đó tổng diện tích quy hoạch CVCX trên địa bàn thành phố là 11.418,47ha, theo chuẩn quốc tế là 10-15m2/đầu người. Do vậy cần sớm triển  khai QĐ 24/TTg của Thủ tướng Chính phủ, bố trí CVCX hai bên bờ sông Sài Còn, Đồng Nai, Nhà Bè với diện tích khoảng 7000ha, chưa tính  đến diện tích CVCX ở 2 bờ  của 11 kênh tỏa vào thành phố với tổng chiều dài 700km. Ở đây cũng chưa tính đến diện tích CVCX của các dự án mới phát triển;
  • Là nơi vui chơi, giải trí và giao tiếp của công đồng dân cư đô thị để có cuộc sống tốt, là nơi kết hợp giữa cây xanh, mặt nước, văn hóa và kết hợp với du lịch;
  • Là không gian thông thoáng giữa các sông ở TP HCM và đô thị bên trong, là xương sống về môi trường sinh thái gữa thành phố. Khi kết nối với dải cây xanh dọc theo các kênh rạch trong thành phố và cây xanh trong các dự án phát triển sẽ trở thành mạng lưới cây xanh hướng đến đô thị sông nước – xanh, tăng thêm tính bền vững về môi trường;
  • Nâng cao nhận thức về bản sắc về thẩm mỹ cho cư dân thành phố và các du khách đi tàu du lịch trên sông;
  • Xây dựng “không gian cho sông ngòi và kênh rạch” dành chỗ  làm mương thoát nước tự nhiên, giảm ngập nước cho thành phố hoặc là nơi chứa nước làm mát đô thị, giảm hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị”, khi mưa xuống, lúc triều lên hoặc lũ về, để sông ngòi – kênh rạch mãi là dòng nước xanh. Do vậy không nên san lấp, lấn chiếm hay xả rác xuống sông ngòi – kênh rạch.

Trong quy hoạch xây dựng dải công viên cây xanh dọc theo 2 bờ sông ở TP HCM cần nắm vững các nguyên tắc sau đây:

  • Tiện nghi: Đảm bảo an toàn, hấp dẫn, thuận tiện và dễ dàng tiếp cận;
  • Tính nhất quán: Áp dụng các nguyên tắc thiết kế xuyên suốt, không xây dựng chắp vá, không tùy tiện;
  • Tính đặc sắc: Tạo được bản sắc cho đô thị và dễ cảm nhận;

Trên thực tế TP HCM đã có công viên dải dài theo bến Bạch Đằng ở trung tâm Q1 (hiện nay đang có thiết kế chỉnh trang), và trong bản thiết kế Khu trung tâm đô thị mới Thủ Thiêm cũng có công viên dải dọc bờ Đông sông Sài gòn kết hợp với thảm thực vật của vùng đất ướt ven sông Sài Gòn. Thiết nghĩ khi thiết kế dải công viên cây xanh dọc các sông ở TP HCM cũng cần tiếp nối ý tưởng thiết kế các dải công viên nêu trên.

Có thể nói, trước đây do chưa có quy hoạch dải công viên cây xanh dọc theo 2 bờ sông ở TP HCM nên nhiều khu vực ven sông đã được giao cho các dự án xây dựng villa hoặc cao ốc, cho nên để thực hiện quyết định của Thủ tướng Chính phủ cần có thương thảo với các dự án trước đây theo nguyên tắc “Kết nối giữa không gian công cộng với không gian nửa công cộng, không gian nửa riêng tư và không gian riêng tư” sao cho đảm bảo các yêu cầu đối với không gian công cộng như đã nêu trên. Trường hợp bất khả kháng cũng có thể chấp nhận dải công viên cây xanh dọc bờ sông ở TP HCM gián đoạn ở một vài điểm, cốt sao cho đạt được mục tiêu là có dải công viên cây xanh, sinh thái dọc 2 bờ các sông Sài gòn, Đồng Nai và Nhà Bè, tạo thành đặc trưng của TP HCM.

TP HCM là đô thị sông nước nên sự kết hợp giữa cây xanh và mặt nước để tạo nên “dòng sông cảnh quan sinh thái – xanh” bên trong thành phố sẽ là cơ sở để nối dài hơn các phố ven sông và càng làm đậm nét hơn bản sắc văn hóa đô thị sông nước. Trên cơ sở đó sẽ tập trung nghiên cứu khai thác dải đất dọc sông Sài Gòn.  

Các kênh rạch hiện hữu với cây xanh trên 2 bờ kênh sẽ được gắn kết vào trong hệ thống cây xanh trên 2 bờ sông và không gian xanh của các dự án phát triển và vành đai sinh thái nhằm tạo môi trường thiên nhiên phong phú cho người dân sống ở đó.

