Tháng 10 các KTS Hà Nội tổ chức tọa đàm phát triển Khu đô thị theo định hướng TOD, trong khi TOD (Transit Oriented Development: phát triển đô thị theo định hướng giao thông) không còn gì mới lạ và đã thành công ở nhiều nơi, thậm chí đã lên phiên bản cao hơn: phát triển giao thông đô thị theo định hướng kết nối cộng đồng rồi (TOC: Transit Oriented Community). Hà Nội cũng nghiên cứu áp dụng TOD 20 năm nay phê duyệt nhiều lần nhưng TOD vẫn chỉ trên bản vẽ QH tỷ lệ lớn, chưa vào được một khu vực đô thị cụ thể nào. Vậy nên cần tìm lối đi mới cho TOD, TOC tại Hà Nội.
Phát triển khu đô thị theo định hướng TOD ở đâu thì khả thi?
Trong Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đề ra rất nhiều tuyến ĐSĐT và nhà ga của từ 5 tuyến ban đầu đến 8 tuyến tiếp theo hoặc 14-18 tuyến với chiều dài hơn 1200km. Các KTS Hà Nội tập trung chọn ra 4 loại hình nhà ga trong 120 ga của 8 tuyến ĐSĐT đầu tiên, bao gồm: ga trung chuyển, cửa ngõ, đô thị mới và lõi đô thị tái thiết để nghiên cứu đề xuất mô hình TOD kiểu mới. Nếu thành công, Hà Nội sẽ có lối đi riêng cho mình.
Theo dự kiến giai đoạn 2026–2035, Thành phố cần đầu tư cho ĐSĐT khoảng 28,56 tỷ USD, trong khi khả năng huy động từ quỹ đất TOD trước năm 2030 là khó khăn, giai đoạn 2031-2035 dự kiến 1,3 tỷ USD (*) chỉ là 5% tổng đầu tư.
Các thành phố trên thế giới vẫn lấy mô hình TOD, TOC để nghiên cứu tái thiết các khu phố có ĐSĐT chạy qua, nhưng không chỉ nhằm mục tiêu giá trị gia tăng từ đất (LVC), họ hướng tới đa dạng hơn: chất lượng cuộc sống, gắn kết cộng đồng, văn hoá lịch sử, giá trị nơi chốn, tối ưu hoá tổng thể lợi ích xã hội. Tại Hà Nội, Chủ đầu tư BĐS đã chủ động quan tâm mô hình TOD vì mang lại lợi thế cạnh tranh họ. Thành phố cũng đã khởi động ga Yên Viên và Ngọc Hồi phát triển TOD với các khu công nghiệp đường sắt, dịch vụ phân phối. Ga cửa ngõ và trung chuyển Nội Bài – Quang Minh với lợi thế logistics cũng nằm trong tầm ngắm của các tập đoàn đầu tư lớn. Cơ hội và thách thức còn lại là TOD tại “lõi đô thị tái thiết”.
TOD tại khu vực lõi đô thị tái thiết: Ga Hà Nội và phụ cận
Căn cứ vào Kế hoạch số 105/KH-UBND do Uỷ ban Nhân dân Thành phố ban hành ngày 14/3/2026 “Kế hoạch tổ chức các hoạt động kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – Trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076-2026)” trong đó có nhiệm vụ “Kịp thời bổ sung cập nhật nội dung mở rộng không gian di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám vào bản điều chỉnh Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm”, Hội KTS Hà Nội đã hoàn thành nhiệm vụ này.
Từ cuối TK19, ông G. DUMOUTIER, Thanh tra Giáo dục Bắc Kỳ có nhận diện “Khu La-tinh” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội. Tác giả liên hệ Hà Nội với khu “La-tinh” tại Thủ đô Paris của nước Pháp, rộng 170 ha rất đặc trưng, với lối ẩn dụ ấy, quanh khu vực Văn Miếu – Quốc Tử Giám cũng có lịch sử tương tự.
Bản đồ Hà Nội năm 1885: Khu phố, làng xóm chung quanh khu Văn Miếu Quốc Tử Giám rộng 22,5ha có 3 ga ĐSĐT đi qua và kế cận. Khu phố La-tinh Thủ đô Paris của nước Pháp rộng 170ha có 4 ga ở trong và 4 ga kế cận trong khu vực kiến trúc gần như giữ nguyên từ thời Lamax tới Haussmann( TK1- TK19).
Làng xóm xung quanh khu vực Văn Miếu – Quốc Tử Giám xưa thuộc tổng Hữu Nghiêm, sau đổi là tổng Yên Hòa, huyện Thọ Xương, vốn là không gian văn hóa – giáo dục đặc biệt của kinh thành Thăng Long. Gắn liền với trường đại học quốc gia đầu tiên và trung tâm khoa bảng của cả nước, khu vực này từng là nơi tụ hội, sinh sống và làm việc của tầng lớp trí thức đương thời. Đây cũng là nơi sinh sống của thợ khắc bản in, làm giấy, đúc mực, tạo thành một hệ sinh thái văn hóa – thủ công nghiệp hỗ trợ cho việc học tập và thi cử của sĩ tử, hội tụ đủ các yếu tố phát triển đô thị văn hoá lịch sử với tái hiện khung cảnh đô thị giáo dục truyền thống ngàn năm đạo học Việt Nam.
