Giải thưởng Pritzker 2025 đã xướng tên Liu Jiakun (Lưu Giả Khôn – 刘家琨) – Kiến trúc sư (KTS) tới từ Trung Quốc. Sinh năm 1956 tại Thành Đô, Trung Quốc, Giả Khôn là một trong những KTS tiên phong của nền kiến trúc đương đại Trung Quốc. Với triết lý kiến trúc độc đáo, ông đã tạo ra những công trình không chỉ mang tính thẩm mỹ cao mà còn phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa và tinh thần cộng đồng. Cuộc đời và sự nghiệp của Lưu Giả Khôn là một hành trình đầy cảm hứng, từ một cậu bé lớn lên trong hành lang bệnh viện đến một KTS được cả thế giới ngưỡng mộ…
Lưu Giả Khôn sinh năm 1956 tại Thành Đô, Trung Quốc, trong một gia đình có truyền thống y học. Mẹ ông là một bác sĩ nội khoa tại Bệnh viện Nhân dân thứ Hai tại Thành Đô, còn được biết đến với tên gọi Bệnh viện Tin Lành. Thời thơ ấu của Giả Khôn trôi qua trong hành lang bệnh viện, nơi ông chứng kiến sự đa dạng văn hóa và tôn giáo của những người đến đây. Ông cho rằng: Chính môi trường này đã hình thành trong ông sự khoan dung tôn giáo tự nhiên, một phẩm chất theo ông suốt cuộc đời.
Mặc dù gia đình ông hầu hết đều theo đuổi ngành y, Giả Khôn lại bị thu hút bởi nghệ thuật sáng tạo. Ông dành nhiều thời gian để khám phá thế giới qua hội họa và văn học. Chính niềm đam mê này đã dẫn dắt ông đến với kiến trúc, khi một giáo viên giới thiệu nghề này với ông như một cách kết hợp giữa kỹ thuật và nghệ thuật.
Hành trình không sợ hãi
Năm 17 tuổi, Giả Khôn tham gia chương trình Zhiqing (Trí Thanh), hay còn gọi là “thanh niên trí thức”, một phong trào của Trung Quốc nhằm đưa thanh niên thành thị về nông thôn để lao động và “rèn luyện tư tưởng” do Mao Trạch Đông khởi xướng. Đối với Giả Khôn, cuộc sống ở nông thôn lúc đó dường như vô nghĩa, cho đến khi ông được nhận vào Viện Kiến trúc và Kỹ thuật tại Trùng Khánh (nay là Đại học Trùng Khánh) vào năm 1978. Ông thừa nhận rằng ban đầu ông không hoàn toàn hiểu rõ nghĩa vụ của một KTS, nhưng việc được học kiến trúc đã thay đổi cuộc đời ông: “Như một giấc mơ, tôi bỗng nhận ra cuộc đời mình thật sự quan trọng!”.
Năm 1982, Giả Khôn tốt nghiệp với bằng Cử nhân Kỹ thuật ngành Kiến trúc. Ông là một trong những thế hệ cựu sinh viên đầu tiên được giao nhiệm vụ tái thiết Trung Quốc trong thời kỳ đổi mới. Những năm đầu sự nghiệp, ông làm việc tại Viện Thiết kế và Nghiên cứu Kiến trúc Thành Đô, một cơ quan thuộc sở hữu nhà nước. Sau đó, ông tình nguyện chuyển đến làm việc tại Nagqu (Na Khúc), Tây Tạng (1984–1986), một trong những khu vực cao nhất trên Trái Đất. Ông cho biết: “Sức mạnh lớn nhất của tôi lúc bấy giờ dường như là sự không sợ hãi, và ngoài ra, là khả năng vẽ và viết của tôi.”
Trong những năm làm việc tại Tây Tạng và khu tự trị Tân Cương sau đó, Giả Khôn sống một cuộc đời song hành: KTS vào ban ngày và nhà văn vào ban đêm. Ông đắm chìm trong việc sáng tạo văn học, coi đó như một cách để khám phá bản thân và thế giới xung quanh. Tuy nhiên, ông suýt từ bỏ sự nghiệp kiến trúc cho đến khi tham dự triển lãm kiến trúc cá nhân năm 1993 của Tang Hua (Đường Hoa), một người bạn cùng lớp thời đại học, tại Bảo tàng Nghệ thuật Thượng Hải. Sự kiện này đã thắp lại niềm đam mê với nghề và khơi dậy một tư duy mới: “Kiến trúc không chỉ là công cụ phục vụ xã hội mà còn là phương tiện để thể hiện bản thân”.
