Đề xuất chuyển đổi đất ven đô thành cụm công nghiệp sáng tạo tại Bình Chánh

Tóm tắt

Trong bối cảnh TP HCM đang chuyển dịch mạnh mẽ sang nền kinh tế tri thức và sáng tạo, việc khai thác hiệu quả quỹ đất ven đô là một chiến lược quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Huyện Bình Chánh, với lợi thế về quỹ đất dồi dào, đang được xem xét như một địa điểm tiềm năng để hình thành các cụm công nghiệp sáng tạo (CNST) tập trung. Nghiên cứu đề xuất này tập trung vào việc chuyển đổi các khu đất chưa sử dụng tại Bình Chánh thành các cụm CNST, thu hút nguồn nhân lực trẻ, trình độ cao, góp phần tạo động lực phát triển mới cho khu vực và toàn TP.

Các cụm CNST tại Bình Chánh sẽ ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp mũi nhọn, có giá trị gia tăng cao như thiết kế (bao bì, kiểu dáng công nghiệp), xuất bản, quảng cáo – truyền thông, phim ảnh, và gia công sản xuất các sản phẩm phục vụ nhu cầu nội địa và xuất khẩu. Việc hình thành các cụm CNST không chỉ góp phần tối ưu hóa sử dụng đất, mà còn tạo ra chuỗi giá trị sản xuất, thúc đẩy sự liên kết, hợp tác giữa các doanh nghiệp, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của TP HCM trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo.

Dự án này hướng đến thu hút đầu tư trong và ngoài nước, đặc biệt là từ các thị trường tiềm năng như Bắc Mỹ, Đông Âu và Châu Á. Bên cạnh đó, việc thu hút nguồn lực trí tuệ và vốn đầu tư của Việt kiều cũng được xem là một yếu tố quan trọng, góp phần kết nối cộng đồng người Việt ở nước ngoài với sự phát triển kinh tế của đất nước.

Với vị trí địa lý thuận lợi, kết nối hạ tầng giao thông đang ngày càng hoàn thiện, cùng với xu hướng dịch chuyển các hoạt động sản xuất công nghiệp sáng tạo ra khỏi khu vực trung tâm, Bình Chánh sở hữu nhiều lợi thế để trở thành điểm đến hấp dẫn cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư. Đề xuất phát triển cụm CNST tại Bình Chánh được kỳ vọng sẽ là một giải pháp đột phá, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững cho huyện Bình Chánh nói riêng và TP HCM nói chung.

Từ khóa: Công nghiệp sáng tạo, Bình Chánh, Chuyển đổi đất, Quy hoạch đô thị

Đặt vấn đề

Trong thách thức của quá trình hội nhập và toàn cầu hóa, sáng tạo trở thành những phương tiện mạnh mẽ thúc đẩy phát triển kinh tế và toàn cầu hóa. Huyện Bình Chánh là vùng nông nghiệp của Thành phố Hồ Chí Minh (TP HCM), có vị trí địa lý hết sức thuận lợi cho giao lưu trong nước và khu vực, vì có các khu công nghiệp lớn nhưng hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế – kỹ thuật và văn hóa – xã hội ở trình độ thấp so với mặt bằng chung của TP. Vì thế phát triển công nghiệp sáng tạo sẽ dễ hòa nhập vào hạ tầng hiện có của nơi này.

Ngành công nghiệp sáng tạo (CNST) bao gồm rất nhiều lĩnh vực đa dạng, phản ánh sự phong phú và tiềm năng sáng tạo của con người. Dưới đây là một số lĩnh vực tiêu biểu, được phân loại theo các cách tiếp cận khác nhau (hình 1).
Theo định nghĩa của UNESCO, ngành công nghiệp sáng tạo (CNST) bao gồm 11 lĩnh vực chính, trải dài từ các loại hình nghệ thuật truyền thống như mỹ thuật, âm nhạc, biểu diễn đến các ngành công nghiệp hiện đại như quảng cáo, phim ảnh, phần mềm và giải trí kỹ thuật số. Mỗi lĩnh vực đều có những đặc thù riêng, nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là tạo ra những sản phẩm, dịch vụ sáng tạo, có giá trị văn hóa và kinh tế cao. Sự đa dạng này phản ánh bản chất phong phú của CNST, đồng thời cho thấy tiềm năng phát triển to lớn của ngành trong thời đại kinh tế tri thức.

