Sự phát triển của một đô thị không chỉ được định hình bởi các quyết định quy hoạch, đầu tư hay quản lý, mà còn cần sự tham gia và phản biện liên tục của giới chuyên môn. Trong cấu trúc đó, Hội KTS tỉnh, thành phố có một vị trí đặc biệt: Tập hợp những người hành nghề am hiểu địa phương, tích lũy tri thức qua thực tiễn và có khả năng nhận diện những biến đổi tác động đến cấu trúc, cảnh quan và bản sắc đô thị. Vì vậy, hoạt động Hội không chỉ mang ý nghĩa kết nối cộng đồng nghề nghiệp, mà còn thể hiện vai trò chuyên môn độc lập và có trách nhiệm đối với quá trình phát triển địa phương.
Tại tỉnh Lâm Đồng, tiềm năng này được thể hiện khá rõ qua hoạt động của Hội KTS địa phương. Hội KTS Lâm Đồng đã tham gia tư vấn, phản biện đối với các quy hoạch, quy chế quản lý kiến trúc và công trình trọng điểm, cùng những hoạt động hướng tới nhận diện và tiếp nối bản sắc kiến trúc Đà Lạt.
Tuy nhiên, với một đô thị đặc thù về cảnh quan và di sản, phạm vi phản biện có lẽ cần được mở rộng: Từ hình thái đô thị, khối kiến trúc đến cách các công trình hiện hữu được sử dụng và chuyển hóa.
Ở một chiều sâu hơn, sau lớp vỏ kiến trúc, cần quan tâm đến một câu hỏi: Điều gì xảy ra với không gian bên trong một di sản khi chức năng xã hội của nó thay đổi?
Ảnh: Tác giả, 7/2026.
Thực tế quản lý quỹ biệt thự Đà Lạt từng cho thấy một số công trình được sử dụng làm trụ sở hoặc bố trí cư trú; việc sử dụng không phù hợp, ngăn chia, cơi nới và thiếu bảo trì làm biến đổi cấu trúc không gian. Bên cạnh những trường hợp chuyển đổi công năng, Đà Lạt còn những biệt thự có giá trị ít được khai thác hoặc chưa tìm được chức năng phù hợp; khoảng trống công năng kéo dài có thể trở thành nguy cơ đối với việc bảo tồn lâu dài của công trình. Cách thức sử dụng vì vậy trở thành một yếu tố quan trọng đối với sự tồn tại và thích ứng của di sản trong đời sống đô thị.
Bản sắc đô thị không chỉ hiện diện trong những công trình đã được định danh là di sản, mà còn được duy trì qua những lớp không gian kiến trúc đời sống, tỷ lệ và phương thức sử dụng đã hình thành đặc trưng của từng khu vực. Những giá trị ít được chú ý này cũng cần được nhận diện từ sớm trước sức ép biến đổi. Phát triển đô thị bền vững vì thế đòi hỏi phạm vi phản biện chuyên môn không chỉ hướng đến những gì sẽ được xây mới, mà còn xem xét cách những không gian hiện hữu được tiếp tục sử dụng và chuyển hóa.
Từ trường hợp Đà Lạt có thể gợi mở những nhiệm vụ cho Hội KTS địa phương trong nhiệm kỳ tới: Tham gia nhận diện vấn đề; xây dựng cơ sở dữ liệu công trình có giá trị; theo dõi chuyển đổi công năng; đề xuất nguyên tắc bảo tồn thích ứng; đóng góp xây dựng các tiêu chí định hướng kiến trúc nhằm duy trì sự tiếp nối của cảnh quan và bản sắc đô thị.
Trên cơ sở đó, vai trò của Hội KTS địa phương có thể được phát huy theo hướng chủ động và nhất quán, từng bước khẳng định vị trí của một thiết chế trung gian về tri thức và phản biện chuyên môn trong quản trị phát triển đô thị. Điều quan trọng không chỉ là phản biện khi vấn đề đã hình thành, mà còn là khả năng phát hiện từ sớm những biến đổi có thể ảnh hưởng đến các giá trị đô thị, từ đó đề xuất định hướng dựa trên lập luận chuyên môn. Ý nghĩa của hoạt động Hội vì vậy không chỉ nằm ở từng ý kiến phản biện, mà còn ở khả năng duy trì tính liên tục trong tư duy phát triển, hướng những lựa chọn của hiện tại đến sự cân bằng giữa đổi mới, kế thừa nền tảng bản sắc đã được tích lũy và kiến tạo những giá trị mới cho tương lai.
KTS Bùi Thụy Bách Khoa
© Tạp chí Kiến trúc
