Từ dòng chảy âm nhạc INDIE: Nghĩ về dòng chảy kiến trúc INDIE ở Việt Nam

Khi các dòng chảy sáng tạo nghệ thuật phải len lỏi giữa thị trường

Nghệ thuật, thường được hiểu là quá trình sáng tạo của nghệ sĩ, để khơi gợi cảm quan thẩm mỹ ở khán giả, hay để khiến khán giả để tâm đến những thứ hay hơn, đẹp hơn trong đời sống xã hội. Với nghĩa này, nghệ thuật là một tập hợp những môn sáng tạo nhằm tạo ra những tác phẩm nghệ thuật (nghệ thuật với tư cách là những vật thể) do động cơ, chủ ý hay ý tưởng cá nhân (nghệ thuật với tư cách là sự sáng tạo) và mang một thông điệp, tâm trạng, hay biểu tượng để người thưởng ngoạn có thể diễn giải (nghệ thuật với tư cách là một sự trải nghiệm). Như vậy, một cách đơn giản, có thể hiểu nghệ thuật là một cái gì đó sáng tạo, kích thích tư duy, cảm xúc, niềm tin, hay ý tưởng của một người thông qua giác quan.

Thơm Music Festival 2019 - Một lễ hội âm nhạc quy tụ nhiều nghệ sĩ âm nhạc indie tại Việt Nam và trên thế giới, trở thành một sân chơi mới cho giới trẻ Nguồn: https://yeah1music.net/vpop/wef.html?fbclid=IwAR1R7YFqHVZyjvJ7A3vVNqc4R-5F7K8n-juPduZ_Yn9AArQ-PhXmbeC1O0A Nguồn: https://www.facebook.com/thommusicfestival/
Thơm Music Festival 2019 – Một lễ hội âm nhạc quy tụ nhiều nghệ sĩ âm nhạc indie tại Việt Nam và trên thế giới, trở thành một sân chơi mới cho giới trẻ
Nguồn: https://yeah1music.net/vpop/wef.html?fbclid=IwAR1R7YFqHVZyjvJ7A3vVNqc4R-5F7K8n-juPduZ_Yn9AArQ-PhXmbeC1O0A
Nguồn: https://www.facebook.com/thommusicfestival/

Tuy nhiên, xét trên góc độ kinh tế, nghệ thuật tạo ra tác phẩm để phục vụ cuộc sống và người nghệ sĩ phải đảm bảo cuộc sống cho chính mình bằng việc thương mại hóa các tác phẩm nghệ thuật của họ. Do đó, nghệ thuật, cũng như các ngành sản xuất hàng hóa tiêu dùng khác, để tiếp cận đến người sử dụng, sẽ phải chịu sự chi phối của những quy luật hay thị hiếu thị trường. Đặc biệt, hiện nay, khi những giá trị kinh tế lại trở thành những chuẩn mực mới cho đời sống xã hội, trong đó hẳn nhiên có cả nghệ thuật, người nghệ sĩ đang phải đối mặt giữa những sáng tạo độc lập, chủ quan (chỉ phụ thuộc vào những sáng tạo của riêng mình, thỏa mãn “cái tôi” của người nghệ sĩ) với những chi phối của thị trường (để thỏa mãn thị trường, hay tất cả mọi người có thể chấp nhận, hấp thụ được những sáng tạo đó). Chính vì vậy, nghịch lý hiện nay là: Các ngành nghệ thuật luôn có những “công nghệ sáng tạo” hay “công thức sáng tạo” nhất định nhằm “sản xuất” ra các sản phẩm (nghệ thuật) cho thị trường. Bên cạnh đó, vẫn có những người nghệ sĩ muốn thoát ra khỏi công nghệ hay công thức này để mang nghệ thuật trở lại đúng với bản chất ban đầu.