Tuy nhiên, việc phân loại các lĩnh vực trong CNST không chỉ giới hạn trong khuôn khổ của UNESCO. Dựa trên các tiêu chí khác nhau, CNST còn có thể được chia thành các nhóm ngành như nhóm ngành nghệ thuật (bao gồm nghệ thuật thị giác và biểu diễn), nhóm ngành truyền thông, nhóm ngành sáng tạo thực dụng (kiến trúc, thiết kế, công nghệ thông tin) và nhóm ngành di sản văn hóa. Cách tiếp cận này giúp chúng ta có cái nhìn tổng quan và đa chiều hơn về CNST, từ đó đề ra những chiến lược phát triển phù hợp với từng nhóm ngành cụ thể.

Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ số phát triển như vũ bão, CNST đang chứng kiến sự ra đời của nhiều lĩnh vực mới như công nghệ thông tin, nội dung số và thương mại điện tử. Những lĩnh vực này không chỉ mở rộng ranh giới của CNST, mà còn tạo ra những cơ hội mới cho các cá nhân và doanh nghiệp sáng tạo. Với yếu tố sáng tạo là cốt lõi, CNST được kỳ vọng sẽ tiếp tục là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội.

TP HCM là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, có lợi thế nổi trội về tiềm năng con người giàu tính năng động, sáng tạo, với đội ngũ lao động lành nghề đông đảo, lực lượng chất xám cả về khoa học tự nhiên, công nghệ và xã hội nhân văn chiếm 37% tổng số cán bộ khoa học của Việt Nam, tầng lớp doanh nhân nhạy bén với thị trường, có mối liên hệ và điều kiện thuận lợi cho phép chủ động hội nhập kinh tế với khu vực và thế giới, thu hút mạnh đầu tư bên ngoài, đặc biệt là trí tuệ và nguồn vốn của người Việt ở ngoài nước. Vì thế, nền tảng và thị trường này có khả năng tạo ra những sản phẩm mang tính sáng tạo thuộc lĩnh vực thiết kế, văn hóa và nghệ thuật cao cấp. Đó là hoạt động bắt nguồn từ sự sáng tạo, kỹ năng và năng khiếu của cá nhân, có tiềm năng tạo ra của cải, việc làm qua quá trình khai thác quyền sở hữu trí tuệ.

Bình Chánh sẽ là vùng đất còn lại để bổ sung mảng công nghiệp sáng tạo (CNST) để hoàn thiện hệ sinh thái còn thiếu bên cạnh những công nghiệp cơ khí, chế biến lương thực – thực phẩm, hóa chất – nhựa – cao su và ngành điện tử – công nghệ thông tin (Hình 3) . Trong khi TP HCM khi đã có hàng loạt khu công nghiệp, khu chế xuất từ truyền thống tới hiện đại như khu công nghệ cao tại TP.Thủ Đức thì phát triển tập trung CNST này sẽ giúp khu vực Bình Chánh cân bằng giữa các thách thức:

• Giá đất cao khó thu hút việc xây dựng nhà xưởng lớn như sản xuất công nghiệp truyền thống, sẽ tránh được cạnh tranh trực tiếp với tỉnh Long An khi giá đất còn rất rẻ vì thiếu kết nối cao tốc với TP HCM.
• Phát triển một loại hình công nghiệp mới có hàm lượng chất xám cao, tạo giá trị lợi nhuận lớn trong sản xuất hàng, tận dụng được đầu ra cho các trường đại học vốn đang cạnh tranh nhau khốc liệt mảng sáng tạo.
• Có thể phát triển xen kẽ mật độ thấp trong các khu ở, giữ lại các mảng xanh lớn của TP, vốn đang bị các dự án nhà ở thương mại nhanh chóng lấp đầy.
• Giảm tải hệ thống làm việc văn phòng tập trung vào trung tâm mỗi ngày. Các nhân lực trẻ về làm việc, ở sẽ tạo ảnh hưởng tăng trưởng đột phá cho Bình Chánh hơn là đội ngũ công nhân sản xuất truyền thống.

