Những vấn đề hành nghề KTS tại Việt Nam hiện nay: Nhìn từ điển cứu dự án địa ốc khu Hòa Bình (Đà Lạt)

Khu Hòa Bình thuộc phần lõi Khu đô thị trung tâm lịch sử của TP Đà Lạt – một đô thị nghỉ dưỡng sinh thái nổi tiếng, xây dựng từ cuối thế kỷ 19, đến nay đã là một TP với trên hai trăm ngàn dân, và trung bình sáu triệu lượt khách du lịch hàng năm, đang đứng trước những thử thách lớn, vừa phải đáp ứng nhu cầu phát triển mới, vừa phải bảo vệ di sản quy hoạch kiến trúc và môi trường khí hậu thiên nhiên.

Vị trí Khu Hòa Bình trong Khu Đô thị Trung tâm lịch sử Truyền thống, theo Quy hoạch 704 do Thủ tướng phê duyệt năm 2014 (Nguồn: Ngô Viết Nam Sơn bổ sung trên nền bản vẽ của Viện Quy hoạch miền Nam, 2020)

Dự án Quy hoạch chi tiết Khu Hòa Bình Đà Lạt, được UBND tỉnh Lâm Đồng phê duyệt tháng 3/2019, gây nhiều lo ngại và tranh cãi kéo dài cho đến nay, bởi vì các giải pháp quy hoạch đưa ra chủ yếu phục vụ cho các dự án địa ốc cao tầng, dưới sự bảo trợ về kinh phí nghiên cứu và tác động của nhà đầu tư tư nhân, không những đe dọa phá hỏng giá trị Khu Di sản phố Việt Hòa Bình, mà còn phá hỏng các giá trị môi trường thiên nhiên và không gian công cộng phục vụ cho cộng đồng Khu Trung tâm.

Qua các phân tích tác động tiêu cực của việc quy hoạch theo tư duy dự án địa ốc, thay vì phải lập quy hoạch theo tư duy chỉnh trang đô thị gắn liền với bảo vệ di sản và môi trường, bài viết nêu những vấn đề liên quan đến việc hành nghề KTS với trách nhiệm xã hội và việc ứng xử hài hòa giữa bảo tồn và phát triển đô thị tại Việt Nam.

Sự hình thành Khu Di sản phố Việt Hòa Bình

Đà Lạt là một đô thị nghỉ dưỡng du lịch nổi tiếng của Việt Nam, hình thành từ cuối thế kỷ 19. Theo thời gian, Đà Lạt đã hình thành hai khu trung tâm đô thị rõ rệt: Khu phố Pháp dọc theo hai bên trục đường Yersin (nay là Trần Phú), và Khu phố Việt nối liền Khu Hòa Bình và Ấp Ánh sáng, nay đã trở thành hai khu trung tâm di sản.

Khu Hòa Bình bắt đầu được quy hoạch chỉnh trang, kể từ quy hoạch của KTS Louis Georges Pineau năm 1933, quy hoạch của KTS Jacques Lagisquet năm 1943, và quy hoạch chỉnh trang Trung tâm Khu Hòa Bình của KTS Ngô Viết Thụ năm 1960.

Đến năm 2014, quy hoạch điều chỉnh Đà Lạt KTS Thierry Huau đưa ra tầm nhìn vùng, khuyến khích phát triển các khu đô thị mới ra khu ngoại vi Đà Lạt, phát triển các khu đô thị vệ tinh, trong khi bảo vệ bản sắc di sản lịch sử của khu đô thị trung tâm. Đồ án được Thủ tướng phê duyệt năm 2014 (Còn gọi là Quy hoạch 704), có ghi rõ “Cấu trúc đô thị Đà Lạt bao gồm 04 khu vực: Khu đô thị trung tâm lịch sử, Khu đô thị nông nghiệp sạch phía Bắc, các Khu đô thị phát triển mở rộng phía Đông và phía Tây” [13].

