Bước vào năm thứ tư với chủ đề “Giao lộ Sáng tạo”, Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội (TKSTHN) đã dần trở thành một sự kiện được ngóng chờ, không chỉ bởi quy mô ngày một lan toả mà còn vì tính chất “đánh thức di sản”. Diễn ra thường niên nhằm hưởng ứng việc Hà Nội tham gia Mạng lưới Thành phố sáng tạo của UNESCO từ năm 2019, mỗi phiên bản của lễ hội sẽ lựa chọn các không gian công cộng chứa đựng những lịch sử quan trọng đối với người dân Hà Nội làm địa điểm tổ chức. Hai năm đầu ra mắt (2021 và 2022), lễ hội đã diễn ra tại Hội quán Quảng Đông (quận Hoàn Kiếm), tới năm 2023, Lễ hội đã mở rộng quy mô thành một tuyến di chuyển, bám theo trục Nhà máy xe lửa Gia Lâm (quận Long Biên) – Tháp nước Hàng Đậu (quận Ba Đình). Dù chiến lược tiếp cận “di sản” từ góc độ “công nghiệp sáng tạo” còn những câu hỏi cần tiếp tục đào xới và tìm lời giải, khuôn khổ lễ hội này mở ra tiềm năng cho các nghệ sĩ và giám tuyển trực tiếp tham gia vào quá trình suy nghĩ và đề xuất cách thức tiếp cận việc kích hoạt các không gian, rọi vào lịch sử và ký ức về Hà Nội – một thành phố đã trải qua nhiều biến động lịch sử, biến đổi chính trị – xã hội và hiện đang trong quá trình “đàm phán” không ngừng.
Đối với Lễ hội năm nay, Cung Thiếu nhi Hà Nội (36-38 Lý Thái Tổ) được nhóm giám tuyển gồm Vân Đỗ, Lê Thuận Uyên và Phạm Minh Hiếu lựa chọn làm địa bàn làm việc. Được xây dựng trong thời kỳ tái thiết đất nước sau chiến tranh (1974-1976) tích hợp một phần công trình được giữ lại từ Ấu Trĩ Viên, nhà trẻ thời thuộc địa Pháp, Cung Thiếu nhi Hà Nội là sự kết hợp độc đáo của KTS Lê Văn Lân trong việc tiếp nhận ngôn ngữ kiến trúc Đông Dương và phát triển ngôn ngữ kiến trúc hiện đại, là kết quả của những tâm tư mà người lớn gửi gắm vào trẻ nhỏ, là biểu tượng hậu chiến về một niềm hy vọng đặt vào tương lai cùng những mơ ước còn bỏ ngỏ… Nằm cách hồ Hoàn Kiếm chỉ 1 km về phía Đông, trên một diện tích rộng ở trung tâm thành phố, trong 60 năm qua, Cung Thiếu nhi Hà Nội đã đóng một vai trò quan trọng như một thiết chế văn hóa cho trẻ em nhiều thế hệ, một cơ sở giáo dục dành cho các gia đình thuộc các nhóm kinh tế xã hội đa dạng. Gắn liền với lịch sử các hoạt động văn-thể-mỹ của phong trào thanh thiếu niên tiền phong, địa điểm này một mặt lưu giữ những ký ức đầu tiên về ước vọng nghệ thuật đối với nhiều thế hệ trẻ em, mặt khác cũng đánh dấu nỗ lực củng cố giá trị xã hội chủ nghĩa trong việc dạy và học. Hiện tại, Cung Thiếu nhi Hà Nội đã chuyển đổi mô hình hoạt động và tài chính của cơ sở từ được Nhà nước bao cấp hoàn toàn sang độc lập về tài chính. Đối mặt với xu hướng tư nhân hóa giáo dục nói chung cùng với sự ra đời của Cung Thiếu nhi mới được xây dựng và đầu tư lớn ở Quận Nam Từ Liêm (khánh thành vào tháng 9 năm 2024), Cung Thiếu nhi Hà Nội tại Lý Thái Tổ đang đứng trước nhiều thay đổi tất yếu.