Công nghiệp sáng tạo (CNST) là khái niệm bao gồm trong kinh tế tri thức. Kinh tế sáng tạo, khái niệm của công nghiệp sáng tạo, là kinh tế tri thức, nhưng khác với kinh tế tri thức, kinh tế sáng tạo có thể đo lường được và tính được doanh thu, là một bộ phận kết nối giữa văn hóa và thương mại. Theo một báo cáo của UNCTAD (2008), CNST toàn cầu đóng góp khoảng 3.4% vào nền thương mại quốc tế và đạt một tốc độ tăng trưởng khoảng 8.7% trong những năm 2000 – 2005.

Ngành công nghiệp sáng tạo trên thế giới và Việt Nam

Hình 3 cho thấy đóng góp của các hàng hóa sáng tạo của 11 nước trên thế giới. Ý – một quốc gia điển hình nhất với sức mạnh hàng đầu thế giới đã và đang dẫn đầu thế giới chính bằng nền kinh tế sáng tạo với 6,1% là quốc gia dẫn đầu tỉ trọng vào GDP các sản phẩm sáng tạo, như trong các lĩnh vực: Thời trang, Kiến trúc, Mỹ thuật Công nghiệp, Nội thất,… Kế tiếp là Anh, Áo, Pháp và Mĩ.
Mĩ cũng là quốc gia có vị trí hàng đầu về công nghiệp sáng tạo trên thế giới. Giáo dục nghệ thuật ở Mĩ được coi là công cụ quan trọng nhằm tiếp sức phát triển công nghiệp sáng tạo và cung cấp lực lượng lao động được đào tạo về nghệ thuật cũng như tạo ra đội ngũ những người tiêu dùng hiểu biết về nghệ thuật. Nghiên cứu về công nghiệp sáng tạo cũng được đánh giá rất cao vì đó là công cụ của các nhà hoạch định chính sách, nhà tài trợ và các nhà lãnh đạo đất nước đưa ra các chính sách hiệu quả liên quan tới nghệ thuật và hình thành những chương trình kinh tế sáng tạo. Đối với phát triển kinh tế, ngành công nghiệp sáng tạo đóng vai trò chủ chốt trong xây dựng và phát triển các cộng đồng có thế mạnh.
Nghệ thuật và văn hóa cũng đem lại những giá trị đáng ghi nhận trong xuất khẩu của Mĩ. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa nghệ thuật của Mĩ (như phim ảnh, tranh vẽ và trang sức) lên tới 72 tỷ USD năm 2011, trong nhập khẩu của Mỹ chỉ là 25 tỷ USD, nghĩa là nước này đạt được thặng dư thương mại là 47 tỷ USD. Một đặc điểm ấn tượng của ngành công nghiệp sáng tạo của Mỹ là tính ổn định về kinh doanh của nó. Sau thời gian khủng hoảng trên toàn bộ các doanh nghiệp của Mĩ, tỷ lệ nghệ thuật trong các doanh nghiệp và lực lượng lao động vẫn duy trì ở mức ổn định trong tổng tỷ lệ toàn quốc.