Hiện trạng Không ảnh Khu Hòa Bình (Nguồn: Google Map, 2019)
Đề xuất Quy hoạch Khu Hòa Bình theo tư duy dự án địa ốc (Nguồn: HTT, 2019)

Dự án Quy hoạch Khu Hòa Bình năm 2019

Dự án quy hoạch chi tiết 1/500 Khu Trung tâm Hòa Bình của TP Đà Lạt có vị trí phía Tây Bắc của Hồ Xuân Hương, với tổng diện tích 30 ha. Trong đó, đề xuất chia làm 5 khu: Khu I (Chợ Đà Lạt), Khu II (Rạp Hòa Bình), Khu III (Đồi Dinh Tỉnh trưởng), Khu IV (Dân cư), và Khu V (Tòa Giám mục, Biệt thự), được UBND tỉnh Lâm Đồng phê duyệt tháng 3/2019, đi theo hướng phát triển dự án địa ốc, với một số đề xuất quy hoạch và kiến trúc đáng lo ngại [9,10,11,12], đặc biệt là:

  • Xây dựng mới khách sạn khối tích lớn, cao 10 tầng trên đỉnh đồi Dinh, trên cơ sở chặt đa số cây cổ thụ và xâm hại công trình lịch sử Dinh Tỉnh trưởng;
  • Phá bỏ công trình lịch sử Rạp Hòa Bình (từng là chợ cũ Đà Lạt) để xây một công trình bọc kính hiện đại cao nhiều tầng;
  • Phá hỏng không gian quy hoạch xung quanh phố chợ Đà Lạt với giải pháp cao tầng hóa khu vực với các công trình DVTM mới, và chắn tầm nhìn từ khu trung tâm ra hồ Xuân Hương;
  • Giảm mạnh diện tích không gian xanh tự nhiên của khu vực. Chặt cây và bê tông hóa khu vực quảng trường trước chợ, để xây bãi xe cá nhân ngầm;

Những tác động tiêu cực khi quy hoạch Khu Hòa Bình theo tư duy dự án địa ốc

Việc quy hoạch Khu Hòa Bình theo tư duy dự án địa ốc, thay vì đúng hơn, cần phải quy hoạch theo tư duy bảo tồn di sản và chỉnh trang, có thể gây nên nhiều tác động tiêu cực từ cách phát triển thiếu bền vững. Cụ thể là:

Chính quyền Đà Lạt nên chọn giải pháp quản lý đô thị đem lại hiệu quả đầu tư cao nhất, với tác động quy hoạch theo định hướng bền vững: (1) Chỉ nên cho phép Quy hoạch Khu Hòa Bình theo tư duy bảo tồn di sản và chỉnh trang, tận dụng và nâng cấp giá trị sẵn có, với chi phí đầu tư hợp lý, để phục vụ tốt người dân địa phương, đồng thời tạo nên một khu vực có bản sắc hấp dẫn, thu hút khách du lịch; (2) Khuyến khích đưa quy hoạch xây dựng các dự án địa ốc mới, với hạ tầng mới và hiện đại, đến các quỹ đất tiềm năng còn rất nhiều tại Đà Lạt (phía Đông Hồ Xuân Hương, Cam Ly – Măng Lin, …), đi kèm chính sách ưu đãi khuyến khích đầu tư.

Có nhiều điển cứu thế giới cho thấy việc bảo tồn di sản vẫn đem lại hiệu quả kinh tế rất cao. Trong đó có (A) Các điển cứu về việc chính quyền lắng nghe dân, giữ lại và chỉnh trang khu phố lịch sử với suất đầu tư thấp, bỏ qua dự án phá bỏ để xây dựng nhà cao tầng và hạ tầng hiện đại, về sau trở thành các khu phố di sản quốc gia nổi tiếng về du lịch, giá trị cao, đóng góp nhiều cho ngân sách TP: Khu làng nghệ sĩ Greenwich (Manhattan, TP New York, Mỹ), Khu phố cổ Montreal (Canada); (B) Các điển cứu về việc chỉnh trang khu phố lịch sử với suất đầu tư thấp, sau trở thành các khu phố di sản nổi tiếng về du lịch, giá trị cao, đóng góp nhiều cho ngân sách TP: Khu phố cổ Quebec (Canada), Khu phố chợ Pike Place Market (Seattle, Mỹ)…

