Thiết kế phẳng được ứng dụng rất nhiều trong các lĩnh vực thiết kế và sản xuất. Trong những năm qua xu hướng thiết kế này được người dùng chào đón bởi tính ưu việt trong đáp ứng kỹ thuật sản xuất và linh hoạt với nhu cầu của xã hội. Thiết kế phẳng đã chứng minh đó không phải một trào lưu ngắn ngủi mà còn hứa hẹn tiếp tục thống lĩnh thị trường bởi tính hiệu quả và thẩm mỹ ở hiện tại và trong tương lai.
Cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, giao diện đồ họa trên thiết bị công nghệ đã trở thành một phần quan trọng trong cuộc sống hiện đại. Hầu như mỗi chúng ta đều đã sử dụng một sản phẩm nào đó có giao diện đồ họa ở các mức độ khác nhau. Từ những biểu tượng (icon) sử dụng hệ màu 8 bit, Windows 95, đến những giao diện thiết kế “trong suốt” (aero), tả thực (skeuomorphism) với các hiệu ứng bóng bẩy từng làm mưa làm gió trên các thiết bị công nghệ trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21.
Năm 2011, Microsoft (Mỹ) ra mắt giao diện mới áp dụng cho phiên bản hệ điều hành Windows của họ với tham vọng lấn sân sang mảng thiết bị di động. Sự thay đổi mang tính đột phá trong đồ họa là phân bố giao diện thành các ô vuông dạng lưới, phù hợp với thao tác vuốt, chạm trên thiết bị di động. Sự đột phá trong thiết kế này đã tạo đà phát triển một cuộc cách mạng về hiển thị mang tên Thiết kế phẳng và lan rộng trên các lĩnh vực thiết kế khác từ đồ họa sách báo, tạp chí, thời trang, không gian nội thất, thiết bị vật dụng…
Từ bộ nhận diện tiêu chí thiết kế trên thiết bị công nghệ
Thiết kế phẳng được định nghĩa là một ngôn ngữ thiết kế tối giản, tập trung vào việc tổi thiểu hóa các hình khối và hiệu ứng màu sắc trong lĩnh vực thiết kế sản phẩm.
Trong lĩnh vực công nghệ, các nội dung thiết kế được chú trọng là:
- Hình dạng tối thiểu;
- Kiểu chữ tối thiểu;
- Sử dụng màu được định nghĩa bằng một con số hoặc công thức cụ thể (khác với màu sắc tự nhiên, có độ khuếch tán và phản xạ từ môi trường xung quanh);
Năm 2014, Material Design của Google đưa ra một bộ công cụ mới giúp các nhà thiết kế làm việc dễ dàng hơn với các nguyên tắc như sau:
- Thiết kế chỉ giữ lại những đường nét cần thiết nhất;
- Không hiệu ứng vật liệu, không mô tả chi tiết;
- Không có hiệu ứng động (animation);
- Giao diện tinh giản, sạch gọn;
- Chữ và hình dễ nhận diện;
- Màu sắc phong phú, tươi sáng, mạnh mẽ, có độ tương phản cao;
Thiết kế phẳng đi ngược với phong cách Skeuomorphism trước đó, chỉ tập trung vào việc đơn giản hóa màu sắc, đường nét nhằm tập trung thị giác vào mục tiêu chính. Thậm chí, có lúc đi đến cực đoan phẳng hoàn toàn, không có bóng đổ, không nổi khối khiến người dùng lúng túng trong quá trình tương tác với thiết bị. Một số hạn chế có thể thấy là:
- Bấm vào nút nhưng không có hoạt cảnh chỉ ra rằng nút được ấn xuống;
- Sự vật được miêu tả đôi khi khó thể hiện rõ do lệ thuộc vào nguyên tắc không hình khối;
Để khắc phục, các hiệu ứng chuyển màu, đổ bóng, hình trang trí phụ được thêm vào theo sự kiện: Hoa trạng nguyên cho giáng sinh, cỏ ba lá trong lễ thánh Patric… Sự biến đổi này nâng cấp phiên bản “Phẳng hoàn toàn” thành “Phẳng không hoàn toàn” (Flat Design 2.0 hoặc Semi-Flat Design).
