Phát huy các giá trị cảnh quan và văn hóa địa phương trong xây dựng và phát triển Thành phố Pleiku

Tiềm năng và cơ hội

Pleiku là thành phố cao nguyên, được phủ xanh bởi các thảm thực vật đa sắc mầu. Từ trên đỉnh Hàm Rồng, bạn có thể trượt dài tầm ngắm qua những khu rừng xanh biếc, những cánh đồng lồi lõm trên nền các miệng núi lửa âm/dương, những vườn đồi cafe, vườn cây thuốc Nam… Len lỏi giữa những mảng xanh êm dịu là dòng suối Hội Phú mềm mại chảy giữa lòng thành phố, nối kết các không gian cảnh quan tự nhiên đặc trưng đến biển Hồ với 250 ha ở phía Bắc.

A1126-tckt-001Dọc theo các con đường lên xuống và mềm mại lựa theo các thềm địa hình cao thấp, bạn sẽ cảm nhận những không gian cảnh quan đa dạng cùng với không khí mát mẻ quanh năm. Đâu đó, bên các thung lũng, dưới chân các ngọn đồi nhấp nhô bóng dáng quần cư của các bản làng người dân tộc với phong cách kiến trúc và tập quán văn hóa Tây Nguyên, tô điểm trong các không gian canh tác sản xuất nông nghiệp xanh mướt. Đây là một vùng đất có nhiều điều kiện để phát triển du lịch nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe, phát triển dược liệu…

Thông qua các quốc lộ 19 và quốc lộ 14, Pleiku còn có vị trí địa lý thuận lợi trong kết nối giao thương với các tỉnh trong Vùng Tây Nguyên, cảng nước sâu Quy Nhơn ở phía Đông và cửa khẩu Quốc tế Lệ Thanh ở phía Tây Nam. Hơn nữa, các cơ hội phát triển trong khu vực (hành lang chiến lược GMS, nối cảng nước sâu Dawei ở Myama qua Thái Lan tới cảng nước sâu Quy Nhơn); Các chủ trương phát triển vùng Tây Nguyên, Vùng tỉnh Gia Lai đã đưa đến một tầm nhìn cho thành phố cao nguyên Pleiku những vận hội mới, đánh thức các lợi thế tiềm năng để thực sự trở thành một thành phố cao nguyên xanh vì sức khỏe, một trung tâm du lịch nghỉ dưỡng nổi tiếng Việt Nam và Quốc tế – Một thành phố có môi trường sống và đầu tư chất lượng cao, thành phố đầy bản sắc văn hóa dân tộc, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Những vấn đề trọng tâm đối với đô thị hiện nay là xác định các động lực và chiến lược phát triển phù hợp, xác định các ngành kinh tế mũi nhọn, sản phẩm du lịch cạnh tranh trên cơ sở khai thác tiềm năng lợi thế của các thềm địa hình, các không gian đặc trưng về cảnh quan; giới hạn và kiểm soát các hoạt động phát triển đô thị chủ yếu trong các vùng cảnh quan đặc trưng của thành phố. Theo đó, đề xuất các giải pháp ứng xử về quy hoạch, kiến trúc, môi trường cảnh quan nhằm tạo nên cá tính của đô thị; Bổ sung, hoàn thiện các chức năng sử dụng đất (đặc biệt là các không gian dành cho người dân tộc; cho cơ sở y tế và tổ hợp chăm sóc sức khỏe – nghiên cứu khoa học ngành y; Trung tâm tiếp vận, kho tàng, bến bãi); Và xây dựng khung hạ tầng kỹ thuật theo hướng liên kết vùng.

Chiến lược phát triển

Phát huy hiệu quả tối đa các lợi thế tiềm năng và nắm bắt những vận hội mới trong vùng và khu vực Đông Nam Á, cần thực hiện hai chiến lược phát triển chính trong định hướng phát triển Thành phố Pleiku đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050. Trước hết cần thực hiện các dự án theo mô hình đô thị phát triển tập trung. Kiểm soát quy mô hợp lí cho sự phát triển đô thị, là cơ sở để tập trung đầu tư và hoàn thiện các hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và các tiện ích đô thị trong đô thị hiện hữu. Theo đó, sẽ tiết kiệm sử dụng đất trong hiện tại, dành quỹ đất cho sự phát triển trong tương lai, tiết kiệm đầu tư khung hạ tầng kỹ thuật và tiết kiệm đầu tư.

Sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh giữa các đô thị có cùng tính chất chức năng, là bởi sự khác biệt, bởi các đặc trưng tạo nên cá tính đô thị. Vì vậy, phát triển hình ảnh đô thị – tạo lập hình ảnh thành phố cao nguyên xanh vì sức khỏe là một chiến lược hết sức cần thiết trong bối cảnh hiện nay của Pleiku – Một thành phố biết khai thác lợi thế về thềm địa hình và cảnh quan đa dạng, biết khai thác và phát huy các giá trị văn hóa Tây Nguyên, và đặc biệt biết khai thác các lợi thế của một vùng không gian xanh rộng lớn có tiềm năng về canh tác cây thuốc nam quý hiếm.

1. Phát huy các giá trị tiềm năng ngay trong khu đô thị lõi lịch sử

Các dự án phát triển đô thị hiện nay chủ yếu tập trung bám theo các mạch đường chính, các quốc lộ đi qua thành phố. Thiếu vắng các tuyến đường thứ cấp, các tuyến đường tiếp cận đến với các không gian mặt nước, các thảm xanh của những cánh đồng, thung lũng – những cảnh quan tự nhiên có giá trị nhất nằm ngay trong trung tâm thành phố. Đây là những yếu tố tạo nên những giá trị riêng có của vùng đất Pleiku. Có thể nói, phần lớn chưa được quan tâm đầu tư từ các kết cấu hạ tầng kỹ thuật thiết yếu như đường xá, cầu cống đến công trình kiến trúc và cảnh quan. Để đánh thức tiềm năng của các vùng cảnh quan đặc trưng này, cần thiết phải triển khai ngay các giải pháp sau:

Thứ nhất: Thiết lập vành đai nội đô

Trên cơ sở các đường giao thông hiện hữu, bổ sung thiết lập tuyến giao thông vành đai nội đô nhằm kiểm soát và bảo vệ các không gian cảnh quan, văn hóa lịch sử của Thành phố, đồng thời tập trung các nguồn lực đầu tư hoàn thiện các kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội cho một đô thị đủ sức canh tranh trong phát triển du lịch. Vành đai này cũng điều tiết các hoạt động kết nối từ thành phố Pleiku đến các đường liên tỉnh, quốc lộ, cao tốc, đến các trung tâm chức năng chính của tỉnh Gia Lai đặt tại các huyện.

Thứ hai: Xây dựng lại bộ mặt đô thị hướng về không gian xanh, mặt nước.

A1126-tckt-002
Cảnh quan khu vực Nội đô

Kiến tạo các vùng cảnh quan đặc trưng từ các thung lũng nông nghiệp gắn với các bản làng, điểm dân cư hiện hữu được nâng cấp hoàn chỉnh để trở thành các không gian ở mới hiện đại gắn với phát triển nông nghiệp.

Thứ ba: Xây dựng hệ thống đường giao thông thứ cấp

Hệ thống đường giao thông tại Pleiku, đang thiếu vắng hệ thống các đường chuyển tiếp từ trục chính đô thị đến các ngõ, hẻm. Chính vì vậy đô thị đang bị kéo dài theo các trục đường chính, các tuyến quốc lộ xuyên qua trung tâm Thành phố – Đô thị chưa phát triển theo chiều sâu. Từ đó, cũng dẫn đến thiếu vắng các không gian mở, không gian công cộng của các khu ở, những không gian mà ở đó sẽ tạo nên sự đa dạng về hình thức tổ chức khu ở. Hệ thống đường giao thông thứ cấp và chiến lược phát triển hướng tới các không gian xanh nội đô sẽ bổ sung cho mô hình đô thị phát triển tập trung hoàn thiện hơn, khai thác một cách tốt nhất quỹ đất nội thị hiện hữu của thành phố Pleiku.

2. Phát huy các giá trị cảnh quan vùng ngoại thị

Phát triển mô hình “nông nghiệp – đô thị”, duy trì hệ sinh thái nông – lâm – ngư nghiệp hiện hữu, phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng áp dụng công nghệ cao. Nâng cấp các trung tâm xã hiện hữu theo quy hoạch xây dựng nông thôn mới. Riêng vành đai xanh phía Đông: Kết hợp với tổ hợp chăm sóc sức khỏe, phát triển các không gian trồng dược liệu; trồng rau, củ, quả, nấm, tạo ra các trang trại du lịch nông nghiệp góp phần đa dạng hóa các sản phẩm du lịch. Vành đai phía Tây Nam: Phát triển các cây dược liệu, cây công nghiệp và chăn nuôi.