Hiện trạng không gian cảnh quan lịch sử khu đồi Dinh Tỉnh trưởng và 3 đề xuất phương án kiến trúc Khách sạn 10 tầng theo tư duy dự án địa ốc (Nguồn: Báo Người Đô thị tổng hợp, 2020)

Sự cần thiết phải đổi mới tư duy đào tạo và quản lý hành nghề KTS tại Việt Nam hiện nay

Nhìn từ những thách thức giữa bảo tồn và phát triển đô thị, thông qua việc xem xét điển cứu quy hoạch Khu Hòa Bình nói trên, có một số vấn đề hành nghề KTS tại Việt Nam hiện nay cần được đổi mới tư duy:

  • Về công tác hành nghề, thực tế cho thấy, tương lai của ngành kiến trúc không thể tách rời kiến thức tổng hợp về quy hoạch, bởi vì khi một dự án quy hoạch đã đi sai hướng, thì các đề xuất phương án kiến trúc sau đó, dù có làm thế nào cũng vẫn sai và không khả thi. Cách quy hoạch chỉ dựa theo tư duy thiết kế đô thị của trường phái Beaux-Arts đã lạc hậu từ nửa thế kỷ trước, nhưng vẫn đang còn được áp dụng tại Việt Nam. Ngày nay KTS cần phải có tư duy đa ngành, xem xét các tác động về pháp lý, lịch sử, môi trường, kinh tế, xã hội, văn hóa, kiến trúc cảnh quan, giao thông, … của dự án.
  • Về công tác đào tạo KTS và quản lý chứng chỉ hành nghề, cần điều chỉnh khung đào tạo để sinh viên có được kiến thức tối thiểu về quy hoạch theo tư duy mới, có cơ hội tham gia ít nhất một studio học kỳ đa ngành (kiến trúc – quy hoạch – xây dựng – …) để quen với tư duy đa ngành và hợp tác nhóm. Thời gian đào tạo 4-5 năm hiện không đủ để làm việc đó. Nên tổ chức lại theo hướng đào tạo 4 năm cử nhân, 2 năm thạc sĩ, và 3-5 năm tiến sĩ. Trong đó cấp cử nhân đã có thể đi làm các công việc không cần chứng chỉ hành nghề, cấp thạc sĩ phải là cấp tối thiểu để xin dự thi chứng chỉ hành nghề KTS. Riêng các KTS đã có chứng chỉ hành nghề trước khi quy định này có hiệu lực thì không yêu cầu phải lấy bằng Thạc sĩ. Cải tổ này phù hợp với thông lệ quốc tế của đa số trường kiến trúc và quản lý hành nghề tại các nước tiên tiến hiện nay;
  • Về quy trình thực hiện và trình duyệt quy hoạch, đối với những dự án quan trọng về bảo vệ di sản, bảo vệ môi trường, và các dự án trọng điểm của các tỉnh thành,… cần có quy định buộc phải tổ chức các hội thảo khoa học để góp ý cho nhiệm vụ và định hướng quy hoạch theo tư duy đa ngành, đi kèm với việc điều chỉnh phí tư vấn thiết kế cho hạng mục này; Ngoài ra, cần quy định rõ là đối với những dự án có nghi vấn, gây bức xúc dư luận cao về nguy cơ xâm hại đến giá trị di sản hoặc môi trường, thì cần phải được đối thoại và giải trình theo tư duy khoa học trước một hội đồng khoa học đa ngành của trung ương và địa phương, trước khi có thể được tiếp tục thực hiện;
  • Về trách nhiệm xã hội của KTS, cần phải được đặt cao hơn trách nhiệm với nhà đầu tư. Hợp đồng tư vấn thiết kế giữa KTS với chủ đầu tư cần được hướng dẫn để bổ sung điều khoản hợp đồng, để có thể từ chối thực hiện các yêu cầu của chủ đầu tư, khi các yêu cầu đó đi ngược với lợi ích chung của cộng đồng và lợi ích quốc gia, mà không phải chịu trách nhiệm gì về mặt pháp lý.

