Sự tiếp biến truyền thống và hiện đại trong tác phẩm điêu khắc của nghệ sĩ Lê Công Thành

Nghệ sĩ Lê Công Thành (1932-2019), được xem là người mở đầu cho tạo hình hiện đại của Điêu khắc Việt Nam. Ông được biết đến với những tác phẩm điêu khắc mang phong cách tối giản, với những khối hình gọn gàng, chắc chắn, đường nét giản dị nhưng đạt đến sự tối ưu, toàn vẹn và mang tính biểu đạt cao. Sự nghiệp nghệ thuật của Lê Công Thành kéo dài nhiều thập kỷ, gắn với nhiều giai đoạn lịch sử của Điêu khắc Việt Nam. Từ những năm 1970, với phong cách vừa hiện thực vừa tượng trưng, tác phẩm của ông tập trung thể hiện thế giới tinh thần của đối tượng. Sang giai đoạn đổi mới của đất nước, ông chú trọng tới việc biểu đạt hình thức, đạt đến sự tối giản cao về hình khối. Tác phẩm của Lê Công Thành gợi đến sự liên tưởng trong phong cách Trừu tượng của Henry Moore, Constantin Brancusi, Pablo Picasso…, nhưng lại gần gũi, giản dị với một cái đẹp nữ tình, ấm áp đầy tính phồn thực trong mỹ cảm truyền thống Việt Nam.

Mở đầu

Nhìn lại lịch sử Mỹ thuật, nghệ thuật điêu khắc Việt Nam xuất hiện từ rất sớm. Cách chúng ta khoảng 10.000 năm về trước, người tiền sử đã để lại những nét đục thô sơ của trên hang Đồng Nội. Mở đầu cho thời kỳ kim khí, khoảng 4000 năm về trước, từ bức tượng tròn đầu tiên, tượng “người đàn ông Văn Điển”, với tạo hình còn rất đơn giản, đến những hình khắc trên trống đồng, thạp đồng của thời đại Đông Sơn; qua hàng ngàn năm của thời kỳ phong kiến đến ngày hôm nay, nghệ thuật Điêu khắc Việt Nam đã đạt đến sự trau chuốt tinh tế, hình thành nên các phong cách trong nghệ thuật tạo hình.

Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, nghệ thuật Điêu khắc đã góp phần tạo nên những giá trị văn hóa, nghệ thuật cũng như tư duy thẩm mỹ của người Việt, đồng thời cũng gắn liền với sự thăng trầm của lịch sử dân tộc, công cuộc giao lưu và tiếp biến văn hóa. Khi người Pháp đô hộ Việt Nam, cùng với sự du nhập của văn hóa Pháp, Nghệ thuật nói chung và Điêu khắc nói riêng, cũng có sự biến đổi sâu sắc. Phong cách Điêu khắc hiện thực ra đời với những ảnh hưởng của nghệ thuật Hàn lâm Phương Tây. Nghệ thuật Điêu khắc lúc này trở thành một phương tiện để nói lên những tư tưởng tình cảm cũng như ước mơ, khát vọng của dân tộc và của thời đại – Nó cũng phản ánh sự tìm tòi, khám phá các phong cách tạo hình của nghệ sĩ Việt Nam: Từ một một nền Điêu khắc giàu tính tượng trưng của tư duy tạo hình truyền thống, đến một nền điêu khắc mang đậm tính cổ điển, hàn lâm trong nhiều thập niên của thế kỷ 20, để rồi những năm 70 của thế kỷ trước, những nghệ sĩ như Lê Công Thành, Nguyễn Hải… đã tạo ra một diện mạo mới mẻ, táo bạo, dẫn đến sự ra đời của Điêu khắc Việt Nam hiện đại. Trong bài viết này, người viết muốn nói đến nhà Điêu khắc Lê Công Thành với vai trò “bản lề” của Điêu khắc Việt Nam.