Sau đó, Giả Khôn bước vào giai đoạn phát triển trí tuệ quan trọng nhất trong sự nghiệp. Ông thường xuyên tranh luận về mục đích và sức mạnh của kiến trúc với những nhân vật cùng thời, bao gồm các Nghệ sĩ: Luo Zhongli (La Trung Lập), He Duoling (Hà Đa Lăng, Nhà thơ Zhai Yongming (Địch Vĩnh Minh). Những cuộc thảo luận này đã giúp ông hình thành triết lý kiến trúc độc đáo của mình.
Triết lý kiến trúc của Lưu Giả Khôn
Triết lý của Lưu Giả Khôn là sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại, cá nhân và cộng đồng, chức năng và cảm xúc, với tinh thần trách nhiệm xã hội sâu sắc. Lưu Giả Khôn luôn coi kiến trúc như một phương tiện để kết nối với môi trường xung quanh. Ông ví mình như nước: “Tôi luôn khao khát được như nước thấm vào một nơi mà không mang theo một hình dạng cố định của riêng mình, hòa vào môi trường địa phương và chính khu đất đó. Theo thời gian, nước dần đông lại, biến thành kiến trúc, và có lẽ thậm chí trở thành dạng sáng tạo tinh thần cao nhất của con người. Tuy vậy, nó vẫn giữ vẹn nguyên tất cả những đặc tính của nơi chốn ấy, dù tốt hay xấu.”
Từ những tư tưởng nền tảng đó, triết lý kiến trúc của Lưu Giả Khôn đúc kết thành năm nguyên tắc chính.
Thứ nhất là sự hòa hợp giữa con người và cảnh quan – Kiến trúc phải như dòng nước, thẩm thấu vào môi trường, tôn trọng đặc điểm tự nhiên và văn hóa địa phương. Bảo tàng Nghệ thuật Điêu khắc Đá Luyeyean Tứ Xuyên được xây dựng trong một khu rừng yên tĩnh với mái dốc mềm mại uốn theo địa hình, sử dụng đá và các tác phẩm nghệ thuật địa phương, tạo cảm giác như nó đã luôn tồn tại ở đó. Qua đó minh chứng rằng: “Kiến trúc không nên tranh giành sự chú ý với thiên nhiên, mà nên trở thành một phần của nó.”
Thứ hai là tính liên kết cộng đồng: Bởi ông tin rằng công trình không chỉ phục vụ cá nhân mà phải trở thành cầu nối gắn kết xã hội. Ông kiến tạo những không gian mở đa chức năng như West Village Courtyard (Thành Đô) – Nơi sân chung, thư viện và quán cà phê không rào chắn trở thành điểm hội tụ tự nhiên của cộng đồng, minh chứng cho triết lý: “Bức tường cao chính là kẻ thù của tương tác xã hội.” Bên cạnh đó, ông hồi sinh ký ức tập thể qua việc cải tạo những không gian bị lãng quên, tiêu biểu như Jianchuan Museum Cluster khi biến nhà xưởng cũ thành bảo tàng với những bức tường gạch nứt vỡ nguyên bản, nơi chính người dân địa phương trở thành người kể chuyện. Với Lưu Giả Khôn, kiến trúc chân chính không bao giờ là sản phẩm hoàn thiện, mà luôn ở trạng thái “đang hình thành” cùng nhịp sống cộng đồng – Một quá trình xã hội động mà ông gói gọn trong câu nói: “Giá trị thực của kiến trúc nằm ở cách mọi người cảm nhận và sử dụng nó, không phải ở ý tưởng của riêng tôi.”
Thứ ba là sự cân bằng giữa ký ức và hiện đại, trong đó truyền thống được tái hiện qua ngôn ngữ đương đại, tạo nên diện mạo vừa quen thuộc vừa mới mẻ. Tại Bảo tàng Đồng hồ, ông khéo léo kết hợp kỹ thuật bê tông hiện đại với những đường cong truyền thống của kiến trúc Tứ Xuyên, trong khi các lớp ngói đất nung được bố trí theo tính toán kỹ thuật vừa đảm bảo cách nhiệt vừa tạo hiệu ứng ánh sáng mềm mại. Công trình Nhà hàng Tương Lai ở Thành Đô càng thể hiện rõ hơn sự sáng tạo này khi biến hình thức sân trong tứ hợp viện truyền thống thành không gian xoáy ốc đương đại, nơi những bức tường gạch mộc được uốn cong bằng công nghệ in 3D, tạo cảm giác giao thoa giữa nếp nhà quê và kiến trúc tương lai. Đặc biệt, tại Xưởng gốm Lâm Tự, Lưu Giả Khôn cố ý phô bày những đường nối thô mộc của kỹ thuật đục đá thủ công bên cạnh lớp kính cường lực hoàn thiện bằng laser, khiến mỗi bức tường trở thành trang sách kể chuyện quá trình xây dựng. Như chính ông từng chia sẻ: “Mỗi viên gạch cũ đều ẩn chứa ký ức về bàn tay người thợ, và nhiệm vụ của chúng tôi là kết nối những bàn tay ấy với công nghệ hiện đại ngày nay”.