Cung Thiếu nhi Hà Nội: Hoài niệm cho tương lai là một đại triển lãm do nhóm giám tuyển đề xuất, lấy lịch sử, ký ức cộng đồng, kiến trúc và tương lai của Cung Thiếu nhi Hà Nội làm điểm khởi hành, truy vấn và tưởng tượng. Trong 9 ngày diễn ra Lễ hội TKSTHN 2024, Cung Thiếu nhi sẽ là nơi diễn ra một chuỗi chương trình triển lãm, chiếu phim, biểu diễn sân khấu, sân chơi, can thiệp kiến trúc rải rác trong khuôn viên; kết hợp với các sự kiện vệ tinh bao gồm workshop, hành trình trải nghiệm, tọa đàm, hoạt động cộng đồng. Lựa chọn cả những tác phẩm có sẵn vốn tự thân phản hồi tới bối cảnh Cung Thiếu nhi lẫn các sáng tác mới đối thoại với từng không gian và lịch sử cụ thể trong quần thể Cung, Hoài niệm cho tương lai kích hoạt những di sản vô hình và hữu hình, tiếp nối những đối thoại liên thế hệ và những tự sự dễ chìm vào quên lãng, đề xuất các khả thể nhìn nhận quá khứ với những viễn kiến cho tương lai.
Trong mạch suy tư về Cung Thiếu nhi Hà Nội: Hoài niệm cho tương lai, nhóm giám tuyển mong muốn giới thiệu các tác phẩm đa dạng và nổi bật của các nghệ sĩ, KTS, nhà làm phim của quang cảnh văn hóa-nghệ thuật Việt Nam nhiều thời kỳ, đồng vọng với đời sống gấp thếp của Cung Thiếu nhi Hà Nội. Những tác phẩm này chảy theo ba nhánh chủ đề – không riêng rẽ mà liên tục va đập, đan kết và phản hồi lẫn nhau – mời gọi những cách diễn giải nằm ngoài suy tư ban đầu của nhóm giám tuyển.
1. Cung Thiếu nhi như một “bài tập” nhớ
Đời sống của Cung Thiếu nhi trước và nay gợi lên những hoạt động nổi bật gắn với học tập, sinh hoạt văn-thể-mỹ, không khí của các sinh hoạt tập thể đậm nét xã hội chủ nghĩa. Đã một thời, Cung Thiếu nhi là nơi gửi trẻ, là một trong những thiết chế duy nhất trẻ em Thủ đô được học các bộ môn ngoại khóa, bên cạnh những tiết học chính khóa ở trường phổ thông. Ngày nay, khi chất lượng đời sống của người dân Thủ đô ngày càng tăng, các gia đình có nhiều lựa chọn về giáo dục thể chất và sáng tạo nghệ thuật cho con em từ những cơ sở đào tạo tư nhân. Tuy vậy, những môi trường giáo dục-đào tạo công, đặc biệt đối với các bộ môn được cho là “phụ” và năng khiếu, còn tồn tại có nghĩa là nhiều giấc mơ trẻ em vẫn còn được tiếp tục vun trồng.
Liệu có bao nhiêu lối vào một không gian? Qua đường hành lang, bãi gửi xe, phòng hành chính, nhà truyền thống, khu chức năng hay bản đồ địa chính? Cần hỏi bao nhiêu người hay đọc bao nhiêu sách vở để hình dung ra những đời sống từng diễn ra tại không gian đó? Phải làm sao khi không gian thay đổi, người không còn và sách vở không ghi chép? Trong mạch triển lãm này, chúng ta sẽ thử các bài tập nhớ về Cung Thiếu nhi Hà Nội bằng nhiều lối.