Từ dòng chảy âm nhạc INDIE …

Indie là chữ viết tắt của từ “Independent”, nghĩa là độc lập. Indie được gắn liền với khẩu hiệu “DIY” (Do It Yourself – Tự thân thực hiện) ngay từ buổi đầu xuất hiện vào những năm 80 và 90. Chính đặc tính độc lập của dòng chảy âm nhạc độc lập này đã thu hút các nghệ sĩ, các nhóm nhạc vô danh tìm đến và tự do “vùng vẫy”, thể hiện cá tính riêng và làm những điều mình thích với âm nhạc. Họ hầu như không bị giới hạn trong một khuôn mẫu nào cả, không bị phụ thuộc hay chịu sự áp đặt của bất cứ công ty hay nhà sản xuất nào. Nói cách khác, Indie đại diện cho phong cách âm nhạc đầy tự do và đậm chất “cái tôi”. Vì không chính thống như dòng âm nhạc “chính dòng” (mainstream) và cũng đề cao sự tự do nên trước kia hầu hết các nghệ sĩ Indie đều phải tự thân vận động trong tất cả các khâu từ giai đoạn sáng tác, hòa âm, sản xuất, cho đến khâu phát hành và quảng bá. Âm nhạc Indie ngày nay, mặc dù đã được hỗ trợ phần nào bởi các công nghệ truyền thông, nhưng vẫn giữ được tinh thần và tính chất nguyên bản của nó. Dòng nhạc này đang dần chiếm thế thượng phong trong nền âm nhạc thế giới. Theo lẽ đó, ngày càng có nhiều nghệ sĩ theo đuổi Indie và họ nhanh chóng có được một lượng người hâm mộ đáng kể cũng như nhận được sự đánh giá cao của các nhà phê bình âm nhạc hay các giải thưởng âm nhạc uy tín bên cạnh các tác phẩm “chính dòng”.

Bắt đầu nhen nhóm từ khoảng những năm 2015, nhờ sự phát triển của các công cụ chia sẻ âm nhạc trên mạng miễn phí như YouTube, Soundcloud, trào lưu Indie đã phát triển khá bền bỉ ở Việt Nam. Vài năm trở lại đây, dòng nhạc Indie tại Việt Nam đang có bước chuyển mình vô cùng mạnh mẽ nhờ những tài năng trẻ tạo nên những sản phẩm âm nhạc đa sắc màu với những giai điệu độc đáo cùng ca từ trong trẻo, đề cập đến những vấn đề rất tự nhiên trong cuộc sống mỗi con người. Chúng ta có thể nhìn thấy ở họ những giá trị mới, những tiêu chuẩn tiệm cận với tư duy hay các trào lưu âm nhạc quốc tế hiện đại. Họ bước ra từ chính những cộng đồng trẻ, chủ yếu là tại các đô thị. Chính vì thế, họ nói được tiếng nói của chính đối tượng khán giả luôn có nhu cầu giải trí và thưởng thức cao. Các sáng tác của họ giúp tạo nên mảnh ghép ngẫu hứng tuyệt vời cho âm nhạc, hướng đến những người luôn tìm kiếm sự sáng tạo và đồng cảm trong từng phút giây lắng đọng của cuộc sống, tạo nên một cộng đồng người hâm mộ riêng gắn bó với họ. Có thể hiểu đơn giản, âm nhạc Indie là một “vương quốc yên bình” của những người yêu nhạc và muốn thể hiện bản sắc riêng trong các sáng tác của mình. Họ tự mở lối đi riêng và quay lưng với sự ồn ào của các dòng nhạc thị trường. Sự trở lại và thành công hơn mong đợi của dòng indie hiện nay là một tín hiệu đáng mừng cho nền âm nhạc thế giới nói chung và nền âm nhạc Việt Nam nói riêng, với những sản phẩm có chiều sâu và được ra đời từ chính niềm đam mê của người nghệ sĩ.