 Sự nghiệp và vai trò của Nhà điêu khắc Lê Công Thành với Điêu khắc hiện đại Việt Nam

Nhà điêu khắc Lê Công Thành (1932–2019), là nghệ sĩ thuộc thế hệ thứ 2 của nền Điêu khắc Việt Nam hiện đại. Ông sinh ra tại Đà Nẵng, bắt đầu sự nghiệp với nhiệm vụ vẽ minh họa cho báo Quân đội khi tham gia quân ngũ. Năm 1954, ông tập kết ra Bắc và theo đuổi con đường nghệ thuật chuyên nghiệp. Năm 1957, Lê Công Thành tốt nghiệp khóa Mỹ thuật kháng chiến – “Khóa Tô Ngọc Vân”. Ông tiếp tục theo học khóa I (1957-1962), Khoa Điêu khắc, Trường ĐH Mỹ thuật Việt Nam. Sau khi tốt nghiệp, ông trở thành giảng viên của Trường ĐH Mỹ thuật Công nghiệp. Năm 1975, ông rời khỏi trường và trở thành nghệ sĩ sáng tác tự do.

Lê Công Thành có một cuộc đời gắn liền với nghệ thuật và những đóng góp quan trọng cho nền Mỹ thuật, được xem là người mở đầu cho tạo hình hiện đại của Điêu khắc Việt Nam. Những tác phẩm của ông mang phong cách tối giản, với những khối hình gọn gàng, chắc chắn, đường nét giản dị nhưng đạt đến sự tối ưu, toàn vẹn và mang tính biểu đạt cao.

Xuất thân từ nền Nghệ thuật hiện thực XHCN, những tác phẩm giai đoạn đầu trong sự nghiệp của ông cũng phản ánh tinh thần chung của nền Mỹ thuật Việt Nam qua hai cuộc kháng chiến, những tác phẩm thường hướng tới đề tài công – nông – binh và phục vụ mục đích tuyên truyền cho cách mạng. Đến những năm đầu của thập niên 1970, hàng loạt tác phẩm của ông như: Tượng tròn Bác Hồ và các cháu (1972); tượng Vân dại (1973), Bà má nghiền trầu (1973) …, mang nhiều yếu tố báo hiệu một bước ngoặt của ngôn ngữ Điêu khắc hiện đại Việt Nam. Đây cũng là dấu hiệu mở đầu cho sự thay đổi của nền Điêu khắc Việt Nam với sự tiếp thu những ảnh hưởng từ các phong cách của Điêu khắc hiện đại phương Tây, như các chủ nghĩa: Lập thể của Pablo Picasso, Trừu tượng của Henry Moore, rồi Constantin Brancusi…

Trong tác phẩm “Vân dại”, sáng tác năm 1973, bằng chất liệu thạch cao, với những ngôn ngữ khái quát, giản lược, hình khối cô đọng, Lê Công Thành đã làm nổi bật lên hình tượng người phụ nữ vừa đa tình, vừa phụ bạc trong nghệ thuật diễn xướng dân gian. Cũng với phong cách thể hiện này, tác phẩm “Bà má nghiền trầu” gợi lên hình ảnh bà má miền Nam giản dị, gần gũi mà cũng thật kiên cường – Từ cánh tay đến những nếp vải trên trang phục của bà má được cô đọng, khái quát trong những khối hộp chắc, khỏe, khiến người ta liên tưởng đến không gian đa chiều trong Chủ nghĩa Lập thể.

Và, sự thay đổi rõ nét hơn nữa trong phong cách của Lê Công Thành thể hiện qua tác phẩm “Tượng đài Núi Thành”. Tượng đài được dựng năm 1987 ở Quảng Nam, đặt trên một ngọn đồi cao 43m so với mặt nước biển, ghi dấu một chiến công to lớn của dân quân Việt Nam, nơi lần đầu tiên quân giải phóng diệt gọn một đại đội của quân Mỹ.

Tác phẩm là một sự thành công lớn của Lê Công Thành, đem lại cho ông nhiều tặng thưởng cao quý, trong đó có Giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật. “Tượng đài Núi Thành” là một sự giản lược cao về hình khối, cấu trúc cơ thể con người được ông quy vào các hình cơ bản: hình chữ nhật, hình vuông, hình thang… tạo lên những hình tượng khỏe khoắn và kiên cường, khẳng định ý chí oai hùng của con người xứ Quảng, như toát lên một lời nhắc nhở: Nơi đây là bất khả xâm phạm.

