Viêng Xây – Ghi dấu những công trình hữu nghị Việt – Lào

Đầu năm 1974, Chính phủ Việt Nam quyết định giúp Lào xây dựng một khu vực làm việc cho Trung ương Lào, đồng thời giao Bộ Xây dựng thiết kế và xây dựng. Bộ trưởng Bộ Xây dựng chỉ định Viện thiết kế dân dụng – nay là Tổng Công ty Tư vấn Xây dựng Việt Nam (VNCC) chủ trì thiết kế toàn bộ khu vực nói trên, và Sở Xây dựng Thanh Hóa – cụ thể là Công ty Xây dựng K2 thực hiện xây lắp.

1
Đoàn Công tác của Việt Nam tại Lào

Khu vực xây dựng thuộc bản Ma Kay tỉnh Sầm Nưa – Lào. Một vùng đất tương đối bằng phẳng với diện tích 120ha, xung quanh có núi đồi, rừng cây, chưa có công trình xây dựng đáng kể, nay xây dựng một đô thị đặt tên thị trấn Viêng Xây.

Viêng Xây có quy mô các công trình đủ diện tích làm việc cho các cơ quan Trung ương Lào và các công trình tiện ích liên quan. Thiết kế quy hoạch, trước hết phải làm đẹp cảnh quan, xây dựng hoàn toàn mới các công trình cơ sở hạ tầng xã hội và hạ tầng kỹ thuật: hệ thống đường, hệ thống cấp điện, cấp thoát nước, vệ sinh môi trường, an ninh… Thiết kế công trình kiến trúc bao gồm: các thể loại trụ sở, nhà văn hóa, trường học, khách sạn, cơ quan ngoại giao, trạm khí tượng thuỷ văn, bưu điện, ngân hàng, biệt thự, nhà ở, nhà hàng, sân vận động… Ngoài thị trấn Viêng Xây, còn có nhiệm vụ thiết kế quy hoạch bổ sung thị xã Sầm Nưa và Trụ sở Uỷ ban mặt trận Lào yêu nước (tương đương Uỷ ban Nhân dân tỉnh), trường học, nhà hàng… và quy hoạch thị tứ Xiêng Khọ, hợp tác với nước Bạn chọn địa điểm và góp ý kiến thiết kế một sân bay dã chiến.

1
Những công trình trên đất bạn Lào

Với quy mô như vậy, cần thiết phải có một tổ chức thiết kế và một đơn vị thi công xây lắp đủ lực, đủ tầm thực hiện. Bộ trưởng Bộ Xây dựng lúc đó quyết định thành lập Đoàn Thiết kế Bộ Xây dựng. Trước khi có quyết định, lãnh đạo Bộ đã nhiều lần làm việc với lãnh đạo Viện thiết kế Dân dụng, Viện Quy hoạch và Viện Công nghiệp, đồng thời các chuyên gia của Bộ và Viện đã nêu những việc phải làm, trong đó đặc biệt là nhân sự. Tất cả các thành viên của Đoàn Thiết kế đều được tham khảo ý kiến và nhận lời “lên đường ra mặt trận”.

Thời ấy những người đi Lào, Campuchia (thường được gọi tắt là: đi B, C…) đều là những người quả cảm bởi lúc đó chiến tranh rất ác liệt (năm 1972 một nhóm khảo sát của Bộ trên đường đi Na Kay – Viêng Xây ngày nay, qua Thanh Hóa bị máy bay địch ném bom, một kiến trúc sư quy hoạch đã hy sinh). Giới trẻ Viện Thiết kế Dân dụng lên đường theo yêu cầu của Đảng, Nhà nước và là niềm tự hào của lãnh đạo VNCC – nơi đã chăm lo bồi dưỡng chuyên môn, ý thức chính trị đối với đội ngũ tri thức. Họ sẵn sàng đi tới nơi cần có mặt.

Đoàn Thiết kế có 32 thành viên, nòng cốt là người của VNCC. Đoàn Thiết kế gồm hai bộ phận chính: bộ phận Thiết kế cơ sở hạ tầng xã hội gồm có các kiến trúc sư, các kỹ sư kết cấu, điện, nước, dự toán và nhân viên kỹ thuật – quân số 19 cán bộ, có lúc lên tới 22; bộ phận Thiết kế cơ sở hạ tầng kỹ thuật gồm các KTS quy hoạch, các kỹ sư đường, điện, nước, dự toán và nhân viên khảo sát, nhân viên kỹ thuật với 10 thành viên. Tổng số tên công trình: 35; nếu kể cả các hạng mục trong một tên công trình là hơn 50.