… Đến dòng chảy kiến trúc  INDIE

Phong trào thiết kế độc lập (Indie Design) bao gồm các nhà thiết kế, nghệ sĩ và nghệ nhân độc lập, những người thiết kế và tạo ra các tác phẩm – mà không phải là sản phẩm được “hàng hóa” hóa bởi các ngành công nghiệp sáng tạo. Phong trào thiết kế độc lập có thể được coi là một nhánh của phong trào độc lập và văn hóa DIY nói chung. Những nhà thiết kế theo phong trào thiết kế độc lập luôn muốn phản đối sự đánh đồng giữa hai khái niệm hay bị nhầm lẫn hiện nay là “Sản phẩm” (nghệ thuật) với “Tác phẩm” (nghệ thuật): Tác phẩm là kết quả của tư duy sáng tạo của con người, trong khi sản phẩm tạo thành bởi một quá trình sản xuất, máy móc hoặc thậm chí bởi những thao tác lao động thủ công theo thói quen. Tác phẩm của phong trào thiết kế độc lập thường là những sáng tạo “độc – lạ”, nghĩa là mang đậm cá tính, dấu ấn cá nhân, và được sản xuất độc bản.

Trong sự kiện World Design Capital 2012 được tổ chức tại Helsinki, KTS. Tuomas Toivonen, một trong những KTS đương đại nổi tiếng của Phần Lan (và cũng là một nhạc sĩ nổi tiếng), cùng với cộng sự của mình, Nene Tsuboi, đã mang đến dự án tự khởi xướng một phòng tắm hơi nhằm khôi phục văn hóa phòng tắm hơi ở Phần Lan: Họ không chỉ thiết kế, mà còn xây dựng, cung ứng tài chính và điều hành dự án.
Trong sự kiện World Design Capital 2012 được tổ chức tại Helsinki, KTS. Tuomas Toivonen, một trong những KTS đương đại nổi tiếng của Phần Lan (và cũng là một nhạc sĩ nổi tiếng), cùng với cộng sự của mình, Nene Tsuboi, đã mang đến dự án tự khởi xướng một phòng tắm hơi nhằm khôi phục văn hóa phòng tắm hơi ở Phần Lan: Họ không chỉ thiết kế, mà còn xây dựng, cung ứng tài chính và điều hành dự án.

Kiến trúc cũng là một ngành nghệ thuật, một ngành thiết kế nên cũng có xu hướng như vậy. Ngoài ra, một trong những tác dụng phụ của các cuộc khủng hoảng thị trường trong lĩnh vực xây dựng và tài chính là việc các KTS tìm kiếm các dự án mới trở nên khó khăn hơn. Chính vì vậy, các KTS, khi có được những dự án quý giá đó, phải đối mặt với câu hỏi là chấp nhận đánh mất “cái tôi” để sáng tạo theo thị trường hay thể hiện những cá tính riêng thông qua sáng tạo của mình. Đa phần, họ thường chọn cách thứ nhất để đảm bảo sự an toàn trong sáng tạo, đảm bảo có được khoản thiết kế phí nhằm duy trì cuộc sống nghề nghiệp, cuộc sống gia đình không chỉ cho họ mà còn cho cả một ê kíp thiết kế sau lưng họ. Và, kết quả là thị trường đã “giết chết” những tâm huyết nghề nghiệp trong họ. Tuy nhiên, vẫn còn một số KTS, muốn thoát khỏi ra những áp lực ấy, họ muốn tự tạo ra những tác phẩm kiến trúc để họ có thể sáng tạo và làm những gì họ muốn.

Nguồn: https://coolhunting.com/design/tuomas-toivonen-wdc-helsinki/
Nguồn: https://coolhunting.com/design/tuomas-toivonen-wdc-helsinki/
Nguồn: https://popupcity.net/observations/trend-10-the-rise-of-indie-architecture/
Nguồn: https://popupcity.net/observations/trend-10-the-rise-of-indie-architecture/

Chính vì vậy, một cách tiếp cận mới về kiến trúc đang gia tăng, trong đó một số KTS bắt đầu tự làm tất cả. Họ không cần, hoặc cố gắng thoát ra khỏi ảnh hưởng tư tưởng của các nhà phát triển dự án hoặc chính quyền địa phương cho các dự án kiến trúc, nhưng thay vào đó họ phải chấp nhận và tự chịu các rủi ro. Và như vậy họ đã trở thành những KTS độc lập (Indie Architect), những con người tìm kiếm sự tự do trong các lựa chọn kiến trúc. Họ mang đến thứ kiến trúc đa dạng, phóng khoáng, bởi không có sự “chống lưng” hay can thiệp, tác động bắt buộc theo những “sáng tạo” từ các (chủ) dự án hay thị trường. Chính vì vậy, áp lực của những KTS theo dòng chảy Indie chỉ đơn giản là làm sao có tác phẩm thuyết phục được công chúng dựa trên chính tài năng của họ.

