Bảo tồn di sản đô thị tạo động lực mới cho phát triển kinh tế du lịch – Đó là bài học kinh nghiệm từ Penang (Malaysia), khai thác thế mạnh của kiến trúc cảnh quan và các giá trị văn hóa lịch sử truyền thống, mỹ nghệ thủ công, lễ hội, sinh hoạt công cộng và nghệ thuật cộng đồng – những tài sản vô hình quan trọng tạo nên một phần đô thị di sản. Đây cũng là những kinh nghiệm có thể áp dụng khu phố cổ Hà Nội và thành phố Hội An …

Lịch sử của George Town, Penang

George Town, là thủ phủ của Penang (Malaysia), vốn là pháo đài lập năm 1786 rồi trở thành cảng lớn của hải trình Trung – Ấn. Penang thu hút người Châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ, Bugis, Ả Rập, Armenia, Ba Tư, Thái Lan, Miến Điện và Sumatra… Penang bị suy yếu từ năm 1819 khi Singapore trở thành thương cảng và quân cảng.

Sau thế kỷ 19, Penang lấy lại vị thế nhờ sự phát triển của ngành khai thác thiếc và cao su. Năm 1969, Penang đã thuê một công ty tư vấn Mỹ để lập kế hoạch tổng thể để tái sinh nó bằng công nghiệp hướng tới xuất khẩu, chuyển từ thương mại sang sản xuất và xây dựng. Sân bay quốc tế và cầu mới được xây dựng vào thập kỷ 1970 – 1980, thúc đẩy lượng du khách và nhà đầu tư để hình thành Khu vực Thương mại sôi động.

Du lịch đóng góp to lớn cho sự phát triển của Penang từ thập kỷ 60, với “mặt trời, cát và biển” nổi tiếng. Di sản văn hóa của Penang, đặc biệt là George Town, đã bị bỏ qua bởi sự phát triển của du lịch. Tuy nhiên, đến những năm 90, đối mặt với những cuộc cạnh tranh từ các trung tâm du lịch mới nổi tại Đông Nam Á, Penang bắt đầu nhận ra du lịch di sản văn hóa mới là động lực thực sự để phát triển thế mạnh du lịch của mình.

H1,2: Đường phố kiến trúc phương Tây và nhà thờ Hồi giáo ở George Town

Penang là nơi các tín đồ Hồi giáo Nam Á lên tàu đến thánh địa Mecca. UNESCO công nhận George Town là di sản văn hóa năm 2008, bởi tính độc đáo của sự pha trộn của sự đa dạng tôn giáo, cảnh quan lịch sử và cuộc sống, đó là: Đô thị thương mại đa văn hóa; Di sản cộng đồng đa văn hóa truyền thống Châu Á pha trộn với thuộc địa Châu Âu; Tổ hợp nhà ở và cửa hàng độc đáo…

Danh sách Di sản Thế giới ở George Town và ảnh hưởng của nó

Di sản văn hóa đã hỗ trợ phát triển kinh tế, nhất là du lịch, nhưng việc gia tăng giá trị bất động sản du lịch đã đặt ra những thách thức nghiêm trọng cho diện mạo cũng như công năng sử dụng của chúng. Đặc biệt tại khu trung tâm di sản, bao gồm Jalan Muntri, Phố Light, Phố Beach và Love Lane. Thêm vào đó, cơ cấu dân cư truyền thống cũng thay đổi, 85% người dân George Town chuyển ra ngoài, bởi vì họ không còn đất, khiến nơi này suy tàn với nhiều tòa nhà bị bỏ hoang và đổ nát. Các công ty Châu Âu và Singapore sở hữu 83 trong số 120 công trình di sản ở nội thành George Town. Việc này đã khiến Chính phủ phải ban hành Đạo luật Kiểm soát Cho thuê nhà năm 2000.

Du khách đi bộ và đi xích lô trên đường phố George Town

Kế hoạch bảo tồn cho George Town

Chính sách bảo tồn George Town được khởi động từ đầu những năm 70. Sự phát triển đô thị nhanh chóng những năm 80 làm tăng nhận thức về bảo tồn của cộng đồng dân cư George Town và họ thực sự tham gia “phong trào” bảo tồn. Năm 1987, George Town đã có “Hướng dẫn Thiết kế cho Khu vực Bảo tồn ở nội thành George Town, Penang”. Khu vực bảo tồn được xác định và đưa vào kế hoạch cấu trúc và địa phương.