Thứ tư là Chủ nghĩa Nhân văn trong thiết kế – Mỗi không gian phải khơi gợi cảm xúc, nuôi dưỡng tinh thần và phản ánh trách nhiệm với cuộc sống con người. Ông tiếp cận mỗi công trình như một thực thể sống cần được chăm sóc về cả thể chất lẫn tinh thần, thể hiện rõ nhất qua ba khía cạnh thiết kế mang tính trị liệu. Tiền thân của “Ký ức ngoại ô phía Đông” là Nhà máy ống điện tử Hongguang, nằm ở vùng ngoại ô phía đông của Thành Đô. Nó giữ lại hoàn toàn các tàn tích lịch sử, kết hợp các chức năng hiện đại và dành không gian cho sự phát triển trong tương lai. Sự đối chiếu giữa cũ và mới khơi dậy sức sống, đón nhận tương lai và phát triển theo thời gian. Các tòa nhà nhà máy được bảo tồn, ống khói, đường ống và những cây cao chót vót cùng nhau tạo thành tàn tích lịch sử của nền văn minh công nghiệp từ thời kỳ kinh tế có kế hoạch. Đến với Thư viện Làng Mây, độc giả được đắm mình trong bản giao hưởng đa giác quan: Từ cảm giác mát lạnh của sàn đá dưới chân, mùi thơm gỗ thông tỏa ra từ kệ sách, đến âm thanh gió xào xạc qua lớp cửa giấy dó, tất cả tạo nên trải nghiệm đọc sách chạm đến tầng sâu nhất của cảm xúc.
Cuối cùng, thứ năm là tính khiêm nhường của kiến trúc – Thể hiện qua việc ông từ chối sự phô trương hình thức, thay vào đó đề cao giá trị nội tại và sự đối thoại âm thầm với thời gian. Với Lưu Giả Khôn, kiến trúc chân chính không bao giờ là sự áp đặt, mà là sự đồng cảm sâu sắc giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.
Ông kiên quyết từ chối lối kiến trúc phô trương hình thức – thứ chỉ biết “gào thét” để gây chú ý, thay vào đó, ông lựa chọn con đường im lặng đầy kiêu hãnh: Một sự hiện diện không cần tuyên bố, một vẻ đẹp không cần phô diễn. Trong mỗi công trình, Lưu Giả Khôn đều để lại những khoảng trống cho thời gian và thiên nhiên tự viết tiếp câu chuyện. Những bức tường gạch mộc không trát vữa, những kết cấu thép để lộ vết han gỉ theo năm tháng, hay những vật liệu tái chế mang theo vết tích của quá khứ – tất cả đều là lời thì thầm về sự khiêm tốn trước sức mạnh của thời gian. Ông không cố gắng chống lại quy luật tự nhiên bằng những lớp sơn phủ hoàn hảo, mà để công trình “già” đi một cách duyên dáng, như một cái cây tự nhiên trút lá và đâm chồi theo mùa.
“Sự vĩ đại thực sự nằm ở khả năng biến mất!”. Ông khẳng định: “Một công trình đẹp nhất là khi nó không còn được nhìn thấy như một kiến trúc, mà trở thành một phần hơi thở của cuộc sống.” Đó chính là tinh thần khiêm nhường mà Giả Khôn đã gửi gắm – “Không phải sự hạ mình, mà là sự tự tin đủ lớn để không cần phô bày”.
Ông thành lập Jiakun Architects vào năm 1999 tại Thành Đô, kiên định với sức mạnh siêu việt của kiến trúc trong khi vẫn thấu hiểu rằng nó là sản phẩm của cộng đồng, tinh thần, truyền thống và những yếu tố sẵn có: “Bản sắc không chỉ thuộc về cá nhân mà còn là cảm giác gắn kết với một địa điểm”.
“Starchitecture” hay sự thụt lùi của kiến trúc thế giới khi Giải Pritzker 2025 được trao cho Lưu Giả Khôn?
Việc Lưu Giả Khôn đoạt Giải Pritzker 2025 không phải là sự “thụt lùi” của kiến trúc thế giới, mà là một bước tiến quan trọng, đánh dấu sự trưởng thành của ngành kiến trúc toàn cầu khi vượt qua Chủ nghĩa Hình thức phô trương để hướng tới những giá trị nhân văn bền vững. “Starchitecture” – với những công trình như Galaxy SOHO hay CCTV Tower, từng là biểu tượng của sự phát triển, nhưng chúng cũng bộc lộ những hạn chế: Đắt đỏ, xa rời bối cảnh địa phương, và đôi khi phục vụ tham vọng chính trị hơn là nhu cầu thực của cộng đồng.