Vương quốc Anh có ngành công nghiệp sáng tạo phát triển trên thế giới từ lâu đời khi họ rời bỏ ngành công nghiệp nặng từ rất sớm. Nước Anh là nước có lịch sử thương mại thành công với nhiều khu vực trên toàn thế giới và nhiều thành tích đáng nổi bật về các ngành công nghiệp sáng tạo, với kim ngạch xuất khẩu là £37.9 tỉ bảng Anh vào năm 2019, chiếm xấp xỉ 12% kim ngạch xuất khẩu dịch vụ của Anh (Barns-Graham, 2021). Những lĩnh vực như âm nhạc, truyền hình, phim ảnh, trò chơi, thời trang, thiết kế và kiến trúc được biết đến rộng rãi nhờ những phát triển mạnh mẽ về nội dung, sản phẩm, dịch vụ và chất lượng vượt trội trên thị trường quốc tế. Tính sáng tạo ở Anh mang tính mở đối với những tác động và hợp tác quốc tế khi Anh có hệ thống các trường nghệ thuật, kiến trúc được giảng dạy tại hơn 40 cơ sở trên toàn quốc và nước Anh là một trong số những nước đứng đầu về các khóa học thiết kế số và phát triển trò chơi.
Riêng Nhật Bản nổi tiếng với các sản phẩm văn hóa liên quan đến hoạt hình, trò chơi hay truyện tranh, mà tất cả đều nằm trong một chiến lược xuất khẩu văn hóa của đất nước này trong những năm gần đây – chính sách “Cool Japan”. Chính sách này nhằm chiếm thiện cảm của thế giới đối với Nhật Bản thậm chí nó còn có thể giải quyết các vấn đề kinh tế suy thóai dựa trên một số sản phẩm ví dụ như món sushi hay hình ảnh hoạt hình.

Chính sách “Cool Japan” xuất phát từ sự yếu thế dần của ngành công nghiệp điện tử và xe hơi của Nhật Bản trước sự cạnh tranh lớn đến từ các đối thủ châu Á. Chính sách này khởi xướng từ năm 2013, được Thượng viện Nhật Bản thông qua với ngân sách 500 triệu USD cho kế hoạch 20 năm. Chiến lược tập trung vào các ngành “công nghiệp sáng tạo” của Nhật Bản còn bao gồm nhiều lĩnh vực như: Ẩm thực, hàng thủ công, thời trang, hoạt hình hay âm nhạc. Các nội dung này được cho là sẽ giúp tăng trưởng việc bán hàng hóa của Nhật Bản.

Tại TP HCM, theo số liệu của Cục Thống kê TP, trong số 76.513 doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế, có khoảng 753 doanh nghiệp làm về các ngành thiết kế quảng cáo, tư vấn đầu tư xây dựng, trang trí nội thất, chiếm 0,9%. Báo cáo của Sở Kế hoạch và Đầu tư cho thấy: Số lượng các doanh nghiệp làm xây dựng và dịch vụ xây dựng là 7.515 doanh nghiệp (chiếm gần 10%), khách sạn nhà hàng có 1.872 doanh nghiệp (chiếm khoảng 2%). Số lượng các doanh nghiệp dịch vụ không thuộc nhóm ngành dịch vụ cơ bản chiếm gần 1/3 trong tổng số doanh nghiệp khảo sát năm 2010.

Sức sinh lời của giá trị của trí tuệ, của sáng tạo vô cùng to lớn, nó tạo sự đột phá và quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Đã đến lúc các doanh nghiệp TP HCM cần tiếp cận mạnh mẽ hơn và toàn diện hơn tới những luồng ý tưởng hàng đầu về xu thế đổi mới, sáng tạo kinh doanh trên thế giới, và cùng nhau chia sẻ những thực tiễn áp dụng tại Bình Chánh. Từ đó, tạo động lực và sức bật mới cho toàn nền kinh tế TP HCM.

Công nghiệp sáng tạo của TP HCM còn ít được quan tâm, khá mới mẻ, tự phát và chủ yếu là nhập khẩu dây chuyền công nghệ từ các nước. Mỗi năm, Việt Nam bỏ ra 15-20 tỉ USD cho việc mua máy móc, thiết bị, phụ tùng, chiếm 15% tổng kim ngạch nhập khẩu cả nước. Việt Nam nhập khẩu công nghệ nhưng thực chất là nhập trang thiết bị, dây chuyền công nghệ toàn bộ mà chưa chú ý khai thác trí tuệ. Đồng thời, tác giả cũng đưa ra được các tiềm năng cùng với thách thức đối với nền công nghiệp sáng tạo của Việt Nam.