2. Di sản kế thừa và hồi âm liên thế hệ
“Di sản có mùi vị, âm thanh, cảm giác hoặc hình dáng như thế nào?” Di sản có phải là những kế thừa không thể lựa chọn, từ bối cảnh xã hội-lịch sử lẫn những gì được thế hệ trước tích lũy và giữ gìn cho thế hệ sau? Hay di sản là những gì mà chúng ta, cả với tư cách là một cá nhân hay một cộng đồng, chọn để nhớ về? Phải làm gì với những di sản muốn quên mà không thể, không muốn mang nhưng cũng chẳng thể đặt xuống? Ai sẽ là người quyết định và cái gì được coi là “di sản”? Trong bối cảnh tham vọng quy hoạch và phát triển đô thị của Thủ đô cũng như nhịp sống hối hả của xã hội số ngày nay, điều gì sẽ được ghi nhớ và điều gì sẽ bị lãng quên?
Với cảm thức “xét lại”, mạch chủ đề này giới thiệu các tác phẩm sẽ được xem, đọc, nghe, ngân nga cùng những di sản lịch sử Cung Thiếu nhi Hà Nội phóng chiếu. Thay vì chỉ hoài niệm về những ngày đã qua và mong muốn giữ mọi thứ nguyên trạng, chúng ta có thể làm gì để suy ngẫm về những mạch chuyển động ngầm của lịch sử trong hiện tại với những dự phóng vào tương lai?
3. Kiến tạo thế giới và sự chơi
Nếu như hai mạch giám tuyển trên nhuốm màu hoài niệm và “rọi” lại quá khứ xoay quanh cảm hứng từ Cung Thiếu nhi, mạch cuối cùng của đại triển lãm mượn trí tưởng tượng không biên giới và sự chơi đầy cảm hứng của trẻ con – chủ thể và khán giả đặc biệt của dự án này – để dựng lên những thế giới có màu sắc khóang đạt và viễn tưởng, nơi mà các khả thể của sự dị biệt, lòng bao dung, sự liều lĩnh, trong sáng và lòng quả cảm là chất dẫn đường. Ở đây, sân chơi hay trò chơi còn được có thể được hiểu rộng hơn qua tương quan giữa xây dựng quy luật hay chơi tự do, sự tham gia và tính bao hàm, sự công bằng và tính cạnh tranh, vận động và nghỉ ngơi, mà người xem bất kỳ lứa tuổi có thể bước vào và trải nghiệm với các giác quan.
Men theo “chất dẫn” này, khán giả phiêu lưu cùng với các nghệ sĩ trong những thế giới riêng của họ, được sinh ra từ những thao tác kiến tạo chủ động. Nuôi dưỡng những thế giới tưởng tượng và mộng mơ ấy cũng là gieo trồng khả năng và nền tảng của việc tái tưởng tượng một thế giới cùng chung sống trong thực tại, vượt khỏi những quy chuẩn có sẵn.
Khác với không gian triển lãm ở những phiên bản trước của Lễ hội TKSTHN, vốn được cải tạo từ các khu vực chức năng không còn được sử dụng, Cung Thiếu nhi Hà Nội: Hoài niệm cho tương lai được thực hiện trong sự vận động của một cơ thể “sống”, nơi không gian tự thân trở thành một chất liệu và cộng sự nghệ thuật thay vì là một nơi trưng bày các tác phẩm bất kỳ. Việc các không gian trưng bày, tổ chức chương trình được len lỏi khắp các khu vực; nỗ lực kết nối cộng đồng thực hành nghệ thuật với các cá nhân đã công tác và các nhóm sinh hoạt ngoại khóa ở Cung; cũng như sự thận trọng trong việc phủ lên đường nét kiến trúc của công trình một diện mạo mới không chỉ thể hiện sự trân trọng với những gì vốn hiện diện và lưu giữ trong lòng Cung Thiếu nhi Hà Nội. Đó còn là mong muốn của nhóm giám tuyển trong việc cùng với các cá nhân gắn bó với Cung Thiếu nhi Hà Nội tiếp tục kiến tạo những kí ức văn hóa, đặt tiền đề cho những suy tư về cách ta có thể sống cùng với “di sản”.
Vân Đỗ, Lê Thuận Uyên, Phạm Minh Hiếu
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2024)
