Bối cảnh nghiên cứu
Sức hấp dẫn của một trường đại học nằm ở con người và truyền thống của trường. Trước đây, người ta cũng chỉ đánh giá tiêu chuẩn thiết kế của một ngôi trường thông qua số mét vuông sàn cho từng công năng, số thiết bị cần thiết để đáp ứng cho việc dạy học. Nhưng trong thời đại toàn cầu hóa này, vườn sân trường cũng đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc cạnh tranh thu hút sinh viên trong nước và quốc tế, góp phần nâng cao chất lượng học tập và nâng tầm vị thế của mỗi trường.
Tuy nhiên hiện trạng thiết kế vườn sân trường ĐH tại Việt Nam nhìn chung chưa được đầu tư đúng mức. Một phần xuất phát từ cơ chế quản lý của trường không có đủ điều kiện để đầu tư một sân vườn đẹp, phần còn lại đến từ tư duy của người quản lý. Chưa nhiều trường chú ý đến vấn đề thiết kế sân vườn gắn với phát triển không gian học tập cho sinh viên, thậm chí có nơi sân trường chỉ có chức năng đỗ xe. Một số trường có đủ điều kiện diện tích thì thiết kế đơn điệu, quy hoạch thiên về giao thông hơn là tạo cảnh quan. Điều đó phản ánh thực trạng các trường đại học Việt Nam chưa thực sự sẵn sàng tâm thế vươn mình hội nhập.
Các lợi ích của vườn sân trường
- Một sân trường được bê tông hóa có thể giúp giảm công sức chăm sóc, nhưng một khuôn viên có nhiều diện tích đất để cho cây cỏ phát triển giúp cải thiện bầu không khí mát hơn về mùa hè, thoát nước nhanh hơn vào mùa mưa;
- Việc học trong 4 bức tường quá lâu tạo sự nhàm chán. Việc dạy học ngoài trời vào một ngày thời tiết tốt, giữa những tán cây hoa cỏ giúp sinh viên kích thích sự sáng tạo, tạo sự tiếp thu bài tốt hơn;
- Khuyến khích di chuyển các sự kiện, hội thảo ra tổ chức ở ngoài trời, góp phần giảm tiêu thụ điện năng;
- Giúp thu hút sinh viên, cán bộ giảng viên về trường để học tập, nghiên cứu. Giúp sinh viên tự hào hơn về trường;
- Sân vườn trường đẹp giúp đô thị có thêm một công viên đẹp. Nếu mở cửa cho người ngoài vào thưởng thức sẽ làm tăng hình ảnh của trường, tạo ra giá trị gắn kết cộng đồng của trường đại học với cư dân địa phương;
- Nếu trường đại học là nơi tạo ra tri thức, dẫn dắt sự phát triển xã hội, thì sân vườn trường là nơi dẫn dắt sự phát triển cho bộ mặt đô thị trở nên khang trang hiện đại.
Nội dung khuyến nghị
1. Yêu cầu thiết kế
- Tôn trọng lịch sử và đặc trưng của địa phương;
- Phù hợp với triết lý giáo dục của mỗi trường;
- Đồ án thiết kế cần hướng tới các chuẩn mực quốc tế, tạo ra môi trường tri thức đa văn hóa, để bất kì ai cũng dễ hiểu, dễ tiếp cận;
- Sân vườn trường cần gắn bó chặt chẽ với không gian học tập bên trong các tòa nhà để tạo thành một tổng thể thống nhất, thuận lợi về giao thông và công năng sử dụng;
- Sân vườn trường cần tạo ra các phân khu giữa hoạt động và học tập, giữa hoạt động đông người, học nhóm và học cá nhân. Đáp ứng các nhu cầu đa dạng và phong phú của sinh viên;
- Các loài cây hoa cần đáp ứng được tiêu chí như: Ít rụng lá, sinh trưởng mạnh, ít sâu bệnh, chống hạn tốt, hạn chế công chăm sóc bảo dưỡng, bộ rễ không ảnh hưởng đất trồng. Cây cao thì có tán rộng, cây hoa thì ra hoa đều quanh năm. Ngoài ra cần đa dạng các chủng loại để tạo nên một thảm thực vật phong phú.
- Ngoài yếu tố cây xanh, sân vườn trường cần được bổ sung các vật thể trang trí như tượng, ghế đá, hồ nước, tranh ảnh, chuồng động vật để tạo nên cảnh quan hấp dẫn, thu hút;
- Điện nên sử dụng điện mặt trời, tiết kiệm năng lượng và không phải lắp đặt nhiều hệ thống đường dây. Nước nên được lấy từ giếng khoan và lắp hệ thống tưới tự động để hạn chế công chăm sóc và giảm chi phí hoạt động.