Giai đoạn sau này, thời kỳ Đổi mới, các tác phẩm của Lê Công Thành cô đọng hơn, biểu cảm hơn về hình khối, mở ra một phong cách mới mẻ, táo bạo, duy mỹ mà vẫn thấm đượm nhân sinh, hình thành nên cá tính sáng tạo của ông cũng như góp phần mở ra một giai đoạn mới cho lịch sử Điêu khắc Việt Nam.

Phong cách sáng tác của nhà điêu khắc Lê Công Thành

Nói đến nhà điêu khắc Lê Công Thành, là nói đến những tác phẩm mang tính biểu đạt cao, cô đọng về hình khối. Đề tài của ông tập trung phần lớn về phụ nữ, một đề tài không có gì xa lạ trong lịch sử Mỹ thuật. Từ Leonard de Vinci cho đến Picasso, hình ảnh của một nửa nhân loại hiện lên khi thì đôn hậu, dịu dàng, khi thì mạnh mẽ đến dữ dằn. Còn những người phụ nữ trong thế giới nghệ thuật của Lê Công Thành hiện lên với hình tượng đa dạng: Khi ngồi, khi đứng, khi nằm úp, khi nằm ngửa… tất cả đã tạo ra những cảm hứng nghệ thuật, làm nên những rung động mạnh mẽ để Lê Công Thành truyền vào những khối hình điêu khắc. Những người phụ nữ khỏa thân hiện lên với bầu ngực căng tròn, với vai, với hông nở nang, tràn đầy nhựa sống. Trong mọi chất liệu, dù là đá hay kim loại mỏng, tất cả đều được khái quát bằng những hình cơ bản, Lê Công Thành đã đưa hình tượng những người phụ nữ của mình về tư thế bản năng và tinh khôi nhất. Giống như Nhà điêu khắc Brancusi đã từng quan niệm: Đưa đối tượng về với sự nguyên thủy nhất của nó. Và nhờ đó, những tác phẩm của ông toát lên vẻ no đủ, tròn đầy, viên mãn. Nó làm thỏa mãn người thưởng thức, người ta được ngắm nhìn, được hòa vào thế giới mộng mị để được khát vọng yêu đương.

Với cách tạo hình tối giản, những pho tượng của Lê Công Thành mang tinh thần hiện đại của tạo hình phương Tây thế kỷ 20, như Brancusi, Picasso. Trong một loạt tượng làm bằng chất liệu đồng mỏng như tượng “Người đàn bà”, “Cây đàn”, “Người bảo vệ” khiến người ta nghĩ đến tác phẩm “Thiếu nữ trong vườn”, “Mẹ con” của Pablo Picasso – Nhà điêu khắc người Tây Ban Nha, một nghệ sĩ được xem là “nhân vật tiêu biểu” của tạo hình hiện đại. Song, hình tượng phụ nữ trong trong tượng của Lê Công Thành chất chứa một uy lực về bản năng nguyên thủy của loài người, bản năng phồn thực. Tính phồn thực trong tác phẩm điêu khắc của ông rất mạnh và mang tính áp đảo. Có lẽ, nó bắt nguồn từ khát vọng khởi nguồn của một nền văn hóa nông nghiệp: Khát vọng sinh sôi.

Bức tượng “Mẹ Âu Cơ” hay “Người mẹ và bọc trứng” 2007, là một điển hình cho phong cách Lê Công Thành, bức tượng đặt tại Công viên Biển Ðông, đường Phạm Văn Ðồng, TP Đà Nẵng, quê hương ông, như một món quà ông gửi tặng quê hương. Ông trực tiếp chỉ đạo, từ thi công hình tượng điêu khắc đến tổ chức mặt bằng kiến trúc, tất cả hoàn thành chỉ trong hơn một tháng – “Mẹ Âu Cơ” với ba khối khái quát được tạo tác thành hình ảnh người phụ nữ với bầu ngực rắn chắc, bên cạnh là khối hình quả trứng. Bộ ba khối đặt cạnh nhau với ý nghĩa tương trợ, chở che của người mẹ với đứa con đang hình thành, toát lên ý nghĩa thiêng liêng của tình mẫu tử. “Mẹ Âu Cơ”, người mẹ, người đàn bà đầu tiên trong huyền thoại cội nguồn của dân tộc với Lê Công Thành như một sự tìm về để tri ân, tưởng nhớ: “Tôi muốn dành bức tượng về người mẹ Việt Nam này cho quê hương. Tôi muốn ca ngợi và tôn vinh những người mẹ, người chị, người em mà thiếu họ, mọi điều đều trở nên vô nghĩa trong cuộc sống”.

