Bài báo phân tích thực trạng và xu hướng phát triển công viên thú cưng, đề xuất định hướng áp dụng tại đô thị Việt Nam nhằm nâng cao “sức khỏe” đô thị. Nghiên cứu dựa trên tổng hợp tài liệu, khảo sát thực địa và so sánh kinh nghiệm quốc tế. Kết quả cho thấy mô hình này mang lại lợi ích về thể chất, tinh thần, cảnh quan và kinh tế; đồng thời giảm xung đột sử dụng không gian công cộng. Bài báo đề xuất tiêu chuẩn thiết kế và giải pháp triển khai, khẳng định đây là hướng phát triển bền vững phù hợp bối cảnh Việt Nam.
1. Đặt vấn đề
Quá trình đô thị hóa nhanh tại Việt Nam làm suy giảm không gian xanh, gia tăng nhu cầu tương tác xã hội và cải thiện chất lượng sống, nhưng thiếu hụt không gian công cộng chất lượng.
Trong bối cảnh hiện nay, thú cưng (chủ yếu là chó, mèo) ngày càng được coi như thành viên chính thức của gia đình đô thị. Năm 2021, Hà Nội có khoảng 1 triệu và TP.HCM có khoảng 1,5 triệu chó mèo được đăng ký (số thực tế có thể cao hơn), với tỷ lệ chó cao gấp rưỡi mèo; số người nuôi thú cưng tăng mạnh hàng năm.
Khác với chức năng truyền thống ở nông thôn, nuôi thú cưng tại đô thị hướng nhiều tới giá trị tinh thần: Gắn kết tình cảm gia đình, hỗ trợ tâm lý, đồng hành, cải thiện sức khỏe và giảm căng thẳng. Đặc biệt, chó, là loài được nuôi nhiều nhất – cần vận động và giao tiếp xã hội, phù hợp nhất tại các công viên công cộng.
Tuy nhiên, các nghiên cứu và quy hoạch hiện nay chủ yếu tập trung vào nhu cầu của con người, ít chú ý đến “bạn đồng hành” này. Không gian công cộng thân thiện với thú cưng vừa thiếu, vừa phát triển tự phát, dẫn đến xung đột giữa cộng đồng nuôi và không nuôi thú cưng.
Bài báo phân tích thực trạng, đưa ra nhận định và định hướng phát triển mô hình công viên chuyên biệt cho thú cưng trong đô thị Việt Nam.
2. Công viên thú cưng: xu hướng quốc tế
Công viên chó đầu tiên trên thế giới – Ohlone Dog Park (Berkeley, California, Mỹ) – Khai trương năm 1979 như phản ứng của cộng đồng trước việc thu hẹp không gian công cộng và áp dụng “Luật dây xích”. Từ những năm 2000, số lượng công viên chó ở Mỹ tăng mạnh, trở thành phân khúc phát triển nhanh nhất trong hệ thống công viên đô thị. Năm 2010, 100 thành phố lớn của Mỹ có 569 công viên thả chó, tăng 34% trong 5 năm (tổng số công viên chỉ tăng 3%). Calgary (Canada) dẫn đầu Bắc Mỹ với 15,9 công viên chó trên 100.000 dân.
Tại châu Á, dù xuất hiện muộn hơn Mỹ và châu Âu, các công viên chó ngày càng được chú trọng tại các đô thị lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc. Nhật Bản còn phát triển các công viên chủ đề chuyên biệt (Doggy’s Island, Chiba; Wan Wan Land, Ibaraki).
Ở Đông Nam Á, Singapore sở hữu nhiều công viên chó nhất, hầu hết công viên công cộng đều có khu vực riêng cho chó (Parkland, Bishan, vườn chim Jurong…). Thái Lan mở công viên chó đầu tiên năm 2014 tại Watcharapho, ngoại ô Bangkok, rộng tới 6.000 m².