2. Mô hình quản lý
- Người đứng đầu nhà trường cần có tư duy thẩm mỹ về kiến trúc để có thể định hướng được một đồ án thiết kế cảnh quan đạt chất lượng;
- Cần có quy hoạch tổng thể có sự phân kì đầu tư để tạo ra các bước đi phù hợp. Trong mỗi giai đoạn cần luôn có sự đánh giá của người quản lý và người sử dụng, từ đó tiến hành điều chỉnh, bổ sung thiết kế thường xuyên để phù hợp tình hình thực tế;
- Cơ chế quản lý nên giao cho một phó hiệu trưởng trực tiếp điều hành công việc tổng thể, chứ không chỉ giao cho bộ phận văn phòng. Người quản lý này được quyền quyết định vấn đề tài chính và nhân sự thực hiện;
- Cần phải tổ chức đội ngũ nhân viên chăm sóc, cắt tỉa cây xanh, quản lý bảo trì hệ thống điện nước thường xuyên, bảo dưỡng đường đi lối dạo và các vật thể kiến trúc trang trí sân vườn;
- Cần có sự tham gia của các cán bộ giảng viên và sinh viên vào việc chăm sóc vườn sân trường thông qua các hoạt động vệ sinh khuôn viên, nhổ cỏ, làm đất, hoặc trồng cây mới vào mỗi dịp phù hợp. Điều này giúp vườn sân trường được chăm sóc tốt hơn, khuyến khích mọi người lao động nâng cao thể chất, thêm yêu mến gắn bó hơn với trường.
3. Một số đồ án thiết kế minh họa
Sân vườn trường ĐH Đông Á tại Đà Nẵng
Lấy ý tưởng từ sự hội nhập quốc tế, đồ án lấy hình tròn mang biểu tượng trái đất ôm lấy sảnh chính. Hai bên là các mảnh vườn có đường dạo duyên dáng được che mát bởi những tán cây nhiều chủng loại. Hoa được chăm sóc và thay thế thường xuyên tạo khung cảnh đa sắc màu đầy sinh động. Trong các khu vườn có các ngọn đồi, rặng tre, chòi nghỉ, giàn hoa giấy, … Ngoài ra có rất nhiều bức tượng đọc sách để cổ vũ cho văn hóa đọc.
Sân vườn Phân hiệu Đại học Đông Á tại Đắk Lắk
Đắk Lắk là vùng đất cao nguyên có các ngọn núi hùng vĩ và các khe suối chảy quanh co giữa những cánh rừng bát ngát, cùng với chất liệu từ truyền thuyết Đam San đi bắt nữ thần mặt trời, đồ án đã lấy các yếu tố bản địa này làm ý tưởng chính để dệt nên thiết kế sân vườn trường và trang trí tòa nhà. Bố cục tổng thể trục chính đường dạo cũng mang dáng dấp của cây đàn Chapi, ngoài ra sân vườn còn có một bức tượng chú voi đọc sách là loài động vật đặc trưng của Tây Nguyên. Tất cả tạo nên một tổng thể giàu ý nghĩa và gắn chặt với lịch sử vùng đất nơi công trình tọa lạc.
Kết luận
Do nguồn lực đất đai ngày càng thu hẹp, các tác động của biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt. Vì thế các đồ án quy hoạch tổng mặt bằng công trình nói chung và trường đại học nói riêng cần hướng tới giải pháp tập trung thay vì phân tán, tiết kiệm giao thông nội bộ, dành tối đa diện tích cho sân vườn trường.
Hiện tại, khái niệm “Đất cây xanh”, “Đất giao thông”, “Đỗ xe” đã được quy định rõ trong Quy chuẩn quốc gia về Quy hoạch. Tuy nhiên, tình trạng tận dụng đất cây xanh để làm những mục đích khác còn phổ biến, ảnh hưởng quyền lợi của người sử dụng và cộng đồng, làm giảm chất lượng học tập nghiên cứu khoa học của sinh viên, cán bộ giảng viên. Vì vậy cần có những biện pháp kiểm tra chặt chẽ để đảm bảo các trường tuân thủ nghiêm túc quy định.
Người xưa có câu “Y phục xứng với kì đức”, nghĩa là sự ăn mặc phải phù hợp với nơi chốn, môi trường và giá trị bản thân. Tương tự vậy, các trường ĐH cần có sự đầu tư vào việc thiết kế và vận hành “y phục” sân vườn trường để xứng đáng với “kì đức” là nơi hội tụ trí tuệ tinh hoa của xã hội.
TS. KTS Dư Tôn Hoàng Long
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2023)
Tài liệu tham khảo:
- “Nghiên cứu hướng tới cải thiện thiết kế và bảo trì khuôn viên trường của các trường Đại học Nhật Bản – là môi trường kích thích hoạt động sáng tạo và trí tuệ” – Tiểu ban nghiên cứu các trường Đại học thuộc Hội đồng khoa học Ủy ban Kỹ thuật Xây dựng và Kiến trúc Nhật Bản ngày 29/9/2017.
- Các bản vẽ và hình ảnh lấy tư liệu từ một số đồ án thiết kế của tác giả.
