Về triết lý sáng tác của KTS Bill Bensley

Tại Diễn đàn Kiến trúc Việt Nam tại Đà Nẵng (tháng 4/2017), các diễn giả – KTS đã cùng chia sẻ những kinh nghiệm, triết lý sáng tạo qua các tác phẩm của họ. Câu chuyện của Bill Bensley – KTS người Mỹ thiết kế khu nghỉ dưỡng ở Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á khác đã gây ấn tượng đặc biệt cho các KTS tham gia Diễn đàn. Theo chia sẻ của KTS Bill Bensley, bề dày văn hóa, lịch sử và kiến trúc đặc trưng của Việt Nam đã mang đến cho ông nguồn cảm hứng vô hạn khi sáng tạo InterContinental Danang Sun Peninsula – Khu nghỉ dưỡng sang trọng bậc nhất thế giới.

Bill Bensley là ai? – Tạp chí The Time trả lời: Đó là ông hoàng của các khu nghỉ dưỡng quyến rũ nhất thế giới. Tạp chí Far Eastern Economic Review đánh giá: Các thiết kế của ông là những kiệt tác nghệ thuật. Còn Bill nói: Tôi đã dành con tim và khối óc cho công trình.

Tuy nhiên, điều tôi muốn nói ở đây là lối tư duy độc đáo và cách thức đặt vấn đề trước mỗi nhiệm vụ kiến trúc của Bill, ngõ hầu rút ra được cho chúng ta những kinh nghiệm quý báu. Tiếp xúc với Bill không nhiều, chỉ qua gần một giờ đồng hồ tại Diễn đàn Kiến trúc Việt Nam 2017 và thêm 30 phút ngoài hành lang, tôi cảm nhận phần nào điều Bill nghĩ và những gì chúng ta, những KTS Việt Nam thiếu và yếu, có thể do khách quan và cả chủ quan. Một cách nào đó, theo quan điểm cá nhân tôi, xin được nêu vài cảm nhận:

– Có thể chưa phải ngay lúc này, nhưng có lẽ chúng ta, mỗi KTS nên tạo ra những thiên hướng chuyên môn hóa cho từng loại hình kiến trúc. Chứ xem ra ở ta, ông KTS thiết kế nhà máy rất giỏi cũng lại có thể thiết kế tốt một resort, cá nhân tôi rất nghi ngờ điều này. Bill đã dũng cảm đi theo con đường riêng của ông, thậm chí dùng cả đời mình dốc toàn lực và tâm trí vào việc thiết kế các khu resort nghỉ dưỡng, đặc biệt là những công trình tại châu Á. Bởi sự chuyên tâm ấy, ông đủ thời gian và trí lực để nghiên cứu nền tảng văn hóa, xã hội, kinh tế và nếp vận hành công trình tại nơi ông sáng tác. Quả ngọt sẽ được hái khi chúng ta chuyên tâm.

– Các KTS của chúng ta thường có tư tâm và dễ thỏa mãn khi đánh giá mỗi công trình của chính mình. Bởi họ đánh giá công trình thông qua hiệu quả tiền bạc, quy mô công trình và danh tiếng có được – Làm xong có tiền ngay – Âu cũng là những hệ lụy cơm áo. Tuy nhiên, sẽ tốt hơn nếu chúng ta tự nhìn lại mình sau mỗi công trình. Tôi thấy những KTS danh tiếng ở nước ngoài luôn băn khoăn mỗi khi xong một công trình, họ luôn thấy chưa thật sự tốt và có thể tốt hơn nữa. Từ đó mà họ luôn trưởng thành. Đơn giản bởi công trình kiến trúc không phải là thứ ngày một ngày hai, nó tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm trước sự biến đổi của xã hội và công nghệ. Công trình kiến trúc sẽ lỗi “mốt” ngay khi vừa khánh thành nếu chúng ta làm việc hời hợt và nhằm vào những giá trị xu thời. Đến một vùng đất mới, đôi khi xa lạ, Bill đã tìm hiểu nó từ lịch sử hàng trăm năm trước, mọi tầng lớp dân cư, chính quyền và hình dung cả trăm năm sau. Mục đích để mỗi tác phẩm kiến trúc đều có thể tồn tại và hơn thế nữa, thở hơi thở của nơi nó được sinh ra, để dường như nó có ở đó như một thực thể hữu cơ với xung quanh.