Giải thưởng dành cho Lưu Giả Khôn cho thấy kiến trúc đang quay trở lại với bản chất nguyên thủy của nó: Phục vụ con người, tôn trọng lịch sử và hòa hợp với thiên nhiên. Các công trình của ông, như Bảo tàng Huayan Jintang hay Nhà hát Xã hội Thành Đô, không tìm cách gây ấn tượng bằng hình khối kịch tính, mà thay vào đó, chúng kết nối sâu sắc với văn hóa địa phương, sử dụng vật liệu thô mộc và kỹ thuật thủ công truyền thống. Đây không phải là sự từ chối hiện đại, mà là cách hiện đại được định nghĩa lại – không phải bằng sự xa lạ, mà bằng sự thấu hiểu.
Ảnh: © Jiakun Architects
Trung Quốc, từng là “bãi thử” của các “starchitect” phương Tây, giờ đã trở thành nơi kiến trúc bản địa lên tiếng. Lưu Giả Khôn đại diện cho thế hệ KTS châu Á dám đặt câu hỏi về tính phù hợp của những biểu tượng toàn cầu hóa, thay vào đó đề xuất một mô hình phát triển kiến trúc cân bằng giữa ký ức và tiến bộ. Giải Pritzker 2025 không chỉ vinh danh cá nhân ông, mà còn gửi thông điệp mạnh mẽ: Tương lai của kiến trúc nằm ở sự khiêm tốn, tính liên kết và trách nhiệm xã hội, chứ không phải ở những đường cong táo bạo hay quy mô khổng lồ.
Sự thay đổi này không có nghĩa là kiến trúc biểu tượng sẽ biến mất, nhưng nó buộc các “starchitect” phải suy nghĩ lại về di sản mình để lại – một tòa nhà không chỉ cần đẹp trên tạp chí, mà còn phải có ý nghĩa với những người sử dụng nó. Và, trong bối cảnh đó, Lưu Giả Khôn xứng đáng là người dẫn đường.
Triết lý kiến trúc Lưu Giả Khôn: Khi sự khiêm nhường trở thành sức mạnh cách mạng
Trong thời đại bùng nổ của những công trình kiến trúc “instagrammable” với hình khối kịch tính và đường nét phô trương, Lưu Giả Khôn đã âm thầm kiến tạo nên một cuộc cách mạng thiết kế bằng chính sự khiêm nhường. Giải Pritzker 2025 dành cho ông không đơn thuần là vinh danh cá nhân, mà là tuyên ngôn về sự chuyển dịch mang tính hệ thống trong tư duy kiến trúc đương đại – từ thứ kiến trúc “nhìn ngắm” sang kiến trúc “cảm nhận”. Triết lý “kiến trúc như nước” của Lưu Giả Khôn đã tạo nên làn sóng mới trong ngành kiến trúc toàn cầu. Ông chứng minh rằng sự vĩ đại thực sự không nằm ở khả năng thống trị không gian, mà ở năng lực hòa nhập và thấu hiểu. Khi thế giới đang đối mặt với những thách thức về bản sắc văn hóa và môi trường, cách tiếp cận kiến trúc của Lưu Giả Khôn trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững.
Như một dòng sông êm đềm nhưng kiên định bào mòn núi đá, kiến trúc của Lưu Giả Khôn đang từng bước thay đổi nhận thức về cái đẹp trong xây dựng. Giải thưởng Pritzker 2025 là minh chứng cho sự trưởng thành của cộng đồng kiến trúc toàn cầu, khi họ học cách trân trọng những giá trị nhân văn ẩn sau vẻ ngoài giản dị. Đây không phải là sự kết thúc của kiến trúc biểu tượng, mà là sự khởi đầu cho một kỷ nguyên mới – Nơi kiến trúc biết lắng nghe trước khi thể hiện.
Ths. KTS. Thái Vũ Mạnh Linh
*Co-founder Times Mirror Architecture
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 03-2025)
Tài liệu tham khảo:
1. Lưu Giả Khôn’s pathway to architecture was neither linear nor expected. (https://www.pritzkerprize.com/laureates/liu-jiakun)
2. Jiakun Architects (https://www.jiakun.com/exhibition/detail?id=3)
3. Why the 2025 Pritzker Prize Matters: Lưu Giả Khôn and the Shift Toward Socially Responsible Architecture (https://www.archdaily.com/1028016/why-the-2025-pritzker-prize-matters-liu-jiakun-and-the-shift-toward-socially-responsible-architecture)
4. Lưu Giả Khôn: Get to Know the 2025 Pritzker Winner’s Work (https://www.archdaily.com/1027566/liu-jiakun-get-to-know-the-2025-pritzker-winners-work)
5. https://en.wikipedia.org/wiki/Liu_Jiakun