Việc mở rộng không gian văn hoá lịch sử Văn Miếu Quốc Tử Giám ngày nay chính là cụ thể hoá các nội dung của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 26-NQ/TW (22/8/2026): phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới gắn liền với định hướng chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá – đổi mới sáng tạo của Thủ đô.
TOD có thể mang lại lợi ích Kinh tế Xã hội lẫn Văn hoá Lịch sử
Trên thế giới có hàng ngàn trường đại học danh tiếng, nhưng trong thế kỷ tới chỉ có 5 trường Đại học có tuổi đời 1.000 năm, Văn Miếu – Quốc Tử Giám có tuổi đời đứng thứ ba (1074) sau Đại học al-Qarawiyyin, Fez, Morocco (859) và Đại học Al-Azhar,Cairo, Ai Cập (970 – 972). Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước ta, hoà cùng với những tiến hoá nhân loại: khi giáo dục được đổi mới muôn hình muôn vẻ, mô hình chuyển giao tiếp nhận văn hoá sáng tạo không giới hạn thì không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám cần mở rộng theo những phương thức khác nhau và tiếp nhận những kinh nghiệm của Seoul – Hàn Quốc đã thành công trong việc phục chế các cung điện và tái sinh một khu phố.
Nằm giữa 2 không gian lịch sử là một khu phố Ikseon-dong xây dựng vào năm 1920 có 3 tuyến Metro chạy qua và có 4 nhà ga nằm trong khu đất. Thành phố lập trình dỡ bỏ các dãy nhà hanok cũ để xây dựng các khu chung cư/thương mại cao tầng. Lợi thế bất động sản cao nhưng mâu thuẫn giữa chủ dự án và các chủ đất cộng thêm quy định giới hạn chiều cao do gần công trình lịch sử. Dự án “treo” suốt 12 năm (2004-2018), Thành phố Seoul chính thức hủy bỏ hoàn toàn quy hoạch giải tỏa và lập quy hoạch mới, công nhận khu vực này là Khu vực bảo tồn Hanok (Hanok Cluster).
Bài học Seoul (Hàn Quốc) cho thấy sự kết hợp Phục chế Nguyên bản (Vintage Restoration) và Phục hồi Chỉnh sửa (Restomod: Restoration + Modification) mang lại sự đa dạng, thích ứng, năng động trong bảo tồn và phát huy di sản văn hoá lịch sử (bao gồm vùng lõi và vùng kế cận): không chỉ tôn vinh văn hoá lịch sử mà còn hỗ trợ dịch vụ thương mại du lịch trong phát triển công nghiệp văn hoá – sáng tạo.
TOD tại khu vực Ga Hà Nội và phụ cận sẽ hiện đại hoá hạ tầng đô thị kết hợp nâng cao chất lượng kiến trúc cảnh quan đô thị.
Văn Miếu – Quốc Tử Giám nằm gần Ga Hà Nội và ga ĐSĐT tuyến Cát Linh Hà Đông, Nhổn ga Hà Nội. Cầu Long Biên đã có dự án phục dựng, Ga Hà Nội vẫn tiếp tục có vị trí giá trị và quảng trường Ga đã được xác định trong Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm “Không gian khu vực di tích Văn Miếu – Hồ Văn, kết nối với các không gian công cộng khu vực (quảng trường Ga Hà Nội, ga ngầm S12, sân Hàng Đẫy…)”.
Tại Cao Hùng (Đài Loan), bến tàu nhà ga hàng hoá đầu TK20 nay đã trở thành công viên, bảo tàng hoả xa, bến Tramway chạy êm trên thảm cỏ công viên và đường rợp bóng cây.
Ga Hà Nội không còn đường sắt mặt đất, chỉ còn đường sắt nhẹ trên cao và đường sắt ngầm, trả lại mặt đất cho không gian xanh – kết nối với Hoàng Thành, công viên tuyến tính, công viên Thống Nhất tạo ra lõi Xanh giữa trung tâm Hà Nội.
Đường trên cao nối ĐSĐT với các toà nhà hai bên đường. Một ga tàu điện ngầm mô phỏng kiến trúc Art deco trên phố. Cột và trần ga tàu điện ngầm trang trí theo kiến trúc cổ.
Trong 30 năm qua, Bangkok từng bước đầu tư kỹ lưỡng, tích hợp các yếu tố trang trí và biểu tượng văn hoá truyền thống. Bài học từ nhà ga Sannam Chai (Bangkok- Thailand) cho thấy ga Văn Miếu (S12) phải trở thành biểu tượng quan trọng trong tổng thể mạng lưới ĐSĐT Hà Nội. Bên cạnh không gian văn hoá lịch sử 1000 năm Thăng Long Hà Nội, ga S12 đến và đi từ Di sản lịch sử Văn Miếu – Quốc Tử Giám cũng là đại diện kỷ nguyên hiện đại hoá Thủ đô Hà Nội trong 100 năm tới.
Trần Huy Ánh – Uỷ viên thường vụ Hội KTS Hà Nội
© Tạp chí Kiến trúc
(*) https://daidoanket.vn/ha-noi-dinh-huong-18-tuyen-metro-gan-1-000-km-dat-nen-mong-giao-thong-cho-tam-nhin-100-nam.html