Mặt khác: TP HCM đã có quy định các khoảng lùi từ bờ sông rạch tùy theo chiều rộng của sông rạch nhằm tạo mảng xanh và không gian trống, kết hợp cây xanh với mặt nước. Có thể nhận định dọc theo các sông lớn và kênh rạch chảy giữa lòng thành phố như sông Sài Gòn có thể phát triển những không gian xanh lớn hơn nhiều. Hơn nữa, những mạng lưới cây xanh này sẽ được bổ sung liên tục bằng những không gian xanh được xây dựng trong phạm vi khu phát triển đô thị mới có quy mô lớn kể cả khu đô thị mới Thủ Thiêm, hướng đến phát triển Thành phố sông nước – xanh.

Để hài hòa với cây xanh và mặt nước, kiến trúc nhà phố ven sông phải là kiến trúc xanh. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế cần lưu ý là kiến trúc bản địa Việt Nam vốn từ xưa đã “rất xanh”. Nhờ thế mà công trình có thể tự tồn tại mà không cần tiêu tốn qúa nhiều tài nguyên, không tạo áp lực cho môi trường sống xung quanh. Xây dựng và kiến trúc nhà phố ven sông cũng không phải là ngoại lệ.

Trung tâm mới Thủ Thiêm là đô thị sông nước – xanh kiểu mẫu

Để trở thành trung tâm thương mại dịch vụ của cả nước và khu vực Đông Nam Á, năm 2004, thành phố đã quyết định mở rộng khu đô thị trung tâm hiện hữu sang Thủ Thiêm vượt sông Sài Gòn, một cực phát triển chính đối trọng với trung tâm hiện hữu, để khu trung tâm đô thị mới Thủ Thiêm kết nối với Sài Gòn – Chợ Lớn thành trung tâm thương mại dịch vụ (Central Business District – CBD).

Bán đảo Thủ Thiêm rộng 657ha tọa lạc dọc theo bờ Đông sông Sài Gòn đối diện với khu trung tâm lịch sử Sài Gòn, được Sasaki Association (Mỹ) quy hoạch bao gồm 5 khu chức năng: Khu lõi trung tâm, Khu đa chức năng đại lộ Đông – Tây, khu dân cư phía bắc, Khu dân cư phía Đông, Khu vực đất trũng ngập nước phía Nam. Khu trung tâm đô thị mới Thủ Thiêm với cảnh quan đô thị hiện đại kết hợp công viên, cây xanh, mặt nước với phố ven sông hiện đại phía bờ Đông sông Sài Gòn và vùng đất ngập nước ở phía Nam, mặt khác vẫn giữ lại các kênh rạch hiện có và tạo lập hồ nước rộng ở trung tâm. Đây sẽ trở thành khu đô thị sông nước – xanh hiện đại kiểu mẫu.

Quy hoạch tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan phố ven sông bờ Tây sông Sài Gòn kết nối với các phố ven sông bờ Đông sông Sài Gòn thông qua 5 cầu và một  đường hầm. Phố đi bộ Nguyễn Huệ, qua công viên bờ sông Bạch Đằng – cầu đi bộ – công viên bờ sông Thủ Thiêm (công trình công cộng trải dọc bờ sông Sài Gòn tại khu lõi trung tâm với quy mô 9,05 ha, dài 2km từ trung tâm triển lãm quốc tế phía Bắc đến khu thể thao và giải trí phía Nam) đến quảng trường thành phố ở Thủ Thiêm được quy hoạch thành không gian công cộng lớn nhất tại Việt Nam, là điểm nhất của cả khu đô  thị mới Thủ Thiêm với chiều dài 700m và rộng từ 80-200m sức chứa 500.000 người và hồ nước rộng ở Trung tâm Thủ Thiêm là điểm vui chơi giải trí mới, như một “mối nối sinh động” giữa trung tâm đô thị cũ và trung tâm đô thị mới vượt sông đã tạo nên “vị trí vượt trội  của trung tâm mới  Sài Gòn – TP HCM” so với các trung tâm vượt sông khác trên thế giới.

Thay lời kết

Kỷ niệm 320 năm Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định – TP HCM (1698-2018), Sài Gòn – TP HCM với khát vọng vươn cao, hướng tới đô thị sông nước – xanh, PTBV bao trùm; có chất lượng sống tốt, thành phố thông minh, có tính cạnh tranh cao trong nền kinh tế trí thức, kinh tế số, đảm bảo công bằng xã hội, vì dân, giữ gìn bản sắc đô thị và xứng đáng là thành phố quốc tế.

Nguyễn Đăng Sơn
Phó Viện trưởng viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng

© Tạp chí kiến trúc