Những số liệu trên cho thấy mô hình công viên thú cưng đã trở thành xu hướng quốc tế, được triển khai đa dạng từ các thành phố Bắc Mỹ đến châu Á, phản ánh nhu cầu xã hội và định hướng quy hoạch không gian công cộng thân thiện với thú cưng. Nó đã trở thành một mô hình không gian công cộng thành công khi gắn với sự quản lý quy củ, tiện ích phù hợp và ý thức cộng đồng được nâng cao.
3. Thực trạng tại Việt Nam
Tại Việt Nam, mô hình công viên chuyên biệt cho thú cưng hiện rất hạn chế. Đến nay, công viên chó Yên Sở (Hà Nội) là công viên thú cưng duy nhất được ghi nhận chính thức, diện tích 1.650 m², đi vào vận hành từ năm 2022. Không gian này được thiết kế theo tiêu chuẩn quốc tế, bao gồm hàng rào an toàn, cổng ra vào riêng, khu vực trò chơi, nhà kho chứa dụng cụ, bàn ghế nghỉ, biển thông tin hướng dẫn, cùng các khu chức năng như tắm rửa và cho ăn. Mô hình được xã hội hóa, mở cửa miễn phí cho cộng đồng với sự phối hợp của chính quyền địa phương về địa điểm, thiết kế thi công bởi doanh nghiệp xã hội ThinkPlayGround (TPG) với vốn đầu tư từ Gabe Hernandez – một công dân Mỹ yêu động vật sinh sống tại Hà Nội.
Ngoài Yên Sở, tại Hà Nội và TP.HCM có một số sân chơi thú cưng quy mô nhỏ do doanh nghiệp tư nhân mở, tiêu biểu như Central Bark (Tây Hồ) hay Pet Park (trong Crescent Mall, Quận 7). Một số khu vực công cộng khác cũng được cộng đồng nuôi thú cưng sử dụng không chính thức như công viên cầu Nhật Tân, bãi cỏ Phủ Tây Hồ, Ecopark, Thủ Thiêm Riverside Park hay Thảo Điền.
Tuy nhiên, phần lớn công viên, vườn hoa và sân chơi tại các đô thị lớn chưa có quy hoạch dành riêng cho thú cưng, dẫn đến tình trạng “tự phát” trong việc đưa chó mèo đến không gian công cộng. Điều này gây ra nhiều vấn đề: mất vệ sinh môi trường, lo ngại về an toàn cho trẻ nhỏ, hạn chế hoạt động tự do của thú cưng do yêu cầu xích và rọ mõm. Ngoài ra, việc thiếu hàng rào bảo vệ khiến chó dễ chạy lạc ra đường, đối mặt nguy cơ tai nạn giao thông hoặc bị bắt trộm. Thực trạng này cho thấy nhu cầu cấp thiết về quy hoạch và phát triển các không gian công cộng thân thiện với thú cưng tại Việt Nam.
4. Những lợi ích của công viên thú cưng giúp cải thiện sức khỏe đô thị
Công viên thú cưng mang lại lợi ích sức khỏe đa chiều cho cả thú cưng, người nuôi, cộng đồng và kinh tế địa phương, góp phần xây dựng môi trường đô thị văn minh, thân thiện.
Đối với thú cưng, đặc biệt là chó- loài động vật có tính xã hội cao, công viên chuyên biệt đáp ứng nhu cầu vận động hàng ngày thông qua chạy nhảy, nô đùa, tắm nắng và giao tiếp. Hoạt động thể chất thường xuyên giúp tăng cường hệ cơ – xương – khớp, cải thiện tuần hoàn và duy trì cân nặng hợp lý. Đồng thời, môi trường rộng mở, an toàn giúp giảm stress, trầm cảm lo âu và hạn chế các hành vi tiêu cực như cắn phá đồ đạc hay sủa quá mức. Chó có cấu tạo bàn chân với móng vuốt và đệm thịt mềm, vì vậy nền đất hoặc thảm cỏ là môi trường lý tưởng, giúp bảo vệ khớp và móng. Việc tiếp xúc với không gian tự nhiên còn hỗ trợ cân bằng hormone và tăng cường sức đề kháng.