Tháng 2/1974, Đoàn Thiết kế đến Na Kay (Viêng Xây ngày nay). Nơi ăn ở và làm việc của Đoàn trong khuôn viên của Ban Chủ nhiệm Công ty K2, rất tiện việc trao đổi ý kiến giữa Trưởng đoàn với Chủ nhiệm Công ty K2.

Đầu năm 1974, trên đất Viêng Xây đã tổ chức họp trao đổi ý kiến về đồ án Quy hoạch thị trấn Viêng Xây. Dự họp có Thứ trưởng – Tiến sỹ Vương Quốc Mỹ – Trưởng đoàn phía Việt Nam và các chuyên gia. Phía Lào có Chủ tịch Xu Pha Nu Vông, Tổng bí thư Cay Xỏn Phông Vi Hẳn và các vị lãnh đạo cao cấp (tương ứng Thủ tướng, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng: Nu Hắc Phum Xa Văn, Phu Mi Vông Vi Chit, Khăm Tay Xi Phăng Đon…). Thứ trưởng Vương Quốc Mỹ giới thiệu Trưởng đoàn Thiết kế Bộ Xây dựng – KTSTrần Thanh, Trần Văn Đảng – Chủ nhiệm Công ty Xây dựng K2 cùng nhiều chuyên gia khác và trình bày khái quát chủ trương đầu tư, quy mô quy hoạch. Tiếp đó KTS quy hoạch Nguyễn Hồng Việt trình bày cụ thể đồ án Quy hoạch thị trấn Viêng Xây. Sau một số ý kiến của các chính khách và chuyên gia nước bạn, ngài Nu Hắc Phum Xa Văn nói lời cảm ơn Việt Nam và nhận định đồ án quy hoạch hiện đại, đầy đủ chức năng mà hai bên Việt – Lào đã đề ra… Tuy nhiên, có lẽ sẽ làm phiền các bạn Việt Nam: Đồ án quy hoạch đặt các công trình liền nhau quá, nếu kẻ địch ném một quả bom vào khu vực thì nhiều ngôi nhà bị phá huỷ, nên đặt thưa ra có thể sẽ giảm bớt thiệt hại.

Cuối cuộc họp, Thứ trưởng Vương Quốc Mỹ đáp từ và nói sẽ tiếp tục nghiên cứu ý kiến của hội nghị. Sau đó Trưởng đoàn Thiết kế nói với Thứ trưởng: “Việc này phải báo cáo sớm với Chính phủ, vì giãn công trình tức là kéo dài thêm các tuyến đường cùng với đó là hệ thống điện, nước do đó tổng kinh phí sẽ tăng”.

