Không gian xanh đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của các công trình di sản và không gian đô thị di sản, không chỉ cung cấp môi trường sống lành mạnh mà còn tạo nên cảnh quan hài hòa, góp phần nâng cao giá trị văn hóa và lịch sử của khu vực.
Việc bảo tồn và phát triển không gian xanh là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng và duy trì các khu vực đô thị bền vững và đáng sống.
Bài viết giới thiệu một số điển cứu kinh nghiệm quốc tế, từ đó nêu lên các lợi ích và các định hướng chiến lược tổ chức không gian xanh gắn kết với kiến trúc cảnh quan di sản.
Một số điển cứu nổi tiếng về không gian xanh di sản
Balboa Park, San Diego (Mỹ)
Balboa Park là một trong những công viên đô thị lớn nhất và nổi tiếng nhất ở Hoa Kỳ. Được thành lập vào năm 1868 với khoảng 567 ha như một công viên công cộng gọi là “City Park”- Công viên được đổi tên thành Balboa Park vào năm 1910 để vinh danh nhà thám hiểm người Tây Ban Nha Vasco Núñez de Balboa.
Balboa Park phát triển mạnh và đa dạng từ khi tổ chức hai triển lãm quốc tế quan trọng: Panama-California Exposition (1915-1916) và California Pacific International Exposition (1935-1936), là hai sự kiện gắn với việc hình thành nhiều công trình kiến trúc và cảnh quan nổi bật trong khu vực.
Balboa Park ngày nay không chỉ là một không gian xanh rộng lớn mà còn là một kho tàng văn hóa và lịch sử, gồm nhiều bảo tàng, nhà hát, vườn hoa và các công trình kiến trúc quan trọng như San Diego Zoo (một trong những vườn thú nổi tiếng nhất thế giới) – Các công trình di sản trong công viên như Casa del Prado và Spreckels Organ Pavilion không chỉ là những điểm tham quan nổi tiếng mà còn là những biểu tượng văn hóa và lịch sử của TP. Các công trình kiến trúc trong công viên mang phong cách Spanish Colonial Revival, Mission Revival và Pueblo Revival, tạo nên một không gian độc đáo và hấp dẫn. Balboa Park còn là nơi tổ chức nhiều sự kiện văn hóa, nghệ thuật và giải trí, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm.
Vườn Thực vật Hoàng gia Kew – London (Anh)
Vườn Thực vật Hoàng gia Kew, ban đầu chỉ là một khu vườn nhỏ của Hoàng gia Anh khi được thành lập vào năm 1759 tại London. Về sau, nhà thực vật học Joseph Banks phát triển Kew Gardens thành một trung tâm nghiên cứu thực vật học hàng đầu thế giới.
Năm 1840, Vườn Thực vật Hoàng gia Kew được công nhận là vườn thực vật quốc gia. Kew Gardens là một kho tàng văn hóa và khoa học, lưu giữ hơn 50.000 loài thực vật từ khắp nơi trên thế giới. Vườn có nhiều công trình di sản kiến trúc và nghệ thuật quan trọng như: Palm House, Temperate House, và Princess of Wales Conservatory, không chỉ là những điểm tham quan nổi tiếng mà còn là các biểu tượng văn hóa và lịch sử quan trọng của thành phố. Năm 2003, Vườn Thực vật Hoàng gia Kew đã được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Thế giới của UNESCO.
Ngày nay, Kew Gardens có diện tích khoảng 300 acres (khoảng 121 ha), là nơi tổ chức nhiều sự kiện văn hóa, giáo dục và nghiên cứu khoa học, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm, và là một không gian xanh hấp dẫn cho người dân đến thư giãn, học tập và tận hưởng môi trường thiên nhiên trong lành.
Vườn Luxembourg, Paris (Pháp)
Vườn Luxembourg, là một trong những công viên nổi tiếng nhất tại Paris, được thành lập vào năm 1612 bởi Marie de’ Medici, ban đầu được thiết kế theo phong cách Ý để làm khu vườn riêng cho Cung điện Luxembourg. Về sau, vườn được André Le Nôtre cải tạo và mở rộng theo phong cách Pháp, và sau nhiều giai đoạn cải tạo và mở rộng trong thế kỷ 19 và 20, ngày nay trở thành một không gian công cộng quan trọng của Paris.
Vườn Luxembourg là một không gian xanh rộng lớn giữa lòng Paris chứa đựng một kho tàng văn hóa và lịch sử, với nhiều công trình kiến trúc và nghệ thuật quan trọng như Cung điện Luxembourg ( hiện nay là trụ sở của Thượng viện Pháp), và Đài phun nước Medici.
Vườn Luxembourg còn là nơi tổ chức nhiều sự kiện văn hóa, thể thao và giải trí, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. Công viên cũng là một nơi người dân Paris thư giãn, tập thể dục và tận hưởng thiên nhiên.