Nguồn: http://www.eme3.org/2015/eme3_2015/zus/
Nguồn: http://www.eme3.org/2015/eme3_2015/zus/

Tuy nhiên, kiến trúc lại là một ngành nghệ thuật thiết kế đặc biệt khi các tác phẩm, những công trình kiến trúc, không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật đơn thuần, mà còn là một sản phẩm xây dựng mang tính tập thể và có giá trị vật chất tương đối lớn so với các sản phẩm của các ngành nghệ thuật khác. Do đó, kiến trúc độc lập không chỉ đề cập đến những can thiệp nhỏ trong các công trình kiến trúc hay những kiến trúc nhỏ mang tính cá nhân như nhà ở, mà thậm chí là những thách thức ở quy mô lớn hơn, mang tính đại chúng hơn như các tòa nhà, công trình công cộng. Và tất nhiên, ở những quy mô như vậy, sự độc lập của các KTS càng trở nên khó khăn và đòi hỏi một sự dũng cảm hơn rất nhiều.

Công ty kiến trúc ZUS đã mua lại tòa nhà văn phòng Schieblock (Rotterdam, Hà Lan) để tái phát triển thành một không gian văn phòng tập thể cho các ngành công nghiệp sáng tạo cũng như trụ sở của chính họ: Điều này đã mang lại cho họ một vai trò mới và độc lập hơn trong việc kích hoạt các khu phố xung quanh, dẫn đến một số dự án thú vị ngay chính trong tòa nhà như trang trại trên mái và cây cầu đi bộ trên cao để kết nối với các không gian xung quanh. Nguồn: https://www.archdaily.com/770488/the-luchtsingel-zus/55ac1ed6e58ece12db0001f2-the-luchtsingel-zus-photo?next_project=yes
Công ty kiến trúc ZUS đã mua lại tòa nhà văn phòng Schieblock (Rotterdam, Hà Lan) để tái phát triển thành một không gian văn phòng tập thể cho các ngành công nghiệp sáng tạo cũng như trụ sở của chính họ: Điều này đã mang lại cho họ một vai trò mới và độc lập hơn trong việc kích hoạt các khu phố xung quanh, dẫn đến một số dự án thú vị ngay chính trong tòa nhà như trang trại trên mái và cây cầu đi bộ trên cao để kết nối với các không gian xung quanh. Nguồn: https://www.archdaily.com/770488/the-luchtsingel-zus/55ac1ed6e58ece12db0001f2-the-luchtsingel-zus-photo?next_project=yes

Có một dòng chảy kiến trúc INDIE mát lành ở Việt Nam

Bắt đầu nhen nhóm những dấu hiệu đầu tiên vào những năm 90 của thế kỷ 20, bước sang thế kỷ 21, kiến trúc Việt Nam đã có một sự thay đổi đáng kể cùng với sự thay đổi của đất nước. Bởi nền kinh tế thị trường, các KTS Việt Nam đã có nhiều công trình, nhiều dự án hơn để thỏa sức sáng tác, nhưng đồng thời cũng chính nền kinh tế thị trường lại chi phối mạnh mẽ các sáng tạo nghệ thuật của KTS. Trong thực tế kiến trúc Việt Nam cũng đã cho thấy tình trạng “nhiều công trình xây dựng, ít tác phẩm kiến trúc”.