Tác phẩm “Mẹ và con”, “Người đàn bà và đứa trẻ” “Người đàn bà và quả trứng” là motif khá phổ biến trong điêu khắc của Lê Công Thành, với tạo tác dáng người đàn bà nằm ngửa, gợi người ta liên tưởng đến những hình ngả trong tác phẩm của nhà điêu khắc người Anh, Henry Moore. Nhưng Lê Công Thành là một cá tính, bản sắc riêng. Cái riêng của ông là sự dung hòa giữa cái hiện đại của tạo hình phương Tây thế kỷ 20 với nét mỹ cảm và triết lý nhân sinh trong ngọn nguồn truyền thống. Có lẽ bởi thế tác phẩm của ông duy mỹ mà vẫn nhân văn.

Trong nghệ thuật của Lê Công Thành, không chỉ là sự chắt lọc của hình khối mà còn là sự thanh thoát, khi lồi, khi lõm, âm – dương biến hóa linh hoạt, “đầy ắp tính nội tâm”. Các tác phẩm của ông đều mang tính biểu trưng cao, được cách điệu từ thực, hình khối đã được biến tấu, cô đọng và thoát ly hiện thực. Trong bức tượng “Vệ nữ”, cái duyên dáng của đường cong hiện lên qua phần đùi và hông nở rộng, thắt gọn lại ở phần eo, ông đã tạo cho “Vệ nữ” vẻ mềm mại mà vẫn đẫy đà, giữa hai khối đùi căng đầy được nhấn mạnh một khe lõm, toát lên vẻ đẹp đầy nhục cảm. Bức “Tượng nữ nằm” thể hiện một người phụ nữ đang nằm úp, hai tay chống. Hai bầu ngực nở căng tròn và đầy đặn, phần hông và mông nở to. Toàn bộ khối tượng thể hiện bề mặt khối căng, nhẵn cho ta thấy rõ sức ẩn chứa của tính phồn thực với Lê Công Thành chính là sự bất diệt. Nó khiến con người nhận biết lại về sự thiêng liêng cao cả chứa chất trong cơ thể người phụ nữ.

Tượng của Lê Công Thành không chỉ vận dụng linh hoạt khối lồi, khối lõm mà ông còn chú trọng đến việc khai thác những không gian trung lập, không gian âm, đó là những “lỗ hổng” trên những pho tượng. Trong tác phẩm của Lê Công Thành, “lỗ hổng” tạo ra chức năng của khối. Trong tượng “Tượng người đàn bà” của ông, “lỗ hổng” gợi ra sự nở nang căng đầy của ngực của đùi và hông. Thông qua việc sử dụng các “lỗ hổng”, hình thể điêu khắc không còn là một vũ trụ khép kín trong đường chu vi gọn gàng. Giống như nhà điêu khắc Henry Moore, tác phẩm của Lê Công Thành đã khẳng định tác phẩm điêu khắc không phải là một tổng thể rời rạc và hữu hình mà hình khối điêu khắc luôn gắn bó hữu cơ với không gian nó tọa lạc. Ở đây, nhờ những “lỗ hổng”, ông đã loại bỏ tính tách biệt giữa đối tượng điêu khắc và môi trường của nó, như tượng “Người đàn bà ngồi”.