Công viên Buen Retiro, Madrid (Tây Ban Nha)
Công viên Buen Retiro là một trong những công viên lớn nhất và nổi tiếng nhất ở Tây Ban Nha, thành lập vào thế kỷ 17, triều đại của Vua Philip IV, ban đầu được thiết kế làm khu vườn dành riêng cho hoàng gia Tây Ban Nha. Kể từ sau cuộc Cách mạng năm 1868, công viên đã được mở cửa cho công chúng. Qua nhiều giai đoạn cải tạo và mở rộng, ngày nay Parque del Buen Retiro đã trở thành một biểu tượng văn hóa và không gian xanh quan trọng của Madrid. Năm 2021, Công viên Buen Retiro cùng với Đại lộ Paseo del Prado tại Madrid được công nhận là di sản thế giới UNESCO.
Công viên Buen Retiro là một không gian xanh rộng lớn với nhiều giá trị văn hóa và lịch sử, là nơi tổ chức nhiều sự kiện văn hóa, thể thao và giải trí, thu hút hàng triệu du khách hàng năm. Công viên có nhiều công trình kiến trúc và nghệ thuật quan trọng như Cung điện Pha lê Palacio de Cristal , một công trình kiến trúc bằng kính được xây dựng vào năm 1887 để trưng bày các loài thực vật đặc sắc. Ngoài ra, công viên còn có nhiều tượng đài và đài phun nước nổi tiếng như Tượng đài Alfonso XII và Đài phun nước Fallen Angel.
Những lợi ích của không gian xanh di sản
Không gian xanh và công trình di sản mang lại nhiều lợi ích cho đô thị và người dân. Những lợi ích này không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của đô thị. Dưới đây là một số lợi ích chính:
1. Gia tăng hiệu quả bảo tồn văn hóa và lịch sử
Các công trình di sản giúp bảo tồn và tôn vinh giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương. Ví dụ: Khu di sản phố cổ Hội An ở Việt Nam, Khu di sản Angkor Wat ở Campuchia, và Khu di sản Machu Picchu ở Peru.
2. Tăng giá trị không gian di sản và giá trị không gian đô thị của vùng lân cận
Không gian xanh không những có thể giúp cho việc cảm thụ giá trị công trình di sản được nâng tầm, mà tự thân còn có thể phát triển thành các không gian xanh di sản hàng đầu thế giới.
Các khu vực gần công viên và không gian xanh thường có giá trị bất động sản cao hơn, thu hút người mua và nhà đầu tư. Ví dụ: Công viên High Line ở New York, Công viên Parc Guell ở Barcelona, và Công viên Gardens by the Bay ở Singapore.
3. Tạo ra không gian cộng đồng và không gian sáng tạo
Công viên và không gian xanh di sản là nguồn cảm hứng cho nghệ thuật, văn hóa và sáng tạo, có thể phát triển thành nơi gặp gỡ, giao lưu và tổ chức các hoạt động cộng đồng, giúp tăng cường mối quan hệ xã hội. Ví dụ: Công viên Millennium ở Chicago, Công viên Central Park ở New York, Công viên Hyde Park ở London, Công viên Parc de la Villette ở Paris, và Công viên Yoyogi ở Tokyo, và Công viên Ueno ở Tokyo.
4. Giúp cải thiện sức khỏe và tinh thần của người dân
Công viên và không gian xanh cung cấp nơi để người dân tập thể dục, đi bộ, chạy bộ và tham gia các hoạt động ngoài trời, giúp giảm căng thẳng, lo âu và trầm cảm, đồng thời cải thiện tâm trạng và chất lượng cuộc sống. Ví dụ: Công viên Golden Gate ở San Francisco, Công viên Vondelpark ở Amsterdam và Công viên Ibirapuera ở São Paulo.
5. Bảo tồn đa dạng sinh học
Không gian xanh là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật, giúp bảo tồn đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái. Ví dụ: Công viên Kruger ở Nam Phi, Công viên Yellowstone ở Mỹ và Công viên Kakadu ở Úc.
6. Tạo ra cơ hội giáo dục
Công viên và không gian xanh cung cấp cơ hội học tập về thiên nhiên, môi trường và lịch sử cho học sinh và người dân. Ví dụ: Công viên Central Park ở New York, Công viên Hyde Park ở London và Công viên Ueno ở Tokyo.
7. Khuyến khích du lịch
Các công trình di sản và không gian xanh thu hút du khách, góp phần phát triển kinh tế địa phương. Ví dụ: Công viên Central Park ở New York, Công viên Hyde Park ở London, và Công viên Ueno ở Tokyo.