… Đến ảnh hưởng của phong cách thiết kế phẳng trong tâm lý người dùng đương đại
Kết quả khảo sát nhanh năm 2021 về hai phong cách thiết kế Skeomorphism và Thiết kế phẳng, trên đối tượng người dùng từ 20 đến 40 tuổi, thường xuyên sử dụng thiết bị công nghệ, cho thấy: Tỉ lệ người dùng chọn Thiết kế phẳng chiếm đến 82,5% so với 17,5% chọn Skeomorphism. Lý giải thêm về nguyên nhân người dùng đưa ra lựa chọn này bởi các yếu tố: Sự đơn giản về hình, không gian mang tính ước lệ cao, tổng thể dễ nhìn, cảm giác hiện đại.
Khảo sát về không gian ở, 65,9% người dùng giành ưu tiên cho: Cảm giác thân thiện, không gian thoáng, sự thư giãn, ngăn nắp, dễ dọn dẹp, nhiều tiện nghi nhưng gọn gàng.
Tương tự, trong khảo sát về sự ảnh hưởng của mức độ đơn giản trong việc mua sản phẩm, tỉ lệ người dùng lựa chọn cao vẫn nằm trong nhóm 3, 4, 5, tức là từ mức độ đơn giản vừa đến mức độ đơn giản cao nhất.
Dưới đây là bảng chấm điểm ưu tiên về đặc điểm, sự lựa chọn của người dùng không thiên hẳn về một yếu tố cụ thể mà cân đối giữa hiệu năng và cảm giác tốt, tiết kiệm và tiện dụng.
Thiết kế phẳng ban đầu đóng góp tích cực cho thiết bị công nghệ, theo đó đã khẳng định vai trò của một phong cách mang hơi thở thời đại, đáp ứng tốt về kỹ thuật trong lĩnh vực thiết kế sản xuất khác. Có thể chỉ ra là:
- Thứ nhất, tối thiểu mang lại sự rõ ràng và cảm giác nghỉ ngơi;
- Thứ hai, tương thích với nhiều thiết bị, dễ sản xuất, vận hành êm mượt, tiết kiệm thời gian và năng lượng;
- Thứ ba, hiệu ứng màu mới tạo ấn tượng mạnh, giảm các chi tiết phụ giúp thị giác lọc thông tin nhanh hơn;
- Thứ tư, làm tăng không gian âm (negative space/ white space), yếu tố này hay bị lãng quên;
- Thứ năm, giải quyết được mâu thuẫn giữa vấn đề hiệu năng thiết bị và hiệu ứng hiển thị, từng bước chinh phục những khách hàng khó tính nhất;
Với năm ưu điểm trên, xu hướng thiết kế này ảnh hưởng đến tâm lý yêu thích sự phẳng và không gian trống trong trạng thái nghỉ, nó sẽ được người dùng kích hoạt có chủ đích và trả về trạng thái phẳng bất ngờ với chỉ một vài thao tác. Khi ứng dụng sang lĩnh vực thiết kế khác, phong cách này cũng thể hiện sức mạnh vượt trội khi chiếm được cảm tình của người dùng.
Sự thay đổi thiết kế không gian ở và vật dụng sinh hoạt
Không gian sống không đơn giản như một màn hình hai nhiều như trên các thiết bị công nghệ, không thể phẳng hoàn toàn như một trang giấy. Không gian quanh ta là lớp học, văn phòng, nhà ở, hay không gian cửa hàng, quán cà phê… được lấp đầy bởi các vật dụng như tủ, kệ, bàn, ghế, đèn, vật dụng trang trí, cây xanh. Những vật dụng ấy quy định chức năng cụ thể mỗi khu vực đồng thời chúng phân tầng thành các “lớp” khác nhau: Lớp tường và lớp trang trí trên tường; lớp vật dụng cố định; lớp vật dụng rời; lớp trang trí; lớp ánh sáng và bóng tối và cả những vật dụng thừa còn để lại trong quá trình sử dụng tạo nên sự bận rộn, lỉnh kỉnh và vướng mắt.