Tính tiếp biến truyền thống trong các tác phẩm của nhà điêu khắc Lê Công Thành

Tác phẩm điêu khắc của Lê Công Thành ảnh hưởng sâu sắc của điêu khắc phương Tây. Người ta thấy cái tư duy tạo hình hiện đại của Henry Moore, của Pablo Picasso, của Constantin Brancusi. Xong, tác phẩm của ông thấm đượm tinh thần của dân tộc Việt Nam, mang triết lý nhân sinh của một cư dân nông nghiệp, ở đó là khát vọng phồn vinh, người hưng vật thịnh. Từ ước mơ về sự sinh sôi đó, người Việt kết tinh thành tín ngưỡng phồn thực. Tín ngưỡng bản địa thiêng liêng này không chỉ biểu hiện qua các nghi lễ, mà len lỏi trong các hiện tượng văn hóa – nghệ thuật. Ngay từ những tác phẩm mang tính mở đầu cho nền điêu khắc Việt Nam, hình tượng “người đàn ông Văn Điển” của nền Mỹ thuật Đông Sơn, tượng gỗ trong nhà mồ Tây Nguyên đến những chạm khắc Đình Làng của người Việt, rồi đến thế kỷ 20, 21, thắp thành ngọn lửa đam mê cho sáng tạo của Lê Công Thành. Tác phẩm của ông thấm đượm tinh thần phồn thực, đánh thức con người, khiến họ nhận thức lại về sự thiêng liêng cao cả chất chứa trong cơ thể người phụ nữ. Ông ca ngợi những đường cong gợi cảm, những khối hình nảy nở, căng tròn trên cơ thể họ – Hình tượng người đàn bà là chất chứa đam mê, là khát vọng thiêng liêng tình mẫu tử. Các sáng tác của Lê Công Thành mang cái mỹ cảm cũng như “nguyên lý mẹ”, một nền văn hóa nông nghiệp, âm tính, khát vọng cho sinh sôi nảy nở, một khát vọng nhân sinh cao cả.
Tác phẩm của Lê Công Thành như sự ẩn chứa bí ẩn của sức mạnh tiềm tàng mà tạo hóa ban cho người phụ nữ. Trải qua bốn nghìn năm, hình ảnh người phụ nữ Việt Nam đã được xây dựng và lưu truyền trong nền văn học nghệ thuật dân gian: Mẹ Âu Cơ đưa các con đi mở nước và dạy dân dựng làng. Nghệ thuật điêu khắc Lê Công Thành là những giá trị của sự ca ngợi những tình cảm và trí tuệ bao la của người mẹ. Trong từng tác phẩm của ông, vẻ đẹp của người phụ nữ được cô đọng lại về ý tưởng còn hình thức được thể hiện qua ngôn ngữ điêu khắc mang tính tượng trưng khúc chiết, tinh lọc … Và vẻ đẹp, không chỉ đơn giản trong sự hòa nhập không gian mà còn là vấn đề tương quan của nó với ý nghĩa của một sự tương tác mang tính tư tưởng. Mỗi tác phẩm về “tình mẫu tử”, Lê Công Thành dường như đã làm tan biến toàn bộ không gian chung quanh, để tất cả dành riêng cho tác phẩm. Đứng trước bất kỳ một tác phẩm nào đó của Lê Công Thành, người ta luôn cảm nhận thấy tình con người được thể hiện trong hình tượng người phụ nữ với sức sống tràn đầy, càng làm cho tác phẩm trở nên lớn lao, cao cả. Có thể nói người Mẹ, người phụ nữ của Lê Công Thành trong mỗi tác phẩm là một tuyên ngôn đầy kiêu hãnh về con người.

Phong cách của ông là sự tổng hòa: Cổ – Kim, Đông -Tây, một sự hòa quyện tự nhiên hài hòa đến khó bóc tách rành mạch. Có lẽ trong đó đã thấm đẫm sự linh hoạt của một nền văn hóa vùng sông nước. Người ta vẫn bảo người Việt Nam linh hoạt như con nước, sự linh hoạt đó làm lên tính cách, làm nên tư duy nhận thức của con người, một tư duy mang tính tổng hợp cao. Và sự dung hòa, tổng hợp một cách nhuần nhuyễn đó đã tạo ra cá tính độc đáo trong phong cách của Lê Công Thành. Giống như Giám đốc Nghệ thuật Heritage Space (Hà Nội), Nguyễn Anh Tuấn đã bình luận: “Điêu khắc của Lê Công Thành là sự tổng hòa học hỏi từ các tác gia điêu khắc lớn trên thế giới như Picasso, Henry Moore, Brancusi… và các đặc điểm truyền thống Việt Nam như điêu khắc Chămpa, chạm khắc đình chùa Bắc bộ, tượng nhà mồ Tây nguyên… để tạo ra một ngôn ngữ sáng tạo vô cùng độc đáo, vừa có tính cá thể, lại vừa mang tính quốc tế cao”