Đối với người nuôi, công viên thú cưng là nơi giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm huấn luyện và chăm sóc sức khỏe thú cưng, đồng thời nâng cao giáo dục ý thức trách nhiệm nuôi thú. Các hoạt động vui chơi cùng thú cưng cũng mang lại lợi ích giúp giảm căng thẳng, cải thiện sức khỏe tinh thần thông qua sản sinh hormone dopamine và gắn kết mối quan hệ giữa người nuôi với thú cưng. Ngoài ra, việc vận động, đi dạo thường xuyên cùng thú cưng cũng là một hoạt động nâng cao sức khỏe thể chất.
Đối với cộng đồng, công viên chuyên biệt giúp giảm xung đột tại các không gian công cộng chung như công viên, vườn hoa, sân chơi. Việc tách biệt không gian cho thú cưng hạn chế các lo ngại về vệ sinh, an toàn và tiếng ồn, đồng thời tạo môi trường giao tiếp tích cực giữa các nhóm dân cư. Công viên thú cưng còn có thể trở thành điểm nhấn cảnh quan, tăng mảng xanh, cải thiện vi khí hậu đô thị, góp phần nâng cao hình ảnh đô thị hiện đại, văn minh và thân thiện với động vật.
Đối với “sức khỏe” kinh tế địa phương, công viên thú cưng tạo việc làm trực tiếp (bảo vệ, vệ sinh, quản lý vận hành) và gián tiếp (dịch vụ pet care, cửa hàng phụ kiện, chăm sóc thú y). Sự hiện diện của các không gian này còn thúc đẩy ngành công nghiệp thú cưng – lĩnh vực đang tăng trưởng mạnh tại Việt Nam – từ đó đóng góp vào doanh thu dịch vụ và quảng bá hình ảnh địa phương. Đồng thời, gia tăng giá trị bất động sản quanh khu vực với một tiện ích công cộng quan trọng.
Với các lợi ích toàn diện này, công viên thú cưng không chỉ là giải pháp đáp ứng nhu cầu giải trí và sức khỏe cho động vật nuôi, mà còn là một phần của chiến lược phát triển không gian công cộng bền vững trong đô thị hiện đại.
5. Một số định hướng tiêu chuẩn thiết kế
- Tách biệt không gian với khu vực công cộng chung cho con người để chó được tự do vận động, đảm bảo được an toàn và vệ sinh;
- Hàng rào cao 1,2- 1,8m, cổng hai lớp ở lối vào để tránh chó sổng ra ngoài;
- Trang thiết bị tối thiểu: Hệ thống cấp thoát nước, khu ghế ngồi có bóng mát, khu tắm nắng cho chó, hệ thống thu gom và xử lý chất thải, bảo trì sân bãi;
- Tiện ích bổ sung: Đường chạy, cầu trượt, trò chơi, bể vầy nước, khu vệ sinh, tắm, cho ăn…;
- Phân khu theo giống hoặc kích thước (nếu diện tích cho phép)
6. Một vài suy nghĩ về thách thức và giải pháp
Việc phát triển các công viên thú cưng trong đô thị hiện nay vẫn đối mặt với nhiều thách thức như quỹ đất hạn hẹp, vấn đề vệ sinh và tiếng ồn, ý thức người nuôi chưa đồng đều, cùng chi phí đầu tư – duy trì không nhỏ. Tuy nhiên, bài học từ mô hình Công viên chó Yên Sở cho thấy, nếu biết tận dụng hạ tầng sẵn có và áp dụng giải pháp phù hợp, đây hoàn toàn là hướng đi khả thi. Các công viên công cộng trong đô thị có thể triển khai mô hình “Công viên trong công viên” – Tách một phần diện tích để làm khu riêng cho thú cưng, tận dụng thảm cỏ, cây xanh, ghế nghỉ có sẵn, chỉ cần bổ sung hàng rào, cổng đôi an toàn và trang thiết bị cơ bản. Việc này không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn gia tăng nhanh số lượng không gian cho thú cưng, giúp người nuôi có điểm vui chơi gần nơi cư trú. Quy hoạch nên ưu tiên vị trí gần cổng, cuối hướng gió, hoặc các bãi cỏ ít người sử dụng, vừa thuận tiện vừa hạn chế ảnh hưởng đến các khu vực khác.