Hệ quả của vấn đề này đến từ nhu cầu trong cuộc sống hiện đại. Các thiết bị, vật dụng đã trở nên vừa tầm giá để có thể sở hữu cá nhân dẫn đến “Chủ nghĩa mua sắm” phát triển rộng khắp. Các loại máy móc, thiết bị có thể giải thóat chúng ta khỏi các áp lực trong việc chăm sóc gia đình, nhưng đồng thời cũng khiến không gian sử dụng trong ngôi nhà ngày càng chứa thêm nhiều đồ đạc, những món đồ này chiếm chỗ và dần lấp đầy các khoảng trống trong nhà. Không gian ở trở nên chật chội. Ngôi nhà bị ngập chìm trong đồ dùng, thiết bị mà đôi khi việc sử dụng là không thường xuyên.
Đi đôi với “Chủ nghĩa sở hữu cá nhân mọi thứ”, các trào lưu sống tối giản (minimalism) đã có sự lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng người ở đô thị nhằm giải quyết sự dư thừa vật dụng. Các trào lưu này đã diễn ra ngấm ngầm trong suốt những năm qua với những tiêu chí để loại bỏ một cách không ngần ngại tất cả những món đồ không dùng trong một thời gian nào đó (khoảng ba tháng), thậm chí cả album hình cũ, các kỷ vật xưa của người thân… Việc loại bỏ được lên lịch như một thói quen nhằm “gột rửa” tầm nhìn, trả tâm trạng trở về với sự thư thái. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể vượt qua được thử thách tối giản đến mức cực hạn như thế. Việc loại bỏ thiết bị sinh hoạt ít dùng mà trào lưu này đặt ra cũng đã là một quyết định không dễ dàng.
Quay lại thời điểm khoảng mười năm trước, các nhà thiết kế nội thất lưu tâm việc dành một vài khoảng trống để tạo góc trang trí trong nhà. Ngày nay, với tốc độ đô thị hóa mạnh, những ngôi nhà với diện tích chỉ vừa đủ ở trở nên phổ biến, người ta cần thư giãn tầm mắt và cảm giác giải phóng không gian trong nhà. Cái đẹp của trang trí giờ đây là vẻ đẹp của sự hợp lý, tiết kiệm, tiện nghi và sự tinh tế của vật liệu.
Các nhà thiết kế phải tính toán lại không gian ở chặt chẽ hơn. Thủ pháp thiết kế ứng dụng không gian âm, không gian trống (White space/ Negative space) một cách tinh tế rất được ưa chuộng, nó tạo ra ra một “khoảng nghỉ” trong lòng một căn phòng đang diễn ra các hoạt động. Không gian âm được vận dụng để tự thân nó trở thành một yếu tố của cái đẹp, truyền tải đến người nhìn sự khoan khóai, mang lại cảm xúc tốt đẹp.
Nơi áp dụng triệt để thủ pháp này là không gian triển lãm, trưng bày. Bạn hãy nhớ lại một buổi triển lãm tranh gần nhất mà mình đã đến. Đó là không gian trống rộng lớn với những bức tranh được treo trên bức tường phẳng lớn, ánh sáng tập trung và lối đi theo trình tự. Cảm giác tĩnh thống trị ta khi bước vào thế giới của các tác phẩm. Nơi phẳng tĩnh dễ dàng giải phóng sự bận rộn trong tâm trí để đón nhận sự thư thái vào trong. Việc ấy làm tự do cho tâm hồn và giàu có cho cảm xúc.
Hình 4.1 và 4.2, sự biến hóa của vật liệu, màu sắc và ánh sáng góp phần cải thiện không gian. Với các thủ pháp và điều kiện khác nhau, dù diện tích rộng hay hẹp cũng đạt được hiệu quả nhất định trong việc tăng ấn tượng, tăng cảm giác rộng rãi, tăng sự độc đáo và đặc biệt là triệt tiêu các chi tiết muốn ẩn đi. Mong muốn sự thư thái mà vẫn chứa đủ vật dụng của người dùng đã được các nhà thiết kế phần nào đáp ứng.