 Kết luận

Nhà điêu khắc Lê Công Thành là một trong những cây đại thụ của nền điêu khắc Việt Nam. Tác phẩm điêu khắc của ông là những khối hình cô đọng căng tràn sức sống. Những tương quan lồi lõm, đặc rỗng trong các pho tượng của ông như thấm nhuần tư tưởng triết học Á Đông; Thiền – Phật, Âm – Dương, hòa quyện với triết lý nhân sinh của người Việt. Nghệ thuật tạo hình là hình thái ý thức của con người, nó phản ánh nhận thức của con người về thế giới xung quanh, qua đó mà nói lên ước mơ, khát vọng của mình. Những tác phẩm điêu khắc của Lê Công Thành giúp người xem quay lại ước mơ nguyên thủy của loài người. Người mẹ, cũng giống như nữ thần sắc đẹp thời tiền sử Venus là những khát vọng sinh sôi nảy nở để duy trì nòi giống. Lê Công Thành đã tạo nên một vương quốc riêng trong thế giới nghệ thuật, vương quốc của cái Đẹp, để ở đó, ông say sưa tụng ca, và ở đó là nơi ông gửi gắm những ẩn dụ về nhân sinh quan, vũ trụ, về sự giao hòa giữa tự nhiên và thế giới loài người.

Lê Công Thành là một cá tính riêng biệt độc đáo của nền Mỹ thuật Việt Nam, nghệ thuật của ông là sự kết hợp hài hòa giữa tư duy tạo hình hiện đại phương Tây với nét mỹ cảm của dân tộc. Nhờ đó, ông đã tạo được một dấu ấn đặc biệt, giống như họa sĩ Vi Kiến Thành, Cục trưởng Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam đánh giá: “Các tác phẩm điêu khắc của Lê Công Thành có ngôn ngữ điêu khắc rất cô đọng, đơn giản về khối, tạo hình viên mãn, cấu trúc tác phẩm giải quyết rất hiện đại về các khoảng trống. Lê Công Thành là một tác giả có dấu ấn bản sắc cá nhân rất đậm nét; ngắm tác phẩm của ông người ta thấy ngay tinh thần của tác giả gửi gắm bằng một ngôn ngữ không trộn lẫn với ai” .
Chính với sự “không trộn lẫn với ai”, những tác phẩm của ông đã trở thành những tác phẩm quan trọng của nền điêu khắc Việt Nam, để tạo nên những dấu ấn, những hình tượng của thời đại, sống mãi với thời gian.

Ths. Đoàn Thị Hồng Lư
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 02-2026)

---

Tài liệu tham khảo
1. Đặng Thái Hoàng, Nguyễn Xuân Đỉnh & một số tác giả khác, Giáo trình Lịch sử Nghệ thuật, NXB Xây dựng, 2013
2. Đinh Văn Trọng (2014), Phong cách tạo hình trong điêu khắc của Lê Công Thành, Nguyễn Hải, Phạm Văn Hạng, Luân văn thạc sỹ Mỹ thuật.
3. Lê Năng An (biên dịch) (1998), Những trào lưu lớn của nghệ thuật tạo hình hiện đại, NXB Văn hóa thông tin.
4. Nguyễn Quân (2010), Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, NXB Tri thức
5. Vũ Giáng Hương chủ biên cùng nhiều tác giả (1997), Điêu khắc hiện đại Việt Nam, Nxb Mỹ thuật.
6. Rosalind EKrauss, Passanges in Modern Sculpture, The Viking Press New York.