Đối với các khu đô thị, nơi mật độ nuôi thú cưng cao nhưng thiếu không gian chuyên biệt, tình trạng xung đột giữa cư dân nuôi và không nuôi thú cưng diễn ra phổ biến. Việc bố trí các khu công viên thú cưng, dù nhỏ, hoặc cải tạo vườn hoa thành khu dành riêng cho vật nuôi, sẽ góp phần giải quyết mâu thuẫn, nâng cao chất lượng sống cho cả người và thú cưng. Một số dự án đã coi đây là lợi thế cạnh tranh trong thu hút khách hàng, như Gamuda, Ecopark, Phú Mỹ Hưng hay Park City với công viên thú cưng đang được xây dựng.
Để triển khai hiệu quả, có thể áp dụng mô hình hợp tác công – tư (PPP) nhằm chia sẻ chi phí, ban hành quy định sử dụng (đăng ký thành viên, phân khu cho chó nhỏ/chó lớn), cung cấp dịch vụ vệ sinh – xử lý chất thải tại chỗ, đồng thời đẩy mạnh truyền thông nâng cao ý thức người nuôi. Ngoài ra, thiết kế cần linh hoạt để tích hợp khu thú cưng trong công viên hoặc quảng trường hiện hữu, tối ưu hóa quỹ đất và đảm bảo hài hòa lợi ích cộng đồng.
7. Kết luận
Trong nhịp sống hối hả của đô thị hiện đại, công viên thú cưng không chỉ là chốn vui chơi của vật nuôi, mà còn là “lá phổi xanh” đặc biệt giúp cân bằng sức khỏe thể chất và tinh thần cho cả người và thú cưng. Đây là mô hình mang lại giá trị đa chiều: Thú cưng được vận động an toàn, giảm stress và hạn chế hành vi phá phách; người nuôi tìm thấy nơi thư giãn, giao lưu và học hỏi kinh nghiệm chăm sóc; cộng đồng gắn kết qua những hoạt động chung; và kinh tế hưởng lợi từ các dịch vụ liên quan. Xây dựng không gian công cộng thân thiện với thú cưng chính là cách để đô thị đáp ứng nhu cầu mới của cư dân, đồng thời kiến tạo những điểm chạm đầy cảm hứng giữa con người – thiên nhiên – động vật. Đã đến lúc chính quyền, nhà đầu tư và cộng đồng chung tay biến ý tưởng này thành hiện thực, để mỗi công viên thú cưng trở thành biểu tượng của một đô thị khỏe mạnh, nhân văn và bền vững.
Ngô Việt Anh – Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường ĐH Xây dựng Hà Nội
© Tạp chí kiến trúc
Tài liệu tham khảo
[1]. Alissa Greenberg (2020). How Dog parks took over the Urban Landscape. Smithsonian Magazine
[2]. Andrea Merrill (2022). Dog Parks 101 : The history, rules, and etiquette behind the dedicated spaces for man’s best friend. Animals of the Pacific Northwest
[3]. Fastest-growing urban parks are for the dogs . USA Today Magazine. 08/11/2011
[4]. ThinkPlayGround (2023). Đề xuất xây dựng Công viên cún cưng Park City Hà Nội
