Kiến tạo một triết lý kiến trúc bằng truyền thông

Một người bạn tôi quản lý một công ty kiến trúc, gần đây anh tâm sự: Sau khi đã làm tương đối nhiều công trình trong một thập niên, anh nhận thấy cần một cuộc thay đổi để tìm ra bản sắc thiết kế của đơn vị mình. Câu chuyện của anh ấp ủ một khao khát về việc đưa ra một thông điệp về phong cách thẩm mỹ kiến trúc của văn phòng thiết kế mang tính sáng tạo. Trong bối cảnh những hình thức phục cổ hay nệ trang trí vẫn chi phối khung cảnh kiến trúc, mong muốn tìm về một phong cách hiện đại có những đường nét phù hợp đời sống, tích hợp công nghệ mới dường như cần một nền tảng triết lý.

Nhưng nền tảng này muốn có được, phải đi từ những hình thức giáo dục cũng như truyền thông về văn hóa. Những xu hướng kiến trúc tiến bộ thường cần công tác truyền thông phù hợp để xã hội tiếp cận được. Một phong cách kiến trúc tiếp cận được quần chúng đương nhiên phải cất tiếng nói của số đông, hoặc hẹp hơn là một phân khúc khách hàng. Hãy nhìn vào lịch sử kiến trúc Việt Nam một chút.

Vào thời xưa, khi các văn bản ghi chép hạn chế, trong dân gian đã tồn tại nhiều bài ca dao hay văn vần thuật lại những quy cách kiến trúc, gieo những ý niệm về tính “hợp lý” của kiến trúc cổ truyền trong đại chúng. Ai nấy đều hiểu “lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam” hay “góc ao đao đình” là những phương châm thích nghi với điều kiện khí hậu hay tập tục địa phương, đúc rút từ kinh nghiệm sống qua nhiều đời, nhưng những nhận thức này đều trải qua một quá trình truyền thông. Những quy chế xây nhà cửa của triều đình phong kiến cũng phải thông qua truyền thông, chẳng hạn lệnh cấm nhà xây cao hơn nóc kiệu quan ngoài đường, thông qua việc phủ dụ dân chúng.

Kiến trúc mái nhà truyền thống ở Việt Nam

Khi người Pháp thiết lập nền cai trị ở Đông Dương, quy cách kiến trúc của họ áp đặt thông qua phương tiện bạo lực và vật chất, nhưng cũng vẫn cần đến truyền thông khi các trào lưu kiến trúc Đông Dương ra đời cùng sự trưởng thành của lứa KTS học ở trường Mỹ thuật Đông Dương. Các văn phòng KTS trẻ này đã tạo ra một sức hấp dẫn đối với giới trí thức Tây học, họ cũng quyến rũ tầng lớp tinh hoa của xã hội đi theo những phong cách kiến trúc tiến bộ. Họ cũng không quên tìm về truyền thống, trong nguồn mạch ý thức dân tộc trỗi dậy trước khi đi đến cao trào giải phóng dân tộc. Phong trào Nhà Ánh Sáng do Tự lực văn đoàn và một số văn phòng kiến trúc đã lôi cuốn nhiều trí thức và giới trung lưu để tâm tìm kiếm một dòng công trình nhà ở mang phong cách Việt Nam hiện đại thay thế cho mô hình nhà nông thôn kiểu cũ. Để phục vụ cho phong trào cải cách này, một chương trình cổ động rầm rộ đã được triển khai.

Với cơ sở truyền thông là tờ báo Ngày nay, nhóm Tự Lực Văn Đoàn đã thực hiện các chương trình quảng bá cho Hội Ánh Sáng. Chương trình thành lập hội đã được công bố trên báo Ngày nay số 38, ngày Chủ nhật 13/12/1936, kêu gọi lập một Hội Bài trừ những Nhà Hang Tối, còn gọi là Hội Ánh Sáng. Họ đưa ra ba châm ngôn Xã hội – Nhân đạo – Cải cách. Tiếp theo, số 39 có bài “Nhà rẻ tiền để dân nghèo và thợ thuyền ở” của Hội Bài trừ những Nhà Hang Tối. Trên báo đăng các mẫu nhà mới, khuyến khích công chúng ưởng ứng xây theo. Các KTS tên tuổi như Nguyễn Cao Luyện, Hoàng Như Tiếp tham gia ban tổ chức cùng nhiều văn nghệ sĩ, trí thức đương thời. Những bài hát hay thơ ca hưởng ứng chương trình cũng ra đời, tạo ra một sự kết nối truyền thông đa dạng gây cảm hứng về cải cách xã hội, cho dù cũng mới chỉ dừng ở mức độ hạn chế. Số lượng nhà kiểu mới cho dù ít nhưng đã kịp ghi dấu trong nhận thức cộng đồng về “nhà văn minh”. Cho đến nay chúng ta vẫn ngạc nhiên về phong cách hiện đại của những công trình thời đó ở Hà Nội hay Sài Gòn, như các tác phẩm của KTS Nguyễn Cao Luyện, KTS Huỳnh Tấn Phát…