TP HCM đang phải lựa chọn cho mình một hướng đi và một vị trí xứng đáng trong nền kinh tế sáng tạo toàn cầu. Người TP HCM rất cởi mở và sáng tạo, những tố chất được thể hiện rất rõ trong lịch sử hình thành vùng đất này, trong thời gian hòa bình xây dựng TP, trong kinh doanh. Nhìn chung, do các ngành công nghiệp sáng tạo chưa được định nghĩa rõ ràng nhưng có thế mạnh của TP có thể kể đến: Phim ảnh, thiết kế, nghệ thuật, giáo dục, du lịch, biểu diễn, thời trang, mỹ thuật, làm đẹp…

Liên tiếp các năm 2022,2023, 2024, TP đang phát triển âm do Covid-19 và sẽ gặp nhiều khó khăn để quay lại tốc độ tăng trưởng kinh tế cao như hai năm trước. Để tiếp tục duy trì thành tích tăng trưởng như những năm vừa qua thì tốc độ tăng trưởng năng suất lao động của cần tăng gần 50%. Do đóng góp cho tăng trưởng từ tăng cung lao động đã giảm mạnh vì trở về quê nhà, tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đô thị hóa đang chậm lại. Nên đổi mới là nhu cầu cấp thiết với các doanh nghiệp tầm trung và nhỏ của TP HCM hiện nay.

Đổi mới không chỉ ở sản phẩm, doanh nghiệp cần phải tạo ra sự khác biệt dựa trên đổi mới trong công nghệ, trải nghiệm khách hàng, hệ thống và quá trình, mô hình kinh doanh, dịch vụ, chuỗi và kênh phân phối.

Bình Chánh đang được đánh giá là đang có cơ hội mới bởi những thuận lợi trong giao thoa của địa lý với vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng huyện lại vẫn đang thấp ở đáy các bảng xếp hạng của TP ở hầu hết các chỉ số so với các quận huyện khác. Khi huyện dám cạnh tranh ở những phân khúc cao hơn Bình Chánh sẽ tạo ra những giá trị lớn hơn và có được vị thế cao hơn.

Đề xuất

Hiện nay, Bình Chánh vẫn là một địa phương có dân số trẻ, có khả năng sáng tạo, đang có đầy đủ nền tảng để phát triển công nghiệp sáng tạo. Đặc thù các ngành trong kinh tế sáng tạo thường không phải khai thác tài nguyên thiên nhiên, cũng không cần đầu tư quá nhiều vào hạ tầng giao thông; trong khi đó hạ tầng viễn thông TP nay đã có nền tảng đầy đủ để có thể tạo hạ tầng cơ bản cho phát triển kinh tế sáng tạo. Đó là những điểm khác biệt để TP HCM có thể vươn lên vào nền kinh tế châu Á.

Từ việc phân tích và đánh giá quá trình phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo của một số nước trên thế giới cho thấy, một số nhóm giải pháp tổng thể từ phát triển ngành công nghiệp sáng tạo của một số nước trên thế giới bao gồm:
• Tạo công ăn việc làm và thị trường thông qua phát triển, đổi mới và sáng tạo;
• Tăng cường lãnh đạo đối với nền kinh tế sáng tạo của địa phương trong mối tương quan với các nền kinh tế quốc tế khác;
• Tôn trọng tính sáng tạo và khuyến khích sáng tạo trong xã hội.
Tại Bình Chánh, các chiến lược để phát triển nhóm các ngành công nghiệp sáng tạo đề xuất sẽ là:
• Xây dựng hệ sinh thái kinh tế trong đó tính sáng tạo được tôn vinh xứng đáng và các doanh nghiệp khởi nghiệp phát triển thuận lợi;
• Khuyến khích các hãng tài chính và doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò chủ chốt trong nền kinh tế sáng tạo và thâm nhập vào thị trường toàn cầu;
• Tạo động lực tăng trưởng đối với ngành công nghiệp mới và thị trường của nó;
• Phát triển nguồn nhân lực có tài mang tính sáng tạo, có tầm nhìn và có đủ năng lực để trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế sáng tạo;
• Phát triển năng lực khoa học và công nghệ và đổi mới CNTT&TT và coi đó là cơ sở của nền kinh tế sáng tạo;
• Hình thành nền văn hóa kinh tế sáng tạo khuyến khích sự tham gia của cả chính phủ và người dân.