Một tuần sau đó, Đoàn Thiết kế nhận được điện báo: Chính phủ đồng ý giãn công trình. Sau đó nửa tháng đồ án quy hoạch sửa đổi được phía Lào duyệt. Để sớm có thiết kế chất lượng, Đoàn đã thực hiện các bước sau: Trao bản nhiệm vụ thiết kế một công trình cho nhiều KTS và kỹ sư cùng tham gia sơ phác. Sau đó cùng nhau trao đổi ý kiến chọn ra một hoặc hai phương án để làm thiết kế sơ bộ. Cuộc họp góp ý kiến cho phương án sơ bộ có sự tham dự của các KTS Lào. Phương án sơ bộ được Ban Xây dựng Lào duyệt để làm thiết kế kỹ thuật (nay là thiết kế thi công). Việc thiết kế kỹ thuật được thể hiện đồng thời với kết cấu điện, nước… Sau khi bộ môn kết cấu móng và các bộ môn khác đã “khớp”; Đoàn cấp bản vẽ cho công trường để thi công tức thời. Công ty Xây dựng K2 có nhiều xí nghiệp và đội sản xuất gồm 1.000 người, có đội xe với 80 xe tải cỡ lớn, liên tục chuyên chở từ Việt Nam sang Viêng Xây, Sầm Nưa các vật liệu xây dựng và các nhu yếu phẩm cho đời sống cán bộ công nhân viên. Khắp các công trường đều mong có bản vẽ để không bị ngừng công việc. Điều này khích lệ người thiết kế, “căng” nhưng “vui” vì sớm nhìn thấy tác phẩm của mình hình thành trong không gian. Diễn biến này có thể do phía thi công, có thể do phía thiết kế, song ở nơi đây không ai phàn nàn ai, vui vẻ sửa để đạt yêu cầu. Bản vẽ trên giấy can và được in cho bên thi công. Đoàn đã có một “cỗ máy in” đặc biệt: Bộ phận chính của máy in là một hộp bằng gỗ (1 x 0,8 x 0,2)m, có một mặt là kính. Hộp này có thể xoay nghiêng nhờ các giá đỡ. Sau khi đặt giấy đã tẩm hóa chất và bản vẽ can vào hộp, nghiêng mặt kính về phía ánh sáng mặt trời, chờ khi nào nổi rõ hình vẽ thì lấy ra và phải sấy để mau khô. Gặp khi trời thiếu sáng phải gọi cho máy nổ phát điện. Lại nói đến giấy in, theo kế hoạch, Văn phòng Đoàn ở Hà Nội làm việc với xưởng in của Viện, đến hẹn khi có giấy in (là loại giấy Việt Trì được tẩm hóa chất) nhân viên Văn phòng gửi giấy in sang Viêng Xây, giấy này phải sử dụng trong vòng 10 ngày, để lâu bị mủn; do đó phải có kế hoạch rất cụ thể và rất nghiêm ngặt. Nếu trục trặc rất dễ bị ngừng trệ thi công. Thời ấy gọi là “In Ozalit” nay xem ra có vẻ cổ tích song nó có tính “thời điểm lịch sử” nên không mất đi giá trị. Nhờ nó, Đoàn Thiết kế đã sản xuất tới hàng ngàn bản vẽ gửi cho công trường và gửi lưu trữ Bộ Xây dựng và tại VNCC. Hiện nay chúng tôi còn lưu một vài bản vẽ in ozalít cỡ (0,8 x 1)m và (2×1)m.

Từ năm 1975, chúng ta đã lần lượt bàn giao cho các bạn Lào nhiều công trình. Mùa đông 1976, trước ngày làm lễ bàn giao toàn bộ, Đoàn Thiết kế có cuộc họp thân tình, cảm động, tâm sự vui buồn. Sắp tới ngày chia tay, ai cũng nhớ những ngày sống và làm việc tại đây. Sẽ không còn những tối say sưa đàn hát, sẽ không còn những cuộc mở rượu mừng khi được tin quân ta thắng trận ở Miền Nam, sẽ không còn những cuộc nướng thịt trên bếp than hồng cùng với rượu cốt tái bổ… Rồi sẽ giải thể Chi bộ Đảng, Chi Đoàn Thanh niên và Ban Chấp hành Công đoàn, các thành viên của các tổ chức này sẽ làm thủ tục chuyển về sinh hoạt với tổ chức của các Viện thiết kế. Chúng tôi không thể nào quên được những giây phút đó.

Rồi đến cuối năm 1976, lễ bàn giao toàn bộ cũng được cử hành. Đoàn đại biểu Việt Nam sang Viêng Xây dự lễ có Thứ trưởng – Bí thư Đảng đoàn Bộ Xây dựng Vũ Quý (người đã rất nhiều lần đến Viêng Xây) và Thứ trưởng – Tiến sỹ Vương Quốc Mỹ cùng các chuyên gia. Sau nghi thức lễ bàn giao liên hoan ca múa nhạc, tiếng nhạc và điệu múa “lam vông” trình diễn khắp mọi nơi. Vậy mà cũng đã bốn mươi năm đi qua. Âu cũng là một thời để nhớ. Nhớ về một thời gian khó, song các thành viên của VNCC vẫn vượt qua. Nhớ đến những gì chúng ta đã kề vai sát cánh cùng bạn Lào và chung vui niềm vui chiến thắng.

Hồi ký của KTS Trần Thanh
Nguyên Trưởng phòng Quản lý Kỹ thuật (VNCC)

TCKT số 04-2015