Nhà cộng đồng Suối Rè (Lương Sơn, Hòa Bình), một trong những công trình khởi đầu cho dòng chảy Kiến trúc Indie tại Việt Nam. Nguồn: http://vn.hoangthuchao.vn/duanchitiet/1/nha-cong-dong-thon-suoi-re.htm
Nhà cộng đồng Suối Rè (Lương Sơn, Hòa Bình), một trong những công trình khởi đầu cho dòng chảy Kiến trúc Indie tại Việt Nam. Nguồn: http://vn.hoangthuchao.vn/duanchitiet/1/nha-cong-dong-thon-suoi-re.htm

Sau hơn hai thập kỷ loay hoay với những công nghệ sản xuất thiết kế kiến trúc thỏa mãn thị trường, dòng chảy indie trong kiến trúc Việt Nam có lẽ được bắt đầu từ những năm 2010 bởi sự xuất hiện và thay đổi tư tưởng sáng tác kiến trúc của một thế hệ KTS mới, chịu nhiều ảnh hưởng của các trào lưu sáng tạo kiến trúc mới trên thế giới hoặc được đào tạo ở nước ngoài và quay về nước hành nghề. Họ mang theo một luồng gió mới, những quan điểm mới trong các sáng tác của mình. Đầu tiên, có thể thông qua những công trình kiến trúc của chính họ, của họ hàng hay người quen của họ, nơi mà họ có nhiều “quyền lực” hơn trong việc thuyết phục các chủ sở hữu công trình chấp nhận những sáng tạo mới, thay vì đi theo những lối mòn an toàn trong kiến trúc hay theo mặt bằng thị hiếu chung. Những tác phẩm kiến trúc Indie đã cho thấy những cách tiếp cận kiến trúc “mới” dựa trên việc tìm câu trả lời cho câu hỏi: “Tại sao chúng ta cứ phải làm kiến trúc như một thói quen?”. Như vậy, các KTS indie đang nỗ lực “định nghĩa lại” kiến trúc bằng tính sáng tạo, những thông điệp được ẩn chứa và gửi gắm trong mỗi tác phẩm. Dần dà, bằng những tác phẩm kiến trúc hiện hữu trên thực tế, các KTS độc lập đã thuyết phục thị trường phong cách sáng tạo riêng của họ để có thể tin tưởng họ, giao phó cho họ những công trình kiến trúc khác, lớn hơn, quy mô hơn.

Giải vàng Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia 2018 đã trao cho Nhà ở Bắc Hồng (Đông Anh, Hà Nội) - một công trình mang đậm dấu ấn của dòng chảy kiến trúc indie Nguồn: https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/mot-vai-suy-nghi-ve-sang-tao-kien-truc.html
Giải vàng Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia 2018 đã trao cho Nhà ở Bắc Hồng (Đông Anh, Hà Nội) – một công trình mang đậm dấu ấn của dòng chảy kiến trúc indie
Nguồn: https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/mot-vai-suy-nghi-ve-sang-tao-kien-truc.html

Như vậy, từ những khởi xướng nhỏ lẻ, cá nhân ban đầu, đã bắt đầu có một dòng chảy kiến trúc Indie mát lành thực sự đang len lỏi trong thị trường xây dựng Việt Nam. Họ mang đến cho nền kiến trúc nước nhà một sự tươi mới bởi những sáng tạo bất ngờ của một lớp người trẻ tuổi đầy nhiệt huyết và có tâm với nghề, không coi kiến trúc là một phương tiện kiếm tiền đơn thuần. Và như vậy, thông qua những kiến trúc indie, kiến trúc Việt Nam đã bắt đầu có những hệ giá trị “mới” dựa trên việc khơi gợi lại những xuất phát điểm của kiến trúc mà từ lâu đã bị thị trường che khuất. Tuy nhiên, nếu một ngày những con người “trong sáng” đó đi theo tiếng gọi của những lợi ích vật chất và chuyển hướng thành những “KTS đại chúng”, có thể họ sẽ đánh mất đi những gì là giá trị, bản sắc riêng của mình. Sự lo ngại đó có vẻ logic, khi các KTS Indie đang có nhiều giá trị không kém phần “béo bở” mà thị trường xây dựng muốn khai thác.

ThS.KTS Ngô Thị Hà Thanh
TS.KTS Trần Minh Tùng
Khoa Kiến trúc & Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2020)