Di sản Hội An không thể chỉ tồn tại trong những mái nhà và góc đường được tạo dựng trong quá khứ. Để di sản luôn sống động trong đô thị bền vững, Hội An cần có những động lực sáng tạo mới và những không gian để cộng đồng gặp gỡ, cùng làm việc và thử nghiệm – từ đó đưa các giá trị văn hoá truyền thống vào những ý tưởng phát triển sáng tạo hôm nay.
Mang di sản vào tương lai
Tháng 8 năm 2026, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An phối hợp với UN-Habitat Việt Nam tổ chức cuộc thi “Thiết kế không gian sáng tạo H ội An”. Cuộc thi tìm kiếm ý tưởng về một không gian công cộng đặt tại Quảng trường Sông Hoài, với mục tiêu tạo ra một nơi để thanh niên, cộng đồng và du khách có thể ghé thăm, giao lưu và cùng làm việc để tạo ra ý tưởng mới. Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ tại Đông Nam Á bảo trợ chuyên môn cho cuộc thi này, tham gia xuyên suốt từ giai đoạn cố vấn xây dựng đề bài, giảng đề đến đánh giá và lựa chọn phương án đạt giải.
Cuộc thi được hình thành từ những trăn trở của các cơ quan quản lý, các tổ chức phát triển và những người yêu mến Hội An: Đô thị này đã bảo tồn rất thành công di sản văn hoá thế giới, nhưng sẽ mang di sản ấy vào tương lai như thế nào?
Tháng 10 năm 2023, khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO với định hướng phát triển kinh tế sáng tạo dựa trên thủ công và nghệ thuật dân gian, Hội An đã chọn cách nhìn di sản trong một hệ sinh thái rộng hơn – nơi văn hóa, sáng tạo, sinh kế và phát triển đô thị tương hỗ lẫn nhau. Không gian của Hội An, vì thế, không chỉ là những con đường lưu giữ kiến trúc truyền thống, mà còn phải là những điểm hội tụ mới của tri thức và ý tưởng, thổi sinh khí mới vào đô thị bền vững.
Trong bối cảnh đó, một không gian sáng tạo công cộng trở thành nhu cầu đáng chú ý: nơi nghệ nhân có thể truyền nghề, người trẻ thử nghiệm ý tưởng, nhà thiết kế hợp tác, cộng đồng gặp gỡ và những giá trị văn hóa truyền thống được tiếp nối bằng những hình thức đương đại.
Tại buổi giảng đề đầu tiên của cuộc thi ngày 07/08 ở Hội An, Ths.KTS. Nguyễn Khiêm, Phó Chủ tịch Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ tại Đông Nam Á, Phó trưởng ban giám khảo phụ trách chuyên môn, nhấn mạnh cuộc thi không chỉ nhằm tìm kiếm những đồ án thiết kế mang tính kỹ thuật. Vượt khỏi khuôn khổ một cuộc thi kiến trúc, sự kiện này tìm kiếm những ý tưởng từ cả giới chuyên môn và cộng đồng cho câu hỏi: H ội An cần không gian như thế nào để di sản góp phần định hình các ý tưởng đương đại?
Tại buổi giảng đề TP.HCM ngày 15/08, hội đồng chuyên môn đã mở rộng đối thoại với cộng đồng sáng tạo về một ý tưởng nguyên bản: vừa mang tinh thần Hội An, vừa là nơi để dừng chân, tìm hiểu thông tin, kết nối, tổ chức các sự kiện cộng đồng hay các buổi giới thiệu sản phẩm, kỹ nghệ từ các nghệ nhân, nghệ sĩ Hội An.
Phương án dự thi nên theo hướng module hoá, sử dụng vật liệu nhẹ tại địa phương. Ban Tổ chức định hướng cuộc thi không chỉ tìm kiếm công trình đẹp về hình thức, mà đặt trọng tâm vào khả năng thích ứng, kết nối cộng đồng và sức sống lâu dài của không gian.