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2020)


Tài liệu Tham khảo

  1. Department of Environment and Heritage Protection. 2013. Developing Heritage Places using the Development Criteria.
  2. English Heritage. 2005. Regeneration and the Historic Environment Heritage as a Catalyst for Better Social and Economic Regeneration. London.
  3. Larkham, P.J. 1996. Conservation and the City. Routledge: London, UK.
  4. Mai Vinh. 2019. 77 Kiến trúc sư gửi Kiến nghị Đánh giá lại Quy hoạch Trung tâm Hòa Bình – Đà Lạt. Báo Tuổi trẻ 15/04/2019.
  5. Ngô Viết Nam Sơn. 2012. Những Thách thức và Chiến lược Bảo tồn và Phát triển TP Đà Lạt. Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Quốc tế “Ý tưởng Quy hoạch Chung TP Đà Lạt đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050”, do Ủy ban Nhân dân Tỉnh Lâm đồng và Phân viện Quy hoạch Nông thôn Miền Nam phối hợp tổ chức ngày 30/7/2012 tại Đà Lạt.
  6. Ngô Viết Nam Sơn. 2013. Kế hoạch Thực hiện Quy hoạch Chung Đà Lạt với tầm nhìn 2030 – 2050. Hội thảo khoa học “Đà Lạt – thành phố trong rừng, rừng trong thành phố – mô hình phát triển đô thị hiện đại và bản sắc,” do UBND Tỉnh Lâm đồng & Đại học Quốc gia Tp HCM tổ chức tại Đà Lạt, ngày 28/9/2013.
  7. Ngô Viết Nam Sơn. 2013. Một phác thảo cho Đà Lạt tương lai. Báo Doanh nhân Sài Gòn Cuối tuần.
  8. Ngô Viết Nam Sơn. 2017. Chiến lược Bản sắc cho Đà Lạt: Quy hoạch Tầm nhìn Trăm năm cho Khu Trung tâm. Hội thảo với chủ đề: “Phát triển Đô thị Đà Lạt Gắn với Bảo tồn theo Định hướng Quy hoạch,” tổ chức bởi UBND tỉnh Lâm Đồng ngày 27/12/2017.
  9. Ngô Viết Nam Sơn. 2019. Bê tông hóa Đà Lạt. Vn Express 18/4/2019.
  10. Ngô Viết Nam Sơn. 2019. Xây dựng Chiến lược Quy hoạch Bảo tồn và Phát triển từ Trường hợp Khu Trung tâm Hòa Bình-TP Đà Lạt. Tạp chí Kiến trúc Việt Nam. Số 225 – 2019. Viện KTQG – Bộ Xây dựng.
  11. Người Đô thị. 2020. Đà Lạt lại Đề xuất Cao tầng hóa để Xóa bỏ Khu Phố Việt Di sản Hòa Bình! Báo ngày 14/08/2020.
  12. Nguyễn Vĩnh Nguyên. 2019. Đà Lạt quy hoạch khu Hòa Bình: Lời cảnh báo về một thành phố vô hồn! Báo Người Đô thị16/03/2019.
  13. Thủ tướng Chính phủ. 2014. Quyết định số 704/Qđ-Ttg, ngày 12 tháng 05 năm 2014, v/v phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung thành phố Đà Lạt và vùng phụ cận đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050.
  14. UBND tỉnh Lâm Đồng. 2019. Quyết định số 229/QĐ-UBND ngày 12/2/2019 V/v Quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị, tỷ lệ 1/500 Khu vực trung tâm Hòa Bình, thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng (Phường 1, thành phố Đà Lạt).