Các định hướng chiến lược bảo tồn và phát triển không gian xanh gắn với công trình di sản
Không gian xanh di sản đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển đô thị bền vững. Dưới đây là một số định hướng chiến lược bảo tồn và phát triển không gian xanh gắn với công trình di sản nổi tiếng, kèm theo các ví dụ minh họa trên thế giới:
1. Bảo tồn và phát triển các không gian xanh gắn với khu di sản văn hóa
Các khu di sản văn hóa giúp bảo tồn giá trị lịch sử và văn hóa của địa phương. Ví dụ: Khu di sản Angkor Wat ở Campuchia (công trình di sản: Đền Angkor Wat), và Khu di sản Machu Picchu ở Peru (công trình di sản: Thành cổ Machu Picchu).
2. Bảo tồn các công viên lịch sử của đô thị
Các công viên lịch sử không chỉ bảo tồn giá trị văn hóa mà còn cung cấp không gian xanh cho cộng đồng. Ví dụ: Công viên Griffith ở Los Angeles (công trình di sản: Griffith Observatory), Công viên Phoenix ở Dublin (công trình di sản: Áras an Uachtaráin), và Công viên Tiergarten ở Berlin (công trình di sản: Cổng Brandenburg).
3. Hình thành các khu bảo tồn thiên nhiên trong đô thị
Các khu bảo tồn thiên nhiên giúp bảo vệ đa dạng sinh học và cung cấp không gian xanh cho người dân. Ví dụ: Công viên Central Park ở New York (công trình di sản: Bethesda Terrace), Công viên Hyde Park ở London (công trình di sản: Kensington Palace), và Công viên Ueno ở Tokyo (công trình di sản: Bảo tàng Quốc gia Tokyo).
4. Tái thiết các khu vực công nghiệp cũ nội đô thành không gian xanh
Việc tái thiết các khu vực công nghiệp cũ giúp cải thiện môi trường và tạo ra không gian xanh mới. Ví dụ: Công viên High Line ở New York (công trình di sản: Đường sắt cao tốc cũ), Công viên Parc de la Villette ở Paris (công trình di sản: Nhà máy thịt cũ), và Công viên Gas Works ở Seattle (công trình di sản: Nhà máy khí đốt cũ).
5. Phát triển các không gian xanh trung tâm và các khu vườn cộng đồng với bản sắc đặc trưng cho các khu dân cư:
Các khu vườn cộng đồng giúp tăng cường mối quan hệ xã hội và cung cấp thực phẩm tươi sống cho người dân. Ví dụ: Khu vườn cộng đồng Prinzessinnengarten ở Berlin (công trình di sản: Bức tường Berlin), Khu vườn cộng đồng CERES ở Melbourne (công trình di sản: Nhà máy điện cũ), và Khu vườn cộng đồng Toronto (công trình di sản: Fort York).
Các khu vực xanh trong các khu dân cư giúp cải thiện chất lượng cuộc sống tại Singapore (công trình di sản: Khu phố Tiong Bahru), Khu dân cư xanh ở Tokyo (công trình di sản: Khu phố Yanaka), và Khu dân cư xanh ở Melbourne (công trình di sản: Khu phố Fitzroy).
6. Phát triển không gian xanh ven sông gắn với công trình di sản và văn hóa công cộng
Các khu vực ven sông cung cấp không gian xanh và giúp cải thiện chất lượng nước. Ví dụ: Công viên Cheonggyecheon ở Seoul (công trình di sản: Cầu Gwangtonggyo), Công viên Houtan ở Thượng Hải (công trình di sản: Khu công nghiệp cũ), và Công viên Bishan-Ang Mo Kio ở Singapore (công trình di sản: Kênh Bishan).
7. Bảo tồn và phát triển các khu vực rừng đô thị
Các khu vực rừng đô thị giúp bảo vệ đa dạng sinh học và cung cấp không gian xanh cho người dân. Ví dụ: Rừng đô thị ở Tokyo (công trình di sản: Đền Meiji), Rừng đô thị ở New York (công trình di sản: Công viên Inwood Hill), và Rừng đô thị ở London (công trình di sản: Công viên Hampstead Heath).
TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2025)
Ghi chú:
TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn là một KTS và nhà quy hoạch có 40 năm kinh nghiệm quốc tế về tư vấn thiết kế, nghiên cứu & giảng dạy tại các nước Vành đai Thái Bình Dương, bao gồm Việt Nam, Mỹ, Canada, Mexico, Trung Quốc, Nhật, Philippines, Singapore, Malaysia, …
Ông từng có nhiều đề xuất không gian xanh di sản đô thị cho Khu đô thị Taipingqiao & khu di sản Xintiandi (TP Thượng Hải), Khu Hòa Bình & Khu di sản đồi Dinh Tỉnh trưởng (TP Đà Lạt), quy hoạch khu văn hóa du lịch ven sông ven sông Đồng Nai gắn với việc bảo tồn di sản Nhà Lầu ông Phủ (TP Biên Hòa), Quy hoạch không gian khu trung tâm hai bên sông Sài Gòn gắn với các công trình di sản và văn hóa công cộng ven sông (TP HCM),…