Bên cạnh đó, TP cũng có thể học tập kinh nghiệm của Seoul việc xây dựng một TP toàn cầu mang tính đổi mới sáng tạo cao với nhiều tài năng tụ hội, trung tâm văn hóa và kinh doanh toàn cầu về thiết kế các sản phẩm, nội dung và dịch vụ (với các sản phẩm thiết kế bao phủ các lĩnh vực công sở, gia đình và giải trí), và TP truyền thông toàn cầu.

Như vậy, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, TP HCM phải lựa chọn cho mình một hướng đi và một vị trí xứng đáng trong nền kinh tế sáng tạo toàn cầu. Những ngành dịch vụ sáng tạo có thế mạnh của Việt Nam cần được đầu tư bao gồm: Thiết kế, nghệ thuật, giáo dục, du lịch, biểu diễn, thời trang, mỹ thuật, thủ công, mỹ nghệ, văn hóa. Thu hút các nhà đầu tư từ các nước Bắc Mĩ, Đông Âu và Châu Á, trong đó bao gồm cả thu hút trí tuệ và vốn của Việt Kiều về Việt Nam đầu tư.

Kết luận

Việc tập trung phát triển công nghiệp sáng tạo tại Bình Chánh không chỉ đơn thuần là một chiến lược kinh tế cục bộ, mà còn là động lực then chốt thúc đẩy TP HCM chuyển mình thành một trung tâm sáng tạo năng động, hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế tri thức toàn cầu. Sự cộng hưởng giữa lợi thế về quỹ đất, vị trí địa lý của Bình Chánh và sức sáng tạo, năng động của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), sẽ kiến tạo một hệ sinh thái kinh tế sôi động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế quốc tế của TP HCM.

Chiến lược này mang tính đột phá, vượt ra khỏi khuôn khổ tăng trưởng kinh tế thuần túy, hướng đến mục tiêu xây dựng một xã hội sáng tạo, nơi văn hóa và kinh tế giao thoa, tạo nên bản sắc riêng biệt và sức hấp dẫn cho TP HCM. Sự hiện diện ngày càng mạnh mẽ của các sản phẩm văn hóa Việt Nam, được chắp cánh bởi công nghiệp sáng tạo, trên thị trường quốc tế sẽ góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, thu hút du khách và nguồn lực đầu tư quốc tế.

Để hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược này, cần có sự phối hợp đồng bộ, hiệu quả giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Đặc biệt, cần thiết phải có những chính sách cởi mở, thông thoáng, khuyến khích đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực, ứng dụng công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh, đặc biệt là các SME. Đồng thời, cần chú trọng đầu tư phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực quản trị, khai thác hiệu quả các nguồn lực để Bình Chánh thực sự trở thành điểm sáng trên bản đồ công nghiệp sáng tạo toàn cầu.

Đây chính là cam kết mạnh mẽ của TP HCM trong việc tiên phong kiến tạo, dẫn dắt sự phát triển của nền kinh tế sáng tạo, góp phần xây dựng một Việt Nam thịnh vượng, hiện đại và giàu bản sắc.

TS.KTS Nguyễn Bảo Thành
PGS.TS.KTS Lê Anh Đức*
*Khoa Kiến trúc – Trường ĐH Văn Lang, TP HCM
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2024)

---

Tài liệu tham khảo
– Barns-Graham, W. (2021). New exports minister launches fresh package of trade support for the UK’s creative industries. Retrieved from https://www.export.org.uk/news/580788/New-exports-minister-launches-fresh-package-of-trade-support-for-the-UKs-creative-industries.htm Công, P. T. (2017).
– Đầu tư phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo ở Việt Nam (Investment to develop Creative Industries in Vietnam), Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Quốc gia – Động lực phát triển kinh tế Việt Nam giai đoạn 2016 – 2020, tầm nhìn đến năm 2035, Hà Nội.
– ThS. Hảo, H. T. H. (2018). Phát triển các khu công nghiệp ở huyện Bình Chánh (TP HCM), Trường ĐH Sư phạm TP HCM