Vì thế, cuộc thi nhận bài ở cả Bảng A (Ý tưởng chuyên môn) dành cho kiến trúc sư, nhà thiết kế, sinh viên ngành kiến trúc/mỹ thuật và các nhóm sáng tạo chuyên nghiệp; và Bảng B (Ý tưởng cộng đồng) dành cho cư dân Hội An, thanh niên, nghệ nhân làng nghề, học sinh và các cá nhân yêu mến Hội An.
Với 62 nhóm đăng ký và 36 bài dự thi gửi về, đã có 7 bài thi từ Bảng A (Ý tưởng chuyên môn) và 7 bài từ Bảng B (Ý tưởng cộng đồng) vào vòng chung khảo để trình bày ý tưởng trước Ban Giám khảo. Các giám khảo, gồm chuyên gia bảo tồn di sản, kiến trúc, quy hoạch, du lịch, giáo dục và sáng tạo, đã đánh giá các bài dự thi từ nhiều góc độ: không chỉ kiến trúc, mà còn mức độ gắn kết cộng đồng, giá trị bản địa, tính khả thi, khả năng vận hành và tiềm năng phát triển lâu dài của không gian sáng tạo.
K iến trúc cần trở thành nền tảng cho sáng tạo
Kết quả được công bố tại Lễ Bế mạc Tuần lễ Sáng tạo Hội An 2026.
Ở Bảng A – Ý tưởng chuyên môn: Pavilion Spirit (nhóm NMTK) và After Lantern (Phan Thanh Tín) cùng nhận Giải Nhì; Mạch Nguồn (Bùi Văn Quốc Trung) nhận Giải Ba.
- Ở Bảng B – Ý tưởng cộng đồng: Bến Tái sinh (Hội An Wood) nhận Giải Nhất; An Trong Hội (Đinh Lê Thảo Uyên) nhận Giải Nhì; Hộ chiếu di sản Hội An (Santani) nhận Giải Ba.
Dù khác nhau về cách tiếp cận, các phương án đều mở ra cách nhìn mới về mối quan hệ giữa di sản và đời sống đương đại. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn, mà còn trở thành chất liệu để hình dung và thiết kế tương lai. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt Tuần lễ Sáng tạo Hội An 2026 mà ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, khái quát: “Từ những giá trị cũ, tạo ra những giá trị mới; từ ký ức, tạo ra cảm hứng; từ di sản, tạo ra sáng tạo và từ sáng tạo, làm cho di sản tiếp tục sống, phát triển và trường tồn trong tương lai.”
Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện tại tọa đàm “Thế hệ trẻ với công nghiệp văn hóa sáng tạo ở H ội An” ngày 30/09. Câu hỏi đặt ra thật thú vị: Nếu đã có đầy đủ công trình, cơ sở hạ tầng, cơ chế hỗ trợ của nhà nước, thì làm thế nào để các bạn trẻ mong muốn đến một không gian để “sáng tạo”? Những người trẻ đã đưa ra những nhu cầu rất cụ thể: một nơi để học tập, làm việc, tổ chức workshop, gặp gỡ nghệ nhân, biểu diễn, trưng bày tác phẩm và kết nối với các dự án, nguồn lực sáng tạo. Những ý tưởng như “Con đường Ghe Bầu” hay “Sương Kể Nắng Ca” cũng cho thấy sáng tạo không nhất thiết bắt đầu từ một công trình, mà có thể bắt đầu từ một câu chuyện, một kỹ năng, một tuyến trải nghiệm hay một cuộc gặp gỡ giữa các thế hệ.
Đây cũng chính là hướng đi của Hội An để tìm câu trả lời cho hành trình đưa di sản đến tương lai: không chỉ bảo tồn những gì đã có, m à còn tạo điều kiện để di sản tiếp tục được sáng tạo, được sống và được trao truyền cho thế hệ m ai sau.
T hs.K T S . N guyễn K hiêm
© Tạp chí Kiến trúc