Công trình được cải tạo không phù hợp với Hướng dẫn bảo tồn di sản

Bên cạnh sự hỗ trợ mạnh mẽ của chính phủ, các tổ chức phi chính phủ (NGO) như Quỹ Ủy thác Di sản Penang (PHT) đóng vai trò quan trọng. Hướng dẫn Bảo tồn do Ban Cố vấn Di sản AR&T chuẩn bị, liên quan đến màu sắc, mặt tiền, chiều cao và các khía cạnh khác nhau của các tòa nhà này. Công trình đầu tiên được cải tạo vào năm 1993 là Biệt thự Syed Al-Attas. Các công trình lịch sử khác cũng được cải tạo sau đó. Chính phủ cải tạo đường phố với cốt lõi lịch sử để cải thiện giao thông và đường đi bộ. Do chính sách cho thuê nhà quá linh động nên nhiều ngôi nhà cũ có nguy cơ hiện đại hóa, việc này khiến cho Quỹ Di sản thế giới (WMF) phải xếp thành phố vào diện giám sát… PHT sử dụng dự án này để nhấn mạnh giá trị của việc bảo tồn các di tích có giá trị: Từ việc huấn luyện cho các nhà thầu cách xây dựng, bảo tồn đến phổ cập các thông tin cho công chúng cho biết lợi ích của việc cải tạo.

Thành cổ và dự án phủ xanh George Town , cải thiện cảnh quan , để nâng cao khả năng đi bộ, thiết lập hệ thống tìm đường, kiểm kê di sản phi vật thể và di chuyển nghĩa trang của người cơ đốc giáo
Chùa Tầu và lễ hội đường phố

Bảo tàng Cuộc sống ở George Town

Dân cư trên phố và người thợ khắc gỗ cuối cùng của George Town

Di sản đời sống của George Town làm cho thành phố trở nên độc đáo. Giống như kiến trúc, những nghề thủ công và thương mại này là một phần của di sản văn hóa Penang và phải được trân trọng, nuôi dưỡng và bảo tồn, tạo nên một viện bảo tàng đời sống tự nhiên. Penang nhanh chóng tìm kiếm các nghệ nhân và thương nhân, quảng bá nơi họ làm việc trên con đường du lịch.
Nghệ thuật đường phố ở Penang phản ánh những nguyện vọng và cách biểu hiện nghệ thuật của cư dân để góp phần chấn hưng thành phố và làm nó trở nên sống động. Có 2 loại hình nghệ thuật: Tranh tường và điêu khắc bằng thép. Những tác phẩm điêu khắc được làm bằng những thanh thép, thường có hình hoạt hình hoặc biếm họa bởi các nghệ sĩ hoạt hình địa phương. Nghệ thuật kết hợp hài hòa với các tòa nhà di sản, bổ sung thêm một màu sắc cho cảnh quan thành phố.

Nghệ thuật đường phố ở George Town: trên đường phố và trong các cửa hàng mỹ nghệ .Pha trộn giữa hài hước và sự kiện lịch sử

Cùng với nghệ thuật đường phố, các phòng tranh nghệ thuật giới thiệu các tác phẩm của các nghệ sỹ địa phương: Nghệ thuật Batik… với dân cư đa sắc tộc, các lễ hội carnival và festival tổ chức quanh năm ở Penang.

Cuộc sống hàng ngày ở George Town còn bao gồm cả những người Ấn Độ bán vải, hoa và tượng tôn giáo ở little Ấn Độ, người Trung Quốc trình diễn những kĩ năng đặc biệt bắt nguồn từ văn hóa của mình (thêu tay, khắc gỗ); và cộng đồng Mã Lai với biểu tượng văn hóa của nó (ẩm thực và thủ công)… George Town thực sự trở thành trọng tâm du lịch di sản văn hóa ở Malaysia.

Thay lời kết

Du lịch di sản văn hóa có tiềm năng to lớn thu hút du khách quốc tế tới Malaysia. Việc Penang và Malacca trở thành di sản văn hóa đã tác động tích cực đến lượng du khách đến thăm 2 thành phố này nói riêng và Malaysia nói chung. Tuy nhiên, tương lai và sự tăng trưởng du lịch di sản văn hóa ở Malaysia phụ thuộc vào nỗ lực bảo tồn công trình lịch sử, như ở George Town, và yêu cầu sự tham gia hơn nữa của người dân địa phương, những người tạo nên văn hóa sống động ở những nơi này. Điều này đòi hỏi sự hiểu biết và tham gia của cư dân địa phương – những tài sản vô hình quan trọng tạo nên một phần di sản. Thành công của du lịch di sản văn hóa cũng phụ thuộc vào sự ủng hộ của du khách, họ đến với di sản không chỉ vì vẻ đẹp cổ điển của các tòa nhà, mà còn phải được tiếp xúc với thực tế cuộc sống của người dân nơi đây. Nói cách khác, du lịch di sản văn hóa cần phải thực hiện vai trò giáo dục. Hơn nữa, cách thức thỏa hiệp, liên kết và quảng bá bởi Cơ quan Du lịch Malaysia, phải được phản ánh trong việc bảo tồn các di sản trong nước. Các di sản của Penang nên được coi là sự kết hợp toàn diện của tất cả người Malaysia, của một Malaysia thống nhất, của một Châu Á thực sự.

KTS Phạm Tuấn Long
TS.KTS Lê Quỳnh Chi
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 8/2017)