Một vài dòng sản phẩm giúp người dùng thoả mãn mong muốn ẩn bớt vật dụng, tiết kiệm mà vẫn nhiều tiện nghi như: Sản phẩm đa năng, sản phẩm có thể tháo lắp gọn, sản phẩm “mẹ bồng con”… Qua thời gian trải nghiệm các sản phẩm này, đã có nhiều phản hồi về chất lượng, độ bền và sự thuận tiện trong khi thao tác.
Trên thực tế, mỗi sản phẩm đều mang một vai trò chuyên biệt đòi hỏi thông số về công thái học riêng giúp thao tác thoải mái, chính xác và thuận tiện. Với sản phẩm đa năng, các thông số này bị chia sẻ không còn giữ được sự chính xác theo quy chuẩn dẫn đến các tính năng giảm hiệu quả so với các sản phẩm dược thiết kế riêng biệt. Vì thế người dùng lại quay trở lại với các dòng sản phẩm thuần chủng. Đi tìm sự gọn gàng trong thiết kế đẹp đè nặng lên vai các nhà thiết kế.
Ý tưởng tàng hình sản phẩm thật sự mang lại thú vị, trường hợp phải kể đến là thiết kế bộ dụng cụ quét và gom rác của Yu Ching Chiang. Thiết kế này sử dụng không gian âm của nội thất một cách hiệu quả mà không cản trở bước chân qua lại.
Năm 2013, tại Hội chợ ISH, Antonio Lupi đã gây bất ngờ khi trưng bày bộ sưu tập mới mang tên Sesamo “biến mất khi không sử dụng”- thiết kế bởi Arkimera. Đây là dòng sản phẩm dành riêng cho nhà tắm chỉ dùng hình học phẳng. Vật liệu thép không gỉ phù hợp với công năng, chống gỉ sét cho phép các sản phẩm gắn vào trong tường bằng bản lề gấp đơn giản, an toàn, chắc chắn. Sau thành công của dòng sản phẩm, công ty còn tiếp tục phát triển triết lý này trên nhiều loại hàng hóa khác.
Các vật dụng trong phòng tắm như bàn chải, kem đánh răng, khăn, các loại tẩy rửa, giấy vệ sinh… không bao giờ thống nhất nhau về hình dạng và màu sắc khiến không gian này luôn lỉnh kỉnh, lộn xộn. Các thiết bị này giúp ẩn đi bất kỳ sự xáo trộn thị giác nào, không gian chỉ còn lại các yếu tố chính.
Một thiết kế khác được giới thiệu thuộc về bộ sưu tập bằng sứ 19 món dành cho bàn ăn của Ilona ở Hình 4.5 dưới đây. Nhằm thoả mãn những người yêu nấu ăn bằng các tính toán của thiết kế rất độc đáo về hình và tỉ lệ. Cấu trúc các chữ a, o và dấu phẩy giúp người dùng bày biện, sắp đặt bàn ăn linh hoạt, phù hợp với nhiều dạng thức ăn. Thị giác không bị chi phối bởi sự nhấp nhô của vật dụng mà tập trung vào cảm nhận sự hoàn hảo của thực phẩm. Bộ sản phẩm này giữ vững tiêu chí tập trung vào chức năng chính, không xao nhãng bằng những chi tiết trang trí rườm rà.
Thế giới bận rộn trên con đường đi tìm sự cân bằng giữa tiện nghi và sự giải phóng. Cuộc tìm kiếm này kéo theo các xu hướng thiết kế xuất hiện và mất đi liên tục. Việc quyết tâm theo kịp các xu hướng là một cái bẫy lớn vì việc theo đuổi sẽ không bao giờ kết thúc và làm rỗng ví của người dùng.