Nhà vườn Huế

Vào thời kỳ xây dựng kiến thiết miền Bắc sau năm 1954, các hệ thống công trình có sự tiếp sức của truyền thông nhà nước, mặc dù phần lớn mang tính một chiều từ trên xuống theo kế hoạch. Thẩm mỹ của một giai đoạn dài nằm trong hoạch định chủ trương, có cố gắng tiếp cận những xu hướng công năng hiện đại từ các nước XHCN. Tuy nhiên, ngoài lý do hạn chế về kinh tế, suất đầu tư và sự nghèo nàn của hình thức thì lối truyền thông một chiều và đơn điệu cũng khiến cho mô hình kiến trúc giai đoạn thời chiến tranh và bao cấp không nhận được sự hưởng ứng lâu dài và đủ cắm rễ trong cộng đồng. Điều đáng buồn là sau đó xu hướng phục cổ, nhại cổ điển Pháp và những xu hướng biểu hiện kiểu “barốc mới” áp đảo, vai trò định hướng tiến bộ của truyền thông gần như không còn tác dụng.

Trong thập niên thứ hai của thế kỷ 21, các khu đô thị mới mọc lên với tốc độ ào ạt, cũng đi tìm hình thức kiến trúc mới của thời đại, và cũng thể hiện sự bối rối về mặt đưa ra thông điệp thẩm mỹ của chủ đầu tư. Có một số khu đô thị mới có hình thức hiện đại, mật độ xây dựng hợp lý, song trên diện rộng, truyền thông của các nhà đầu tư vẫn nhấn vào các giá trị mét vuông, các kiểu cách tôn vinh giá trị đầu tư, các hình thức “thượng lưu” hoài cổ. Những khu đô thị mới ở khu vực Hà Đông hay vùng ngoại thành cách Bờ Hồ 15-20km vẫn nhấn mạnh hình ảnh “đô thị châu Âu” hay kiểu khu phố Pháp cũ ở Hà Nội, và tuyệt nhiên không gắn kết gì với vùng nông thôn rộng lớn xung quanh mà chúng tọa lạc trên các mảnh ruộng cũ.

Người bạn tôi trăn trở về hình thái kiến trúc và thông điệp chính của đơn vị anh để thuyết phục các chủ đầu tư, cũng như mức độ thỏa hiệp để giữ được dự án cho đơn vị mình. Có một sự cô đơn của các KTS muốn đưa ra những gợi ý tốt và phù hợp cho các chủ đầu tư và rộng hơn, cho cả số đông người tiêu dùng. Về mặt truyền đạt thẩm mỹ, mỗi KTS cũng chính là một nhà truyền thông cho lĩnh vực chuyên môn của mình. Kiến trúc là một lĩnh vực tốn kém, không dễ xóa đi làm lại, vì thế công tác truyền thông cho lĩnh vực này không thể xem nhẹ. Một nền kiến trúc thể hiện tầm vóc văn hóa và trí tuệ của xã hội mà chúng đang phụng sự. Truyền thông cho kiến trúc là một không gian kiến tạo nên những hành lang cho các tư duy và triết lý, có sức hình thành nên thẩm mỹ thời đại – Rất cần những tổ chức, những cơ quan truyền thông tiếp sức và một tầng lớp chủ đầu tư có kiến thức và biết lắng nghe, cầu vọng một triết lý kiến trúc thông qua truyền thống để dẫn dắt sự phát triển bền vững, từ những công trình thích đáng cho xã hội.

Nguyễn Trương Quý
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 01-2019)