Bảo vệ cảnh quan tự nhiên khu vực Biển Hồ – Một không gian nước mặt đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, cung cấp nguồn nước sạch cho toàn thành phố, điều tiết khí hậu cũng như phát triển các hoạt động du lịch sinh thái. Biển Hồ được tô điểm thêm bởi những tuyến đường đi bộ, các điểm ngắm cảnh, điểm dừng chân, với các làng dân tộc xung quanh hồ. Các hoạt động du lịch được tạo lập bên khu vực Biển Hồ nhân tạo khoảng 80 ha.
Bảo tồn những di sản, những không gian công cộng đặc thù, những giá trị văn hóa mà Unesco công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đồng thời bổ sung các công trình phục vụ phát triển du lịch đặc biệt cho 20/42 làng truyền thống được xếp hạng bảo tồn, tôn tạo. Làng Dân tộc (Jrai, Bahnar) với các lễ hội ở Gia Lai là sự kết hợp hài hòa giữa các yếu văn hóa dân gian như âm nhạc, ca hát, nhẩy múa, kể chuyện, điêu khắc và kiến trúc. Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại từ năm 2005.

A1126-tckt-003
Định hướng khu Trung tâm Hành chính – Chính trị – Văn hóa – Thương mại – Dịch vụ

3. Phát triển hình ảnh thành phố cao nguyên xanh vì sức khỏe

Các nhóm giải pháp được đề xuất trong đó đặc biệt nhấn mạnh việc kiến tạo những không gian ở và không gian cảnh quan đặc trưng sẽ bảo tồn được các giá trị cảnh quan, các giá trị văn hóa truyền thống, bổ sung được các không gian sinh hoạt văn hoá Tây Nguyên ngay trong chính các không gian ở của các quần cư người dân tộc.

Theo đó, Pleiku sẽ phát triển theo hướng bền vững, đó là:

  • Một thành phố gợi nhớ đến các thềm địa hình từ tàn dư của núi lửa – những miệng núi lửa âm và dương? Một thành phố tôn trọng các giá trị cảnh quan Núi Hàm Rồng, Biển Hồ, dòng suối Hội Phú; Những thảm xanh lớn trồng dược liệu cây công nghiệp; Các làng dân tộc, làng truyền thống với các không gian sinh hoạt cộng đồng mang bản sắc Tây Nguyên;
  • Một đô thị, trong nó không chỉ là các khu đô thị, mà còn là môi trường canh tác sản xuất, việc làm từ trên nền những tiềm năng và cơ hội phát triển dược liệu, chăm sóc sức khỏe, y tế bảo vệ các không gian xanh rộng lớn chiếm đến 12,29% diện tích đất tự nhiên (khoảng 3.219 ha) thuộc vùng nông lâm nghiệp của tam giác Việt Nam – Lào – Campuchia.
  • Một thành phố mà khung hạ tầng giao thông kết nối các chức năng đô thị, được tạo lập dựa trên thềm các địa hình được thay đổi khá hấp dẫn kết nối với tuyến không gian cảnh quan Núi Hàm Rồng ở phía Nam với Biển Hồ ở phía Bắc;
  • Một thành phố mà các không gian ở được chuyển hóa rất khác biệt từ cấu trúc, quy mô, tỷ lệ, mật độ, thềm địa hình đến môi trường cảnh quan…

Thay lời kết

Phải chăng xây dựng Pleiku theo xu hướng TP cao nguyên xanh vì sức khỏe, đó là hướng đi chính trong 30 năm tới cho thành phố cao nguyên Pleiku?

Và liệu điều đó có làm thay đổi căn bản cấu trúc tổ chức không gian đô thị hiện nay theo hướng một thành phố có sắc thái đặc trưng? – Đó thực sự là những câu hỏi lớn cần được trả lời trong tương lai bằng sự nỗ lực của mỗi chúng ta.

Xem thêm: Yếu tố cây xanh, mặt nước, không gian cảnh quan và môi trường thành phố Pleiku

ThS.KTS Lã Kim Ngân
Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kiến trúc – Hội KTS Việt Nam

(Bài đăng trên Tạp chí kiến trúc số 6/2016)