Thời đại số hóa và công nghệ ngày càng cải tiến nhanh chóng, một loại nghiện mới đang thúc đẩy thị trường: Nghiện nâng cấp. Bị ảnh hưởng bởi tốc độ ra mắt sản phẩm đáng kinh ngạc, nhiều người tiêu dùng bị rơi vào trạng thái luôn bị cũ vì thấy rằng sản phẩm mà họ say mê cách đây vài tháng không còn hấp dẫn nữa.
Lời kết
Với sự phát triển của khoa học công nghệ, công nghệ thông tin, các ứng dụng của nó đã từng bước len lỏi vào mọi ngóc ngách của cuộc sống làm biến đổi căn bản cách con người tương tác với nhau và cùng với đó, cảm thụ về mặt văn hóa, nghệ thuật, trao đổi hàng hóa, sản phẩm thương mại…
Lĩnh vực sáng tạo và sản xuất chịu sự ảnh hưởng lớn nhất trong giai đoạn phát triển này. Vòng đời một sản phẩm thiết kế công nghiệp trong thế kỷ 20 đôi khi kéo dài cả hàng thập kỷ, nhưng vòng đời của sản phẩm thiết kế công nghiệp trong giai đoạn này có lúc chỉ vài tháng. Ví dụ như thời trang của Zara, H&M, Uniqlo được thiết kế và sản xuất trong vòng chỉ vài tuần lễ. Có thể nói, chính thời đại đã phả hơi nóng sau lưng các nhà thiết kế với các chuỗi sản xuất, cung ứng đang được tự động hóa dần dần, máy móc hóa, sử dụng robot để cắt gọt, sản xuất.
Thiết kế phẳng cảm nhận được cảm hứng từ trào lưu đó, với các nguyên tắc thiết kế được đơn giản hóa để sản xuất phù hợp với thao tác của máy móc. Các đối tượng, sản phẩm thiết kế thay vì được lưu trữ ở dạng điểm ảnh (pixel), thì nay chuyển qua ở định dạng vec-tơ, phù hợp với quy trình sản xuất bằng robot như công nghệ CNC đang được áp dụng rộng rãi hiện nay.
Ứng dụng Thiết kế phẳng vào sản xuất sẽ là tiền đề cho:
- Việc cải tiến quy trình thiết kế, từng bước tạo ra các sản phẩm có chất lượng tốt, hiệu năng cao;
- Phù hợp quy trình sản xuất tự động mới;
- Chi tiết đơn giản, tiết kiệm tài nguyên, giảm lượng rác thải, phế phẩm hướng đến phát triển bền vững;
- Tận dụng hiệu ứng đơn giản từ chính sản phẩm, tạo dư địa cho việc phát triển sản phẩm dịch vụ đi đôi với trào lưu sống tối giản, “ít tức là nhiều”;
Các nhà thiết kế tiên phong trong lĩnh vực phát triển bền vững vẫn ưu tiên tập trung vào sự vượt thời gian và tiết kiệm của sảm phẩm. Định hướng và quản lý được vòng đời của sản phẩm từ khi sản xuất cho đến lúc thải loại là trách nhiệm của các nhà chiến lược và người tiêu dùng.
THS. Tô Thị Hải
Khoa MTCN – ĐH Kiến trúc TP HAM
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 01-2022)
Tài liệu tham khảo
1. UXPin Inc, 2015, Elegant Web UI design techniques: Flat Design & Colors
2. https://www.squarespace.com/
3.https://www.goodalemillerteam.com/en-ca/blogs/using-the-beauty-of-negative-space-in-interior-design
4. https://materialdesignicons.com/
5. https://www.volkswagen.com/
6. https://blog.making-spaces.net/2017/05/29/negative-space-lesson-1/
7. https://en.wikipedia.org/wiki/File:1979_Ford_Courier_pickup.jpg
8. https://s1.cdn.autoevolution.com/images/news/gallery/2009-ford-ranger-facelift-official-photos_2.jpg
9. (https://material.io/design/iconography/system-icons.html – design-principles)