Với bề dày thiết kế hàng trăm khu nghỉ dưỡng trên khắp thế giới,vậy mà khi được hỏi về tác phảm ưng ý, Bill Bensley vẫn cho rằng: Tác phẩm ưng nhất vẫn còn đang ở phía trước, khi mà ông đã “trưởng thành” hơn trong công việc. Câu chuyện của KTS người Mỹ làm chúng ta giật mình – không phải vì có gì lớn lao sâu sắc mà chính từ những thứ thường ngày chúng ta làm: Chỉ nhìn thấy duy nhất tới công trình, chúng ta không hề nhìn rộng ra để thấy những giá trị của kiến trúc với đời sống xã hội và thế giới tự nhiên. Nói cách khác, chúng ta mất hẳn một nền tảng tư tưởng trong sáng tác kiến trúc. Với KTS Bill Bensley, tôi muốn thử làm vài phép so sánh:

+ Chúng ta bắt tay vào thiết kế một công trình, thường là xem xét khu đất dự án, sau đó tiếp nhận đề bài yêu cầu của Chủ đầu tư cũng như những quy định quy chế quản lý tương ứng (Có thể sẽ cân nhắc việc tạo ra những mối liên kết nội tại của công trình khi đưa vào hoạt động), thống kê lại, nêu đề xuất và bắt tay vào thiết kế. Ở đây, chúng ta chưa hoặc không có một nền tảng tư tưởng, có ý nghĩa làm nền cho mọi sáng tạo. Một công trình phải được nghiên cứu lối sống, văn hóa, kiến trúc bản địa, không chỉ đơn thuần là ghi chép rồi lặp lại những chi tiết thức kiến trúc nào đó trong công trình để rồi “vu” cho nó là mang bản sắc vùng miền. Không chỉ đơn giản thế mà cần hiểu rõ, nhận thức được kiến trúc mà ta sáng tạo đó đã sinh ra như thế nào, đã chung sống thế nào với cảnh quan, môi sinh, xã hội cộng đồng địa phương? Dường như KTS và cả Nhà đầu tư của chúng ta không thực sự quan tâm tới những điều này mà chỉ tập trung vào việc thiết kế sao cho công trình hoạt động hiệu quả nhất, thỏa mãn nhu cầu chủ đầu tư cũng như người sử dụng. Chúng ta hầu như quên mất rằng một điều rất quan trọng: Công trình kiến trúc đó sống thế nào với cộng đồng địa phương. Đặc biệt là những công trình nghỉ dưỡng, khách sạn, resort…đa phần được xây kín cổng cao tường. Nó làm mất đi rất nhiều vẻ đẹp mang tính đặc thù, mất đi nếp sống chung và vô tình làm cho công trình đôi khi trở thành “cái gai” trong mắt người dân địa phương. Nó đảo lộn cuộc sống của họ, đẩy họ vào xu hướng đối nghịch… Tôi rất khâm phục Bill khi ông chia sẻ: Ông đã đi đếm 82 cây dừa tại khu đất dự kiến xây dựng và trong thiết kế, những hạng mục kiến trúc lẩn quất ôm lượn với chúng, biến nó thành một phần của tác phẩm kiến trúc. Kết quả, khi khánh thành dự án vẫn còn nguyên 82 cây dừa, hơn thế nữa, những cây dừa đó không phải là của riêng khu resort, người dân vẫn vào ra chăm sóc và thu hái. Điều đó làm nên sự thân thiện, không chỉ có làm hài lòng dân địa phương mà còn tăng bội phần tính đặc thù của công trình mà không có bất cứ hình thức kiến trúc nào có thể có được. Qua đó tạo ra sức hút và lợi nhuận vô hình cho chủ đầu tư.

InterContinental Danang Sun Peninsula

Điều trên cũng đúng cho cả các công trình công sở, cơ quan trong đô thị. Hàng rào ngăn cách là vấn đề khá nhạy cảm nhưng rõ ràng nó đang làm cảnh quan đô thị bị bó hẹp, tù túng và biệt lập. Thay vào đó, nếu không phải vấn đề an ninh an toàn thì nó hoàn toàn có thể là bồn hoa cây xanh, hồ cảnh….Làm đô thị thêm phần hấp dẫn cũng như không gian đô thị được mở rộng.

Những câu chuyện từ bài học làm nghề của KTS Bill Bensley còn nhiều điều đáng để KTS và cả các nhà đầu tư suy ngẫm! “Trông người mà ngẫm đến ta” – Chỉ e rằng để hình thành được nền tảng tư duy và triết lý sáng tác không phải là việc một sớm một chiều!

KTS Bill Bensley – KTS thiết kế Khu nghỉ dưỡng InterContinental Danang Sun Peninsula Resort tại Việt Nam. Sinh năm 1959 tại Anh Quốc, ông hoàn thành chương trình học tại Đại học Harvard ngành Thiết kế đô thị.
Năm 1984-1989: KTS trưởng của Công ty Thiết kế Hoa kỳ đặt tại Singapore, HongKong. Năm 1990, mở văn phòng thiết kế Bensley ở Bali.
Đến nay, Bill đã thiết kế trên 190 khu nghỉ dưỡng và khách sạn tại hơn 30 quốc gia. Quan điểm thiết kế: Những thiết kế tốt nhất còn đang ở phía trước!

KTS Đặng Tuấn Trung

